|
©Paweł Sygowski, Grekokatolicka cerkiew św. Bazylego Wielkiego w Bełżcu, powiat Tomaszów Lubelski, województwo lubelskie, w: J.Giemza, J.Stepan (red.), Sztuka cerkiewna diecezji przemyskiej, Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej 25-26 marca 1995 roku, Łańcut 1999. Tekst opublikowany za zgodą autora. Opracowanie ©Paweł Rydzewski / www.roztocze.horyniec.net STRONA 3 PRZYPISY [*] Artykuł ten jest rozszerzoną wersją referatu wygłoszonego w
1995 r. w Łańcucie na sesji poświęconej sztuce cerkiewnej w diecezji
przemyskiej. Uzupełnienie badań było możliwe dzięki wskazówkom badawczym i
udostępnieniu swojej niepublikowanej jeszcze pracy przez pana dr. Andrzeja Gila
(Organizacja terytorialna chełmskiej eparchii prawosławnej do 1596 r. -
praca doktorska w Bibliotece KUL) oraz udostępnieniu przez pana Janusza Mazura
materiałów na temat cerkwi w okolicach Lubaczowa do przygotowywanej pracy
magisterskiej na historii sztuki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Wskazówek
badawczych udzielili również panowie Eugeniusz Zawałeń i Jarosław Giemza.
Za okazaną pomoc chciałbym im serdecznie podziękować. Słowa podziękowania
należą się również mieszkańcom Bełżca za udzielone informacje, przede
wszystkim panom Eugeniuszowi Wielgoszowi i Eustachemu Borkowiczowi oraz ks.
Stanisławowi Węglowskiemu za udostępnienie materiałów z archiwum
parafialnego. [1] Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej: AGAD), Metryka Koronna,
sygn. 151, k. 124-125. W niektórych publikacjach (m.in. : Miasta polskie w Tysiącleciu,
Warszawa-Wrocław-Kraków 1965, t. 1, s. 697; Katalog Zabytków Sztuki w Polsce
(dalej KZSzwP), t. 8 - woj. lubelskie, z. 17 - Tomaszów Lubelski i okolice
(oprac. R. Brykowski),Warszawa 1982, s. 1) miejscowość ta mylona jest z Bełżcem
koło Złoczowa, w dawnej Ziemi Lwowskiej województwa ruskiego. Bełżec ten
istniejący w XV w., otrzymał prawa miejskie w XVI w., a w swych dziejach związany
był z rodem Bełżeckich - por. R. Szczygieł, Lokacje miast w Polsce XVI
wieku, Lublin 1989, s. 265. [2] A. Janeczek, Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego. Województwo
bełskie od schyłku XIV do początku XVII w.,Warszawa1991, s. 251-274. [3] P. Sygowski, Bełżec, woj. zamojskie. Historia i rozwój
przestrzenny, Lublin 1990 (maszynopis w posiadaniu Państwowej Służby Ochrony
Zabytków (dalej: PSOZ) w Zamościu), s. 29.; H. Gmiterek, Lipsko w okresie
Rzeczypospolitej szlacheckiej (1613-1772) (w:) Przemyskie Zapiski Historyczne,
t. 8-9 (1991-1992), s. 58 (za wskazanie tego opracowania dziękuję Autorowi). [4] P. Sygowski, op. cit., s. 29-30; A. Janeczek, op. cit., s. 264;
H. Gmiterek, op. cit., s. 58-59. [5] F. Korallov, Iz istorii Chołmskoj eparchii (w:) Chołmskaja
Cerkovnaja Żizń, t. 2 (1907), s. 73-78. [6] Archiwum Archidiecezjalne w Lublinie, Akta Lubelskiego
Konsystorza Rzymsko-Katolickiego, A - księgi, sygn. 153 (wizytacja diec. chełmskiej
1712-1718), k. 461v (odpis aktu erekcyjnego parafii z 1625 r.). Por. też sygn.
149 (wizytacja {m.in.} 1629), k. 127v-128v. [7] Żereła do istorii Ukrainy Rusi, wyd. M. Hruszewśkyj, t. 4, (Lviv
1898), s.317-331. [8] AGAD, Archiwum Skarbu Koronnego (dalej: ASK) I, księga
poborowa (dalej: ks. pob.), sygn. 72, k. 234 (informacja od A. Gila). [9] P. Sygowski, op. cit., s. 35-36. [10] Jw., s. 37. [11] Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej: APL), Urząd Katastralny
w Bełzie, sygn. 2 - Dorf Bełżec Sammt Ortschaft Brzeziny in
Galizien, Żołkiewer Kreis, 1854 (oprac. Johan Berger), skala 1:2880. [12] P. Sygowski, op. cit., s. 37-39, 45. [13] Encyklopedia Powszechna Orgelbranda, t.3, (Warszawa 1860),
s.118. Ilość rzymskokatolików i grekokatolików określona na podstawie
informacji w schematyzmach: Schematyzm rzymskokatolickiej archidiecezji
lwowskiej (dalej: Schem RZKL) na rok 1858, s. 30; Schematyzm greckokatolickiej
diecezji przemyskiej (dalej: Schem GKP) na rok 1858, s. 61. [14] Schem GKP na rok 1914, s. 255 (błąd w podanej ilości
rzymskokatolików - 128, winno być 1280). Według: J. Bigo, Skorowidz miejscowości
w Galicji, Lwów 1914, część II, s. 7 - było tu 2142 mieszkańców. [15] T. Lijewski, Rozwój sieci kolejowej Polski (w:) Dokumentacja
Geograficzna, z. 5 (1959), s. 36; M. Mądzik, O niezrealizowanych projektach
kolei tomaszowskiej (w:) Rocznik Tomaszowski, t. 1 (1981), s. 53-58. [16] Schem RZKL na rok 1912, s.1 29.; Krótka kronika dziejów Kościoła
parafialnego w Bełżcu (maszynopis w archiwum parafii rz.-k. w Bełżcu - brak
autora i roku opracowania (po 1976)); Historia parafii rzymsko-katolickiej w Bełżcu
(maszynopis w archiwum parafii rz.-k. w Bełżcu - brak autora i roku
opracowania). [19] Schem GKP na rok 1928, s. 245-246. [22] A. Janeczek, A. Świeżawski, Rejestr poboru łanowego województwa
bełskiego z 1472 r., (w:) Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, t. 39
(1991), nr 1, s. 42, 43, 45. [23] Cerkwie w Lubyczy Wołoskiej i Rudzie Wołoskiej wymienione są
w rejestrze poborowym z 1507 r. (AGAD, ASK I, ks. pob. 36; cerkiew we wsi Rogóźno
w rejestrze poborowym z 1531 r.(AGAD, ASK I, ks. pob. 36); cerkiew w
Teniatyskach w rejestrze poborowym z 1573 r. (AGAD,ASK I, ks. pob. 36. [24] Wieś Łosiniec wymieniana w 1568 i 1578 r. (A. Janeczek,
Osadnictwo..., op. cit., s. 102). Cerkiew wzmiankowana w latach dwudziestych
XVII w. (F. Korallov, op. cit., t. 2 (1907), s. 75, 77). Wieś Narol wymieniana
w 1568 r. (A. Janeczek, jw., s. 163). W jej pobliżu zostało założone w 1592
r. miasto Florianów (A. Janeczek, jw., s. 264) późniejszy Narol. Cerkiew
wymieniana również w latach dwudziestych XVII w. - raz we Florianowie, raz w
Narolu (F. Korallov, jw.). Biorąc pod uwagę wcześniejsze metryki tych
miejscowości wydaje się, że parafie obrządku wschodniego mogły powstać tu
już wcześniej. O cerkwi we Florianowie (Narolu) brak po 1648 r. informacji
archiwalnych. [25] Ciotusza - lata dwudzieste XVII w. - w protopopii szczebrzeszyńskiej
(F. Korallov, op. cit., t. 1 (1906), s. 604); Lipsko - lata dwudzieste XVII w.-
w protopopii potylickiej (F. Korallov, op. cit., t. 2 (1907), s. 74, 77)- w
wykazie wymienione Lipie i pop Joan z Lipia - być może cerkiew początkowo
znajdowała się w sąsiadującej z Lipskiem wsi Lipie, gdzie był też zameczek
Lipskich); Korhynie - w 1531 r. cerkiew określona jako zniszczona (AGAD, ASK I,
ks. pob. 36), ponownie występuje w archiwaliach od 1662 (AGAD, ASK I, ks. pob.
72; Łaszczówka – 1662 r.(AGAD, ASK I, ks. pob. 72; Lubycza Kniazie (Lubyckie
Kniaszewo) – 1662 r.(AGAD, ASK I, ks. pob. 72; Maziły – 1692 r.(N. A.
Kotlinskij, Spisok cerkviej i monastyriej Chołmskoj Rusi, Chołm 1913, s.
26);Tomaszów Lubelski - od 1623 r. wzmiankowane dwie cerkwie: św. Mikołaja i
Uspieńska, od 1690r. trzecia, św. Jerzego (J. Górak, Miasta i miasteczka
Zamojszczyzny, Zamość 1990, s. 91 (bez podania źródeł informacji) - autor
uważa cerkiew Uspieńską i cerkiew Matki Bożej za dwie różne cerkwie, choć
zapewne był to ten sam obiekt; pominięta początkowo została główna cerkiew
miejska św. Jerzego, która była wzmiankowana w 1657 r. - por. A. N.
Kotlinskij, op. cit., s. 48). [26] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego (dalej SGKP), t. 4
(1883), s. 730; V. Cerneckij,
Istorični viedomosti o čudotvornoj sv. ikonie Materi Bożojv cerkvi krupeckoj,
Lvov 1893. [27] H. Gmiterek, Lipscy na Rusi. Z dziejów karier szlachty
wielkopolskiej na Rusi Czerwonej w XVI - XVIII w. (w:) Rocznik Polskiego
Towarzystwa Heraldycznego. Nowa seria, t. 2 (1995), s. 135 (dziękuję Autorowi
za wskazanie tego opracowania). [28] Schem GKP na rok 1880, s. 264. [29] APL, Chełmski Konsystorz Greko-Katolicki (dalej: ChKGK),
sygn.780 - Inwentarze cerkiewne 1720-1725, k. 23v. Zachowany tekst wizytacji
cerkwi św. Mikołaja w Tomaszowie datowany na 19 I 1722 r. (APL, ChKGK, sygn.
880, k. 7v) jest identyczny jak niedatowany tekst we wspomnianej tu wizytacji
datowanej ogólnie na lata 1720-1725 (APL, ChKGK, sygn. 780, k. 39-39v).
Wskazuje to że wizytację dekanatu tomaszowskiego bp. Lewicki przeprowadził w
1722 r. [30] APL, ChKGK, sygn. 813 - Wizyty dekanatu tomaszowskiego i innych
(chełmski i krasnostawski - P. S.) 1743-1744, k. 269. Dekanat tomaszowski
wizytowany był w 1743 r. [31] APL, ChKGK, sygn. 780, op. cit., k. 23v-24; por. też sygn. 771
- Akta wizyt pasterskich 1731- 1736, k. 29 (wizytacja monasteru w Krupcu w 1739
r.). [32] APL, Księgi Grodzkie Chełmskie (dalej: KGCh), sygn. 160/20245, k. 159-162 (Erectionis Ecclesiae Ritus Graeci in Bonis Bełzsc
Fundate Oblata (oblatowane w 1761 r.). [33] Schem GKP: na rok 1893 i 1894, s. 241; na lata od 1895 do1899,
s. 249; na lata od 1900 do 1902, s. 269; na lata od 1903 do 1906, s. 321; na rok
1907, s.279; na lata od 1908 do 1912, s. 321; na rok 1913, s. 341; na rok 1914,
s. 255; na rok 1918, s. 139; na rok 1926, s. 170. [34] Schem GKP: na rok 1928, s. 245; na rok 1930, s. 140; na rok
1932, s. 88; na rok 1934, s. 101. [35] Schem GKP: na rok 1936, s. 89. [36] Schem GKP: na rok 1937, s. 89-90; na lata 1938-1939, s. 92. [37] Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, maszynopis KZSzwP,
sygn. 244. W maszynopisie nie jest wymieniony autor i rok opracowania. Określa
to dopiero KZSzwP, t. 8, z. 17, op. cit., s. IV. [38] W posiadaniu PSOZ w Zamościu.[39] Zabytki Architektury i
Budownictwa w Polsce, z. 8 (oprac. B. Wolff-Łozińska i J.Łoziński), Warszawa
1973, s. 68. [40]
KZSzwP, t. 8, z. 17, op.
cit., s. 1. [41] J. Górak, Dawne cerkwie drewniane w województwie zamojskim,
Zamość 1984, s. 25. [42] W posiadaniu PSOZ w Zamościu. [43] J. Górak, Miasta..., op. cit., s. 24. [44] P. Sygowski, Bełżec...,op. cit. [45] Zamość 1994, s. 18. [46] Warszawa 1995, s. 147 (podpis do ilustracji 104); s. 224
(podpis do ilustracji 274). [47] W. Matysiewicz, Jest taka kraina (w:) Ezop. Dodatek do “Na
Przykład”, 1996, nr 5-6, s. 18: A. Pawłowski, Roztocze polskie, Puszcza
Solska i Lasy Janowskie. Przewodnik, Warszawa 1997, s. 177-179. [48] Archiwum Państwowe w Przemyślu (dalej: APP), Archiwum
Greko-Katolickiego Biskupstwa w Przemyślu (dalej: AGKBP), sygn. 5757 - Wykaz
dzwonów 1915, k. 95; sygn. 5758 - Wykaz dzwonów (A -M), k. 13: Bełżec, dek.
potylicki - dzwony: “Mater Dolorosa” z 1758 r. (40,3 kg), mniejszy, bez
nazwy (30 kg). [49] APL, ChKGK, sygn. 10 (Akta biskupa Chełmskiego i Bełskiego
Maxymiliana Ryłło 1759-1762 - wizytacje), s. 479. [50] APL, KGCh, sygn. 160/20245, op. cit., k. 159. [51] APP, AGKBP, sygn. 3587 - Regulacja parafii Lipsko 1827-1892
(informacja o tym dokumencie w liście z 6 marca 1885). [52] APP, AGKBP, sygn. 213 - Consignatio regulationis
parochiarum 1775-1786, s. 175-177; s. 185-186. [53] J. w. [54] APL, ChKGK, sygn. 983 - wykazy statystyczne 1808-1811, k.
150v-151. [55] Por. np.: Schem GKP na rok 1830, s. 72 i APL, ChKGK, sygn. 606
-Akta gruntowe tyczące się cerkwi parafialnych. Dekanat Tomaszowski 1815-1835,
k. 13v. [56] Pierwsza cerkiew dla Lipska, która powstała około 1613 r. (Centalnyj Derżawnyj Istoriczeskij Archiw Ukrainy u Lwowi – dalej:
CDIAUL,
fond 159, opis 9, sygn. 492, k. 3), być może znajdowała się w Lipiu. W 1662
r. wzmiankowany pop w Lipsku; najstarsza znana wizytacja dekanatu tomaszowskiego
pochodzi z około 1722 r., cerkiew św. Onufrego, była wówczas bardzo stara
i mizerna; w 1743 r. w ścianach dobra, w dachach i opasaniu wymagała
remontu; w 1761 r. jej stan był dobry; w 1803 r. całkiem pod dachem gątowym,
dezolacyi podpadająca z dzwonnicą drewnianą, rozebrana pomiędzy 1826 a
1829 r., mimo to Lipsko było parafią do 1889 r. (od 1846 r. podzieloną na
dwie administratury: w Krupcu, i w Bełżcu); cerkiew odbudowana w 1887 r., od
1889 r. jako filialna Krupca, zniszczona w czasie I wojny światowej. W
dokumencie z 1740 r., potwierdzającym prawa cerkwi św. Onufrego w Lipsku,
wspomina się drugą cerkiew w tej miejscowości – św. Mikołaja Mireńskiego.
Monaster w Krupcu założony był w 1680 r. przez bazylianina o. Iowa (Hioba)
Jamnickiego (wcześniej, w 1678 r., założył on monaster koło Werchraty). Według
tradycji miały być tu trzy cerkwie, ale nie potwierdzają tego wizytacje. Według
wizytacji z około 1722 r. były tu dwie cerkwie, których wezwania: Świętej
Trójcy i Zwiastowania Najświętszej Marii Pannie, podaje kolejna wizytacja z
1739 r. Obsługiwało je dwóch zakonników. Monaster został zlikwidowany około
1745 r. W 1761 r. była tu już tylko jedna cerkiew - Świętej Trójcy. W 1780
r. cerkiew miała dwoje drzwi, dwa okna i dzwonnicę przy furtce. W 1803
r. zarówno cerkiew jak i dzwonnica były całkiem pod dachem gątowym, w
dobrym stanie zostające. Została ona zastąpiona w 1899 r. cerkwią
murowaną, opuszczoną po II wojnie światowej. W muzeum w Łańcucie znajdują
się dwa nadproża ze starej, drewnianej cerkwi (nr inw.: SZR-2316, SZR-2317).
Inskrypcja na nich wskazuje, że pochodzą z cerkwi Zwiastowania ufundowanej
przez ihumena Leontija i wzniesionej przez majstra Semiona Dżurko w 1711 r.
Wizytacja z 1844 r. (APP, AGKBP, sygn. 409, s. 75) oraz opracowanie V. Cernieckiego (op. cit., s. 10) informują, że były to nadproża
portali w cerkwi Świętej Trójcy. Być może po kasacie monasteru z dwóch
cerkwi z czasem zmontowano jedną (?). Cerkiew Protekcji Najświętszej
Marii Panny w Woli Lipskiej (od końca XIX w. Woli Wielkiej) wzniesiona została
w kwietniu 1755 r. przez Bazylego Szirego (CDIAUL, fond 146, opis 20, sygn. 432,
k. 11) lub Sircę (APP, AGKBP, sygn. 409, s. 74-75). Parafia straciła
samodzielność około 1784 r. stając się kolejno filią Lipska, Huty Starej
(Kryształowej), Bełżca, ponownie Lipska a na końcu Krupca. W 1890 r.
remontowana i wówczas być może częściowo przebudowana. Po II wojnie światowej
użytkowana jako kościół filialny parafii rz. k. w Lipsku; obiekt ten w
latach osiemdziesiątych XX w. zastąpiony nowym kościołem niszczeje. [57]
APL, ChKGK, sygn. 880 -
op. cit. (w
wizytacjach z 1795 r. wspominane są wcześniejsze wizytacje, m.in. z 1780 r.;
jedna cerkiew była wizytowana również w 1800 r.); ponadto - APP, AGKBP, sygn.
320 - Visitatio Canonica Dec. Tomaszoviensis 1790. [58]
APP, AGKBP, sygn. 213,
op. cit., s.175-177; s. 185-186. [59] J. w. [60] APP, AGKBP, sygn. 1967 - Tabellae super statu parochiarum dec.
potylicensis 1790-1828. [61] APP, AGKBP, sygn. 226 - Cosignationes argenti aliorumque
praetiosorum in singulis ecclesiis Dioec. Premisl. [62] Por. przypis 60. [63] APP, AGKBP, sygn. 287 - Vis. parochiarum
1787-1817, s. 145-147. [64]
APP, AGKBP, sygn. 1175 - (Regulacja parafii w dekanatach...1813), k. 65v [65] Por. przypis 60. [66] APP, AGKBP, sygn. 311 - Visitatio canonica
decanatus Potylicz 1815, s. 83-86. [67] Fot. np. w: O. V. Ivanusiv, Cerkva v ruini, St. Catherines
1987, s. 276; R.Brykowski, Drewniana architektura cerkiewna..., op. cit., s. 223
- fot. nr 273. [68] K. Notz, Krupiec (w:) Tydzień, t. 13 (1905), nr 12, s. 96. [69] Por. przypis 60. [70] APP, AGKBP, sygn. 3555 - Visitatio Decanalis
Decanatus Potylicensis 1829, 1835, s. 18-20. [71] APP, AGKBP, sygn. 3587, op. cit. [72]
Por. Schem
GKP na rok 1888, s. 173 i Schem GKP na rok1889, s. 166 i 169. [73] Por. schematyzmy z lat 1828-1845, s. 66; przegląd kompletu
schematyzmów greckokatolickiej diecezji przemyskiej: D. Blazejovskij,
Historical Sematism of the Eparchy of Peremysl including the Apostolic
Administration of Lemkivscina (1828-1939), Lviv 1995. (parafia Lipsko - s. 303). [74] Schem GKBP na rok 1836, s. 72-73. [75] D. Blazejovskij, op. cit., s. 303. [76] APP, AGKBP, sygn. 3544 - Wizyty dziekańskie dekanatu Bełz
1830, 1835, s. 393-404 (par. Lipsko włączono omyłkowo do zespołu akt tego
dekanatu). [77] APP, AGKBP, sygn. 3587, op. cit., pismo z 23 października 1839
r. [77a]
CDIAUL, fond 146, opis 20, sygn. 373, k. 2 v. [78] APP, AGKBP, sygn. 409 - Visitatio Canonica
Decanatus Potelicensis 1838-1844, k. 73-88. Marcin Lipski współfundator cerkwi był starostą
jabłonowskim, stąd zapewne informacja że cerkiew fundował Jabłonowski. [79] D. Blazejovskij, op. cit., s. 822. [80] j. w., s. 303. [81] Por.: Schem GKP na rok 1888, s. 173 i Schem GKP na rok 1889, s.
166 i 169; D. Blazejovsij, op. cit., s. 303 (wg. autora parafię Lipsko
zlikwidowano w 1887 r.). [82] D. Blazejovskij, op. cit., s. 88. [83] APL, Urząd Katastralny..., op. cit. [84]
Spezialkarte der Osterreichisch-Ungarische Monarchie: Col. 20, Zone 4 (Tomaszow Lubelski) 1914, skala 1:75 000. [85] Cmentarz przycerkiewny zapewne zaczął funkcjonować od 1761
r., od czasu objęcia parafii przez pierwszego parocha. D. Kawałko uważa, że
cmentarz ten zaczął pełnić swoją funkcję dopiero od roku 1838 - od czasu
(legendarnego) przeniesienia do Bełżca cerkwi z Lipska (op. cit., s. 18). W
maszynopisie KZSzwP z 1954 r. wspomnianych jest tu pięć nagrobków z pierwszej
połowy XIX w. (por. przypis 37); były one jeszcze na pocz. lat 80-tych XX w. -
pięć kamiennych krzyży (KZSzwP, t. 8, z. 17, op. cit., s. 2); w końcu
tego dziesięciolecia stały tu dwa całe krzyże, jeden krzyż z ułamanym
ramieniem, dolny fragment nagrobka oraz leżące luzem fragmenty dwóch nagrobków. [86] APP, AGKBP, sygn. 4824 - Wizytacje dziekańskie parafii 1887. [87] D. Blazejovskij, op. cit., s. 88. [88] APP, AGKBP, sygn. 5830 - Wizytacje dekanalne cerkwi 1889-1912. [89] Wymieniona po raz pierwszy w: Schem GKP na rok 1914, s. 255,
jej rok powstania w: Schem GKP na rok 1928, s. 245. Miejsce, w którym stała
kaplica wskazał E. Borkowicz. [90] APP, AGKBP, sygn. 5830, op. cit. [90a]
CDIAUL, fond 146, opis 20, sygn. 373, k. 54–55. [91] APP, AGKBP, sygn. 6602, cz. II - Materiały do schematyzmu na
rok 1913, s. 678 (informacje te znalazły się dopiero w schematyzmie na rok
1914 - por. Schem GKP na rok 1914, s. 255). [92] Informacje od K. Brogowskiej i E. Wielgosza. [93] APP, AGKBP, sygn. 5483 - Wykazy cerkwi i budynków zniszczonych
podczas wojny 1916, k. 188. [94] APP, AGKBP, sygn. 6603 - Materiały do schematyzmu na rok 1918,
s. 210-211. [95] APP, AGKBP, sygn. 6605 - Materiały do schematyzmu na rok 1928,
s. 265-268. [96] Schem GKP na rok 1918, s. 139 - Bełżec jest jeszcze w dek.
potylickim; Schem GKP na rok 1926, s. 170 - już w dek. rawskim. [97] Por. przypis 95. [98] E. Borkowicz pamięta że jakieś prace były prowadzone przy
cerkwi w tym roku. [99] APP, AGKBP, sygn. 6608 - Materiały do schematyzmu na rok 1931,
s. 881. [100]
Schem GKP na rok 1932, s. 88. [101]
APP, AGKBP, sygn. 6610 - Materiały do schematyzmu na rok 1933, s. 868. [102]
APP, AGKBP, sygn. 6611 - Materiały do schematyzmu na rok 1936, s. 583. [103]
Schem GKP na rok 1936, s. 89. [104]
M.in.: KZSzwP, t. 8, z. 17, op. cit., s. 1.; J. Górak, Dawne cerkwie...,
op. cit., s. 25. [105]
APP, AGKBP, sygn. 6612 - Materiały do schematyzmu na rok 1937, s. 467
(tekst do hasła w schematyzmie opracowywano w roku poprzedzającym jego edycję
- w tym wypadku tekst niedatowany musiał opracować ks. Kniejczuk w 1936 r.). [106]
APP, AGKBP, sygn. 6612,
op. cit., s. 467. [107]
APP, AGKBP, sygn. 5830, op. cit. [108]
Informacje od E. Borkowicza i E. Wielgosza. [109]
Krótka kronika..., op. cit. [110]
Archiwum Rzymsko-Katolickiej Archidiecezji Lwowskiej w Lubaczowie
(obecnie w Krakowie) - list ks. Ireneusza Kmiecika do Arcybiskupa Archidiecezji
Lwowskiej z dnia 12 IV 1944 r. Ponadto: informacje E. Borkowicza i E. Wielgosza. [111]
Informacja od E. Borkowicza. [112]
"Cesarz Konstantyn", nr inw. 507; "Król Dawid", nr
inw. 510 -wrota datowane na drugą ćwierć XIX w.; przekazane do muzeum w 1972
r., nie podane przez kogo, w inwentarzu figurują jako ikony ze zbiorów dr.
Petera, co nie jest zgodne z prawdą. [113]
Informacje od E. Borkowicza. [114]
Katalog pomiarów zabytków architektury i budownictwa, Warszawa 1967, s.
5. [115]
PSOZ w Zamościu, Cerkiew w Bełżcu - teczka obiektu, pismo z 10 XI 1977
r.; pismo z 9 XI 1984 r. [116]
j. w., pismo z 2 X 1989 r.; pismo z 18 XI 1989 r. [117]
B. Seniuk, Zarys dziejów cerkwi p.w. Narodzenia NPM translokowanej z
Tarnoszyna do Muzeum Wsi Lubelskiej (w:) Lubelszczyzna, 1996, nr 2, s. 152. [118]
Pop wzmiankowany w 1472 r., w 1565 r. było tu dwu popów, a w latach
dwudziestych XVII w. - sześciu przy 2 cerkwiach. W latach dwudziestych XVIII w.
na tym samym cmentarzu stały 2 cerkwie o tym samym wezwaniu - św. Mikołaja.
Jedna z nich, wybudowana w tym właśnie czasie, w 1761 r. określona jako
stara, zgodnie z sugestią wizytatora została sprzedana około 1766 r., za 200
zł. Druga cerkiew wzniesiona została w 1739 r. na miejscu starej, o formie
kaplicy. W 1748 r. starą dzwonnicę ab extra zastąpiła nowa. W 1774 r.
dachy cerkwi (kopuły?) wymagały remontu. Dalsze dzieje budowlane cerkwi próbuje
rozwikłać E. Zawałeń (“Peremyski Dzvoni”, nr 5/6 (1993), s. 9-11). Według
niego w czasie przebudowy babińca w 1797 r. (data na nadprożu) przebudowano również
prezbiterium; w latach 1882-86 przebudowano nawę, powiększając jej rozmiary;
w 1905 r. dobudowano zakrystię. Przy przebudowach zachowano kompozycję “bryłowo-przestrzenną”.
[119]
W Lubyczy Królewskiej (Wołoskiej) i Lubyczy Kniazie były cerkwie o
takich samych wezwaniach - św. Męczennicy Praksedy (Paraskewii), powodowało
to zapewne mylenie tych obiektów przez wizytatorów, dlatego poniższa próba
przedstawienia ich historii winna być zweryfikowana poprzez dalsze badania.
Cerkiew w Lubyczy Królewskiej (w KZSzwP, t. 8, z. 17, s. 19-20 oraz u J. Góraka,
Dawne cerkwie..., op. cit., s. 29-31 miejscowość ta określana jako
"Kniazie"), której dotyczy niniejszy przypis, wzmiankowana była od
1507 r. W latach dwudziestych XVIII w. jej stan, z dzwonnicą ab extra
określono jako dobry; w 1739 r. w dachach wielkiej reparacji potrzebująca,
w 1748 r. nowowystawiona z opasaniem; kolejne wizytacje (1761, 1766,
1774) informują, że była w dobrym stanie. Być może w 1785 r. była
przebudowana lub wzniesiona nowa, rozbudowana w 1921 r., w 1947 r. opuszczona,
ulegała systematycznej dewastacji. Jej pozostałości (nawa i prezbiterium)
rozebrane przez Społeczną Komisję Opieki nad Zabytkami Sztuki Cerkiewnej TONZ
w 1990 r. Cerkiew
w Lubyczy Kniazie wzmiankowana od 1662 r., wzniesiona w latach dwudziestych
XVIII w. z kopułami, zgorzała w 1748 r. Nowa wystawiona pomiędzy
1761 a 1766 r., została zastąpiona w 1805 r. przez cerkiew murowaną, której
ruiny stoją do dziś (w przysiółku Kniazie). [120]
Określenie ośmiurka odnosi się zapewne do cerkwi trójdzielnych, o
dominującej, ośmiobocznej nawie głównej, a może też do cerkwi
jednoprzestrzennych na planie oktogonu. Cerkiew
św. Bazylego Wielkiego w Chodywańcach wymieniana w wiekach XVI (od 1531 r.) i
XVII; w 1739 r. w ścianach i dachach opadła totaliter, w 1761 r. stara,
w 1766 r. nowo wystawiona, w 1774 r. w dobrym stanie. W 1811 r. określona w
wizytacji jako wspaniała, obszerna i widna, w ośmiurkę stawiona (APL,
ChKGK, sygn. 778 - Wizyty i inwentarze 1808-1815, k. 113v). Cerkiew tak określona
powstała być może w 1766 r., choć wydaje się że może chodzić tu o
kolejny obiekt, wzniesiony w końcu XVIII w. lub na początku XIX w. Cerkiew
w Wieprzowym Jeziorze p. w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny wymieniana od
XVII w., w 1722 r. w ścianach i dachach zrujnowana, w 1743 r. dobrze
reperowana, w 1761 r. w dobrym stanie. W 1795 r. w ośmiurkie wybudowana
dosyć mocno, ale nadto szczupła, i ciasna a do tego żadnej nieopatruje w
sobie wspaniałości (APL, ChKGK, sygn. 880, op. cit., k. 5). Wydaje
się że ta ostatnia informacja odnosi się do obiektu wzniesionego niedawno. [121]
M.in.: M. Dragan, Ukrainski derevjani cerkvi, Lviv 1937; L. Maslov, Derevjani
cerkvi Chołmščiny ta Pidljaššja, Krakiv 1941; J. Górak, Dawne cerkwie...,
op. cit.; Svod pamjatnikov istorii i kultury Biełorussji, t. 1-8, Minsk
1984-1988; Pamjatniki gradostroitielstva i architektury Ukrainskoj SSR, t. 2-4,
Kiev 1985-1986; J. Górak, Typy i formy drewnianej architektury sakralnej
Lubelszczyzny (w:) Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, t. 32 (1987); S. A.
Sergacev, Bielorusskoje narodnoje zodčestvo. Minsk 1993; R.
Brykowski, Drewniana architektura cerkiewna..., op. cit.; B. Seniuk,
Architektura cerkiewna brzeskiej części diecezji włodzimierskiej w świetle
inwentarzy wizytacyjnych z lat 1725-1727 (w:) Lubelszczyzna, 1996, nr 2, s.
23-51; V. Słobodian, Derevjane cerkovne budivnictvo Chołmščiny ta
pivdiennogo Pidljaššja v greko-katolickij period (w:) Lubelszczyzna, 1996, nr
2, s. 52-67 (nieco rozszerzona wersja tego artykułu ukazała się w czasopiśmie
“Visnik”, nr 6, Lviv 1997, s. 25-43). [122]
APL, ChKGK, sygn. 780, op. cit., k. 118-522v; APL, ChKGK, sygn. 779 -
Wizyty i inwentarze 1715-1732 (wyjątkowo do tego poszytu włączona jedna
wizytacja z terenu diecezji włodzimierskiej). [123]
APL, ChKGK, sygn. 779,
op. cit., k. 41-41v. [124]
APL, ChKGK, sygn. 780,
op. cit., k. 185v. [125]
J. w., k. 213v. [126]
J. w., k. 327v. [127]
J. w., k. 283. [128]
Cz. Kiełboń, Dzieje cerkwi unickiej p. w. św. Mikołaja w Chełmie
(w:) Lubelszczyzna, 1996, nr 2, s. 87. [129]
Wydaje się, że cerkiew p. w. Przemienienia Pańskiego w Lublinie z lat
1607-1633 [E. Mitrus, Cerkiew prawosławna Przemienienia Pańskiego w
Lublinie w świetle wyników nadzorów archeologicznych (w:) Lubelszczyzna,
1996, nr 2, s. 183 - (za:) M. Gałecka, Monografia architektoniczna cerkwi
Przemienienia Pańskiego w Lublinie - maszynopis pracy magisterskiej napisanej
na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, Lublin 1995] mogła mieć formę
zbliżoną do dwunawowych kościołów w typie “renesansu lubelskiego”. Być
może katedra unicka w Chełmie po przebudowie w latach 1638-1648 [M. Kozłowska-Olesiejuk,
Greckokatolicka katedra p. w. NMP w Chełmie Lubelskim i jej problematyka
konserwatorska – [maszynopis pracy magisterskiej napisanej na Uniwersytecie
Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 1983, w posiadaniu Autorki], s. 35]
miała również podobny wygląd. Na drugą połowę wieku XVII datowana jest też
budowa bądź przebudowa cerkwi w Spasie (obecnie Podgórzu) koło Chełma,
przekazanej bazylianom po 1650 r. (KZSzwP, t. 8, z. 5, powiat chełmski, oprac.
E. Smulikowska-Rowińska ,Warszawa 1968, s. 43; V. Słobodian, Ukrains'ki cerkvi
Chołmščini i Pidljaššja (w:) Chołmščina i Pidljaššja.
Istoriko-etnografične doslidżennja, Kijv 1997, s. 154-155). Można przypuszczać,
że współczesna, zbliżona do kościoła bryła tej cerkwi jest wynikiem
dopiero kolejnej przebudowy, być może z czwartej ćwierci XVIII w., gdyż
jeszcze w 1759 r. uwagę wizytatora zwracała starożytność jej murów (APL,
ChKGK, sygn. 10, s. 68). [130]
Cerkiew p. w. św. Praksedy
w Maciejowie - obecnie Łuków na terenie Ukrainy (w turijskim rajonie wołyńskiej
obłasti) jest datowana na rok 1723 (Pamjatniki gradostroitielstva..., op. cit.,
t. 2, (Kiev 1985), s. 110). W pierwszej połowie lat dwudziestych XVIII w. określona
jako od Szwedów spalona, a na jej miejscu wzniesiono tymczasową kaplicę.
Według wizytacji z 1740 r. była tu już nowa, murowana cerkiew, obok której
stała nowa drewniana dzwonnica. [131]
P. Sygowski, Greckokatolicka drewniana cerkiew p. w. Podwyższenia Krzyża
Świętego w Żmudzi w województwie chełmskim (w:) Lubelszczyzna, 1996, nr 2,
s. 121-132. Ciekawostką jest to że w okresie międzywojennym rozbudowano
znacznie przedsionek, znosząc jednocześnie ścianę pomiędzy nim a nawą, w
wyniku czego powstała cerkiew trójdzielna. [132]
Parafia założona około połowy XVIII w. W wizytacjach z 1759 i 1763 r.
cerkiew p. w. Wniebowzięcia NMP figuruje jako drewniana, w dobrym stanie, z
dzwonnicą stojącą osobno. Na początku lat siedemdziesiątych XVIII w.
wzniesiono nową, murowaną, stojącą do dziś cerkiew. Konsekracja odbyła się
przy końcu 1773 r. W 1774 r. wizytator określił ją jako porządnie murowaną,
krytą dachówką, z niedokończoną jeszcze, stojącą oddzielnie, murowaną
dzwonnicą. [133]
Cerkiew p. w. Podwyższenia Krzyża Świętego wymieniana jest w
rejestrach poborowych XVI w. począwszy od 1510 r. W 1739 r. cerkiew była
stara, potrzebująca wielkiej reperacji; w 1759 r. w dobrym stanie; w
1774 r. określona jako nowowybudowana, z dzwonnicą na cmentarzu.
Jeszcze w 1789 r. wizytator napisał że jest w ścianach i dachach nową.
W wykazie statystycznym z 1858 r. jako czas powstania tej cerkwi podano rok
1763. [134]
W rejestrach poborowych XVI w. cerkiew wymieniona tylko raz (1564 r.),
ponownie dopiero od końca XVII w. W 1741 r. cerkiew p. w. św. Praksedy w ścianach
i dachach potrzebowała wielkiej reperacji; w 1759 r. porządna
(bez ołtarzy); w 1774 r. w dachach stara; w 1788 r. niedawno
zbudowana na nowo miała jeszcze starą dzwonnicę stojącą osobno. W
wykazach z XIX w. datowana na 1757 r. a nawet na 1667 r. Rozebrana w końcu lat
sześćdziesiątych lub na początku siedemdziesiątych XX w. [135]
P. Sygowski, Dawna cerkiew parafialna p. w. św. Eliasza Proroka w Wojsławicach,
woj.chełmskie, Lublin 1982 (mpis w PSOZ w Chełmie). [136]
I. Cieślik-Sygowska, Drewniane cerkwie w Świerszczowie na tle
architektury greckokatolickiej od XVII w. do połowy XIX w. w dawnym powiecie
chełmskim (w:) Lubelszczyzna, 1996, nr 2, s.110-120. Sugerowany przez Autorkę
czas powstawania obiektu - od 1795 r. do1801 r. - wydaje się zbyt długi. Nie
można zgodzić się z twierdzeniem że określenie wizytacyjne dzwonnica
przy cerkwi oznaczać musi dzwonnicę złączoną z nawą. Sformułowanie
takie stosują wizytatorzy również do dzwonnic stojących obok budynku
cerkiewnego, np. w Żmudzi. Wątpliwość budzi identyfikacja ryciny określanej
jako cerkiew w Czerniejowie (Wieś i miasteczko, t. 1, Warszawa 1916) z cerkwią
w Świerszczowie, która ma jednak trochę inne proporcje, a ponadto, jak
informują wizytacje z 1804, 1825 czy 1844 r. obiekt ten miał 7 okien. [137]
KZSzwP, t. 8, z. 17, op.
cit., s.18. [138]
J. Górak, Dawne cerkwie...,op. cit., s. 31 ("w 2-giej połowie
XVIII w. wzniesiono obecną [cerkiew], może nawet w roku lokacji miejskiej
1755"); D. Kawałko, Cmentarze...,op. cit., s. 89 (świątynię wybudowano
w 1755 r.). [139]
APL, ChKGK, sygn. 10, op. cit., s. 475 (cerkiew figuruje jako druga
cerkiew przeworska, której parafię tworzyło tylko miasteczko Jarczów). [140]
APL, ChKGK, sygn. 780,
op. cit., k. 41v; sygn. 813, op. cit., k. 268. [141]
AGAD, ASK I, ks. pob., sygn. 51. [142]
APL, ChKGK, sygn. 778, op. cit., k. 114 (filia Chodywańców). [143]
APL, ChKGK, sygn. 606,
op. cit., k. 49v-50 (1834), k. 54v-55 (1835). [144]
APL, ChKGK, sygn. 780, k. 22v-23; sygn. 813, op. cit., k. 270; sygn. 10, op. cit., s. 484. [145]
D. Kawałko, Cmentarze..., op. cit., s. 202; J. Górak, Dawne cerkwie...,
op. cit., s. 34. [146]
APL, ChKGK, sygn. 778,
op. cit., k. 114v. [147]
J. Górak, Cerkiew w Mycowie (w:) Lubelszczyzna, 1996, nr 2, s. 136-151. [148]
AGAD, ASK I, ks. pob.36 (1531); ks. pob. 51 (1564); ponownie pop
wzmiankowany w 1674 - ks. pob. 51. [149]
APL, ChKGK, sygn. 810 - Wizyty dekanatu sokalskiego, tartakowskiego i warężskiego
1726 (wizytacja z 1731 r.), k. 3v; sygn. 10, op. cit., s. 597 (1760 r.). [150]
APL, ChKGK, sygn. 795 - Wizyty dekanatu bełskiego 1774, k. 140. [151]
APP, AGKBP, sygn. 218
- Dispartimentum parochiarum 1784, s. 55. [152]
APP, AGKBP, sygn. 324
- Visitatio canonica decanatus Waręż 1815, s. 38-39, 48. [153]
J. Górak, Cerkiew w Mycowie..., op. cit., s. 138. [154]
j. w., s. 137. [155]
APL, ChKGK, sygn. 778, op. cit., k. 116; cerkiew p. w. Protekcji NMP (Pokrowy) wzmiankowana od lat dwudziestych XVII w., na początku lat
dwudziestych XVIII w. w dobrym stanie, również w 1743 r. (wówczas parafia
nazywana Podrusów) i w 1760 r.; wzniesiona zapewne w końcu XVIII w. [156]
APL, ChKGK, sygn. 778,
op. cit., k. 117. Autor
hasła w SGKP podaje, że w Rachaniach kościół ten został wzniesiony w 1744
r., a w roku 1787 przeniesiony do Grodysławic, w związku z wzniesieniem w
Rachaniach latach 1769-1797 nowego murowanego kościoła. Parafia grodysławicka
p. w. Podwyższenia Krzyża Św. wzmiankowana w wykazach podatkowych w XVI i
XVII w. Wspomniana dwuwieżowa cerkiew spłonęła przed 1909 r. [157]
O roku wzniesienia cerkwi informowała inskrypcja na belce nadproża głównego
otworu wejściowego (od zach.) (KZSzwP, t. 8, z. 17, op. cit., s. 62; J. Górak,
Dawne cerkwie...,op. cit., s. 18). Cerkiew p. w. św. Dymitra
wymieniana w rejestrach poborowych od 1573 r., w latach dwudziestych XVIII w.
wymagała remontu, w latach 1739, 1748 a także 1761 i 1774 jej stan określano
jako dobry; po wojnie opuszczona, resztki cerkwi (nawa z kopułą i
prezbiterium) rozpadły się na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych
XX w.; dzwonnicę, zapewne z czasu budowy cerkwi, została przeniesiona w 1990
r. przez Społeczną Komisję Opieki nad Zabytkami Sztuki Cerkiewnej do Lubyczy
Królewskiej na teren cmentarza, na miejsce rozebranej cerkwi (por. przypis
119). [158]
P. Sygowski, Dawna cerkiew..., op. cit., s. 35-36. [159]
Por. materiał ilustracyjny w opracowaniach wymienionych w przypisie 121. [160]
V. Słobodian, Derevjane cerkovne budivnictvo..., op. cit., s. 55. [161]
O. Ivanusiv, op. cit.,
ss 241, 272, 274, 277. [162]
J. w., s. 277. [163]
P. Sygowski, Greckokatolicka drewniana cerkiew..., op. cit., ryc. 3-5. [164]
P. Sygowski, Cerkwie w Łęcznej i jej okolicach (w:) Merkuriusz Łęczyński,
nr 8 (1995), s. 19-21. [165]
P. Sygowski, Dawna cerkiew..., op. cit., s. 136-137. [166]
P. Sygowski, Cerkwie w Łęcznej..., op. cit.; P.Sygowski, Greckokatolicka
drewniana cerkiew..., op. cit., s. 121. [167]
Parafia p. w. Narodzenia NMP wzmiankowana od drugiej połowy XVII w. (w
1662 r. pop nie płacił podatku), w wizytacjach od 1722 do 1766 r. stan cerkwi
określano jako dobry; od lat osiemdziesiątych XVIII w. filia par. w Łosińcu;
w latach trzydziestych XIX w. również w dobrym stanie. Rozebrana w okresie międzywojennym
lub w 1948 r. [168]
Por. przypis 119. [169]
Por. przypis 157. [170]
Parafia wymieniana w rejestrach podatkowych XVI w.(od 1531 r.) i XVII w.;
w pierwszej połowie lat dwudziestych XVIII w. cerkiew p. w. św. Michała
Archanioła była w ścianach dobra ale w dachach nadstarzała, zastąpiła
ją około 1766 r. następna cerkiew a w 1887 r. kolejna, trójkopułowa, po
wojnie magazyn PGR-u. Na początku lat siedemdziesiątych XX w. cerkiew
opuszczona, zawaliła się w 1992 r. (inform. PSOZ w Zamościu). [171]
Erekcja parafii p. w. Soboru MB w 1665 r.; w 1739 r. cerkiew wymagała remontu i
miała dzwonnicę ab extra; w 1766 r. w ścianach i dachach stara, część
zaś oney gdzie wielki ołtarz z zakrystyą
nowowystawione y pobite; w 1775 r. miała wyremontowane dachy;
według tradycji w 1801 r. zastąpiona przeniesioną tu ze Szlatyna cerkwią z
XVIII w.; po wojnie użytkowana jako kościół rz. kat. Cerkiew spłonęła w
1987 r. (inform. PSOZ w Zamościu). [172]
“Karta zielona” w PSOZ w Zamościu.
|
