©Janusz Mazur, Cerkwie drewniane w okolicach Lubaczowa, Lubaczów - Lublin 1997. Tekst opublikowany za zgodą autora

Opracowanie ©Paweł Rydzewski / www.roztocze.horyniec.net

ŻMIJOWISKA

Wieś i parafia

Wieś pierwotnie znana była pod nazwą „Wola Świdnicka”, „Smovyska”, „Żmiiowisko”. Założona w 1 poł. XV w. na gruntach Świdnicy przez Potworowskich; wzmiankowana w 1450. Początkowo związana z dobrami świdnickimi w posiadaniu Potworowskich, od k. XV w. częściowo Duszów Podhoreckich, Miękiskich i Wierzbickich; od pocz. XVII w. w kluczu wielkoockim, który w l. 20 objęty przez Mohiłów z rodu hospodarów mołdawsko-wołoskich; w 2 poł. XVII w. własność Andrzeja Modrzewskiego (Modrzejowskiego), podskarbiego nadwornego koronnego; od k. XVII w. w posiadaniu Łaszczów, następnie w 2 poł. XVIII w. Potockich i Lubomirskich; na pocz. XIX w. zakupiona przez Wielopolskich, później własność Skarbek Borowskich, w 2 poł. XIX w. w rękach Hagenów; od pocz. XX w. majątek należał do Czernych.

Wieś spustoszona przez najazd tatarski w 1629; ludność wyniszczona podczas I i II wojny światowej i w trakcie walk polsko-ukraińskich w poł. l. 40 XX w.. W XIX w. funkcjonowała karczma. Wśród mieszkańców występowali niegdyś Ukraińcy, Polacy i Żydzi.

Miejscowość położona w dolinie potoku Łuh, lewobrzeżnego dopływu Gronia; w centrum wsi rozgałęział się niegdyś lokalny szlak łączący Wielkie Oczy z Nahaczowem, Niemirowem i Krowicą Samą. Osada w typie owalnicy z niewielkim stawem w centrum, wokół którego skoncentrowana większa część zabudowy; oprócz tego od zach. dwie małe grupy domów: Na Dole (Dół), Na Horobku (Na Garbku). Obecnie niewielka miejscowość przygraniczna na uboczu głównych tras komunikacyjnych w pd.-wsch. części wsi usytuowana d. cerkiew gr.-kat., par., p. w. Zaśnięcia NMP (dr., 1770), obecnie opuszczona.

Parafia istniała w 1 tercji XVI w.; w 1531 wzmiankowani dwaj popi. Na pocz. XVII w. świaszczennicy wraz z rodzinami opuścili wieś z powodu nadmiernych obciążeń dworskich. W dokumencie wystawionym 20 stycznia 1683 właściciel osady, Andrzej Modrzewski, ówczesny starosta przemyski, przyznał kapłanom za sumę 300 złotych, dwie ćwierci pola z łąkami i przydatkami; uposażenie zwiększyła Urszula Modrzewska, wdowa po Andrzeju, starościna medycka i radomska, która w 1690 wydała przywilej dla ojców Teodora i Jana Teodorowiczów, a w piśmie wystawionym we Wielkich Oczach, 10 kwietnia 1692, do pierwotnego uposażenia dodała kolejną ćwierć gruntów. Do poł. XVIII w, z trzech ćwierci utrzymywało się dwóch parochów, później liczba kapłanów zmniejszyła się do jednego.

Początkowo parochia obejmowała jedynie własną wieś; na pocz. l. 90 XVIII w. włączono ją do okręgu parafialnego we Wielkich Oczach; po 1807 odzyskała samodzielność, w tym samym czasie objęła zwierzchnictwo nad świątynią filialną w Wólce Żmijowskiej; po zawieszeniu funkcjonowania parochii w Kochanówce w 1811, do okręgu parochialnego na krótko przyłączono wsie: Świdnicę, Tarasówkę i Czaplaki; od 2 ćw. XIX w. do parochii należały oprócz Żmijowisk cztery inne osady: Wielkie Oczy, Wólka Żmijowska (obydwie z cerkwiami filialnymi), Boża Wola i Skolin. Do 1784 parochia wchodziła w skład dekanatu lubaczowskiego, później jaworowskiego, a od pocz. l. 20 XX w. krakowieckiego; stale w obrębie eparchii przemyskiej.

Dawna cerkiew greckokatolicka p.w. Zaśnięcia NMP

Dawny zespół cerkiewny usytuowany jest na skraju wyniesienia górującego od wsch. nad wsią, opadającego stromo na pd. Cerkiew orientowana, zajmuje centrum obszaru obwiedzionego niegdyś parkanem; dzwonnica usytuowana dawniej na pn.-zach. od świątyni, zapewne przy ogrodzeniu.

Liczba i daty budowy wczesnych świątyń nieznane. Przedostatnia cerkiew wzniesiona była z fundacji gromady wiejskiej. Obecna budowla została postawiona w 1770 ; na pocz. XIX w. znajdowała się w średnim stanie i wymagała przeprowadzenia reperacji. Gruntownej przebudowy świątyni dokonano w 1881 kosztem parafian, z inicjatywy ówczesnego parocha ks. Cyryla Obuszkiewicza, a także ks. Andrzeja Dubowińskiego i Piotra Pankiewicza – prowizora cerkiewnego. Na miejscu starego wzniesiono wówczas nowy, obszerny babiniec, połączony integralnie z nawą oraz mniejszy przedsionek od zach.; w tym samym czasie wnętrze nawy i prezbiterium pokryto polichromią. Podczas starć między wojskami austro-węgierskimi a rosyjskimi, 15 czerwca 1915, zniszczeniu uległy budynki gospodarcze oraz obrabowano plebanię; cerkiew zapewne nie poniosła w tym czasie większych strat. Przed 1927 do prezbiterium dodano niewielką zakrystię. W 1930 dokonano odnowienia świątyni, zapewne łącznie z pobiciem dachów blachą. Po 1947 została przejęta przez Państwowy Fundusz Ziemi, od tej pory nieużytkowana, ulegała stopniowej destrukcji. W 1959 stan obiektu określono jako zły, zachodziła nawet groźba zawalenia; na krótko przed tą datą zniszczeniu uległ przedsionek, którego pozostałości niedługo potem rozebrano. Pracownicy BDZ z Przemyśla stwierdzili w 1987 liczne ślady występowania drewnojadów w belkach ścian, ubytki i silną korozję blaszanego pokrycia dachów, zdewastowane wnętrze. Jeszcze w 1964 zaliczono obiekt do czwartej grupy zabytków, a w 1990 na wniosek Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Przemyślu wpisano go do rejestru dóbr kultury. W tym samym roku zainicjowano i rozpoczęto prace zabezpieczające, które zostały zakończone w 1991; roboty objęły m. in. uzupełnienie i konserwację blachy na dachach, odtworzenie stolarki, podmurowanie fundamentów.

Cerkiew, istniejąca przed 1770, wzniesiona była z drewna na planie trójdzielnym z dzwonnicą nad babińcem; do wnętrza prowadził jeden otwór wejściowy z drzwiami na żelaznych zawiasach; w ścianach nawy znajdowały się trzy duże i dwa mniejsze okna oraz dwa w prezbiterium. Dachy pobite były gontem.

Obecna cerkiew drewniana, konstrukcji zrębowej, zwęgłowana na zamek z ostatkami tworzącymi niekiedy obłap z podwaliną na otynkowanej kamiennej (granit) i ceglanej podmurówce, niegdyś także na peckach, osłonięta deską. Trójdzielna z babińcem nie wyodrębnionym w bryle: nawa kwadratowa; babiniec prostokątny, równy szerokością i wysokością nawie, przy nim od zach. pozostałości fundamentów prostokątnego, niższego i węższego przedsionka; prezbiterium zbliżone do kwadratu, znacznie niższe i węższe, zamknięte prosto, przy nim od wsch., na całej szerokości i wysokości, przybudowana krótka, prostokątna zakrystia.

Wewnątrz babiniec otwarty do nawy wysokim i szerokim prześwitem, zamkniętym łukiem odcinkowym, zbliżonym do pełnego prezbiterium otwarte do nawy niskim i szerokim prześwitem wyciętym w ścianie zrębowej, z parami słupków, które wydzielają trzy otwory przejściowe dolnego rzędu ikonostasu. Podłoga drewniana; w nawie i babińcu na jednakowym poziomie, wyższa w prezbiterium ze stopniem w nawie, którego część środkowa dodatkowo wysunięta. Nawa przekryta prostą, czteropolową kopułą zrębową bez załamań, wzmocniona na gł. osiach czterema belkami w babińcu niegdyś zapewne strop płaski, obecnie widoczna więźba dachowa; w prezbiterium sklepienie zrębowe o łuku dwuspadowym ściętym górą płasko, z nachyloną do środka wsch., krótką ścianką; w zakrystii strop belkowy. Chór muzyczny niegdyś w babińcu, prawdopodobnie wsparty na dwóch słupkach wolnostojących i dwóch przyściennych, o prostym parapecie, ze schodami umieszczonymi w narożu pn.-zach.; obecnie zachowane trzy belki podchórza. Na ścianach nawy i prezbiterium polichromia o podziałach architektonicznych, z wyobrażeniem nieba w kopule nawy: na niebieskim tle czerwone gwiazdy; ściany zakrystii pomalowane na niebiesko. Na czwartym brusie od dołu, pn. ściany prezbiterium, od strony nawy, wycięto datę oraz litery cyrylicą: „1770 P C”. Zewnątrz obiegało wokół pd. ściany nawy oraz pd. i pn. boku prezbiterium wydatne zadaszenie, wsparte na występujących belkach zrębu, które częściowo zachowane. Ściany babińca oraz nawy i prezbiterium powyżej zadaszenia oszalowane pionowo deskami z olistowaniem; wokół babińca i pn. ściany nawy, na linii zadaszenia, szalunek podzielony na dwie części poziomą deską; na zach. ścianie babińca widoczny obrys dachu i ścian dawnego przedsionka. Zręby poszczególnych pomieszczeń zwieńczono gzymsami, z nich gzyms nawy dekorowany od dołu ozdobnie wycinaną deską.

Pierwotnie występowały dwa otwory przejściowe z drzwiami, z których jedne zamykane były na żelazny zamek, a drugie na kłódkę (1775-1780). Obecnie otwory przejściowe prostokątne: 1. w babińcu od zach., z drzwiami jednoskrzydłowymi, ramowymi z zamkiem skrzynkowym, na którym wyryte daty: „1860”, „HJ 1881” (na główce klamki od zew.); 2. w prezbiterium od pn., z drzwiami jednoskrzydłowymi, ramowymi z cementowymi stopniami od zew.; 3. w prezbiterium do zakrystii, w pn. narożu wsch. ścianki, z drzwiami jednoskrzydłowymi. Otwory okienne prostokątne: większe w babińcu, po jednym od pd. i pn. oraz w nawie po dwa od pd. i pn. mniejsze w prezbiterium, po jednym od pd. i pn., ze śladami d. otworów, zaopatrzone w kraty z zadziorami w babińcu ponadto dwa mniejsze okna w ścianie zach.; w zakrystii jedno okno od wsch.

Nad babińcem i nawą wspólny dach czteropołaciowy z kalenicą na środku której osadzona duża makowica, w formie ośmiobocznego cokołu, na którym osadzony pękaty, silnie dołem przewężony, baniasty hełm, zwieńczony kulą i żelaznym, kutym krzyżem. Nad prezbiterium z zakrystią oraz niegdyś nad przedsionkiem dach trójpołaciowy, z nasadzoną na końcu kalenicy makowicą o analogicznej do poprzedniej formie, ze smuklejszym hełmem, 22). Dachy, makowice kryte blachą, pierwotnie gontem.

Dzwonnica (stan przed ok. 1950)

Pierwsza znana dzwonnica występowała nad babińcem przedostatniej cerkwi. Kolejna wzniesiona była zapewne ok. 1770 jako tymczasowy obiekt. Ostatnio występującą dzwonnicę wystawiono obok cerkwi w 1830. W k. l. 20 naszego wieku wymagała odnowienia. Po 1947 została rozebrana na materiał.

W 1 poł. XVIII w. występowały cztery dzwony, z których w końcu wieku jeden był rozbity. W 1 tercji XX w. funkcjonowały dwa dzwony, w tym mała sygnaturka i nieco większy dzwon kupiony przez parafian w 1923.

O wyglądzie pierwotnych dzwonnic nie posiadamy informacji. Tymczasowa budowla posiadała konstrukcję szkieletową („w słupy”), nie była obita ani tarcicami, ani gontem. Ostatni obiekt wzniesiony był na planie kwadratu z podwaliną, wspartą w narożach na kamieniach; na drzwiach znajdował się napis fundacyjny oraz zapewne rok budowy. Dach pokryty był gontem.

Otoczenie cerkwi

Świątynia otoczona była wieńcem starodrzewia; w 1937 na terenie wokół cerkwi i zapewne cmentarza wyszczególniono istnienie 35 lip, 14 sosen i 2 klony, które częściowo zachowane. Cmentarz zajmuje spory obszar rozciągnięty na pd. od cerkwi, występuje tam kilkadziesiąt kamiennych nagrobków, pochodzących głównie z warsztatów bruśnieńskich; przy pd. boku cmentarza istniała drewniana kostnica. W przeszłości niedaleko zespołu cerkiewnego położone były zabudowania plebańskie z drewnianą popówką (dr., 1926).

WÓLKA ŻMIJOWSKA

Wieś i parafia

Wcześniej wieś występowała pod nazwą utworzoną od osoby założyciela: „Magielowa Wola” („Mohilowa Wola”) lub „Wola Mohiłowska”. Osadzona prawdopodobnie w 2 ćw. XVII w. na gruntach Żmijowisk, przez Piotra Mohiłę, późniejszego archimandrytę Ławry Pieczerskiej i prawosławnego metropolitę kijowskiego.

Od XVII w. osada prywatna w składzie klucza wielkoockiego, w posiadaniu kolejno: Mohiłów, Modrzewskich; w XVII w. Łaszczów, Potockich, Lubomirskich; w XIX w. Wielopolskich, Skarbek Borowskich, Hagenów; na pocz. XX w. własność większa Czernych.

Wieś częściowo zniszczona przez Tatarów w 1629. W ciągu XIX w. funkcjonowała karczma. W zestawie etnicznym przeważała ludność ukraińska, następnie występowali Polacy i nieliczni Żydzi.

Niewielka miejscowość skupiona w dolinie bezimiennego potoku, dopływu Lipowca; przecięta drogą prowadzącą z Wielkich Oczu do Krowicy Samej. Niegdyś o charakterze łańcuchówki; obecnie osada nadgraniczna, o rozproszonej i nielicznej zabudowie w centrum usytuowana d. cerkiew gr.-kat., fil., p. w. Narodzenia NMP (dr., 1896), obecnie opuszczona.

Historia parafii (filii). Erygowana w 1758 przez Franciszka Salezego Potockiego, wojewodę kijowskiego i jego żonę Annę z Potockich; w przywileju zagwarantowano parochom wolne użytkowanie pola oraz zwolnienie od wszelkich danin dworskich. Dokument fundacyjny wzmiankowany ok. 1780 jako nieoblatowany; 15 czerwca 1795 zapisany był w księgach Dominium jaworowskiego. W tym czasie paroch gospodarował na dwóch ćwierciach gruntów, łąk i ogrodów.

Od 1800 funkcjonowała jako filia parochii początkowo we Wielkich Oczach, a następnie, od 1807, na trwale w Żmijowiskach. Początkowo należała do dekanatu lubaczowskiego, od 1784 do jaworowskiego, na pocz. l. 20 XX w. przyłączona do krakowieckiego; stale pozostawała w obrębie eparchii przemyskiej.

Dawna cerkiew greckokatolicka, p.w. Narodzenia NMP 

Dawny zespół cerkiewny zlokalizowany jest w środkowej części wsi, przy pd., wysokim brzegu niewielkiego potoku, wzdłuż którego biegnie główna droga wiejska, łącząca się nieco bardziej na zach. ze szlakiem prowadzącym do Wielkich Oczu i Żmijowisk.

Cerkiew usytuowana w centrum niewielkiego placu wyznaczonego niegdyś przez linię ogrodzenia, obecnie przez wieniec starodrzewia; w pn.-zach. narożu terenu miejsce po dzwonnicy, która stała przy chodniku łączącym cerkiew z mostkiem na potoku. Pierwsza znana cerkiew wzniesiona została ok. 1758; po 1780 budowla wymagała przeprowadzenia reperacji poszycia dachu na kopule. Odnowienia potrzebowała także w 1830; w tym czasie stan świątyni określono jako średni. Wznoszenie obecnie istniejącej cerkwi rozpoczęto w 1894 i zakończono w 1896; budowę zainicjował proboszcz ze Żmijowisk, ks. Cyryl Obuszkiewicz, wraz z parafianami pracami kierował majster Józef Hrybiński z Wielkich Oczu. W 1898 malarz Stefan Fedorowski z Krakowa pokrył malowidłami wnętrze prezbiterium oraz przemalował ikonostas kupiony w Wierzbianach. Cerkiew była odnowiona w 1914 oraz w 1927, kiedy to wystawiono w nawie chór oraz zapewne dobudowano do prezbiterium zakrystię; w tym czasie dachy pobito blachą. W k. l. 20 znajdowała się w dobrej kondycji. Po 1945 została opuszczona, od tego czasu pozostaje nieużytkowana. W 1959 była jeszcze w dobrym stanie. Podczas lustracji cerkwi,  przeprowadzonej w 1987 przez pracowników BDZ w Przemyślu, stwierdzono istnienie ubytków w szalunku, podmurówce, blaszanym pokryciu dachów oraz w zadaszeniu, zauważono również występowanie drewnojadów. W 1989 drzewo powalone przez burzę zerwało pn. część dachu babińca i nawy oraz zadaszenie poniżej. Prace remontowo-konserwatorskie podjęte w 1991 polegały na uzupełnieniu pokrycia dachów, odtworzeniu i wymianie blachy na zadaszeniach, naprawie stolarki okiennej i drzwiowej, impregnacji drewna, uporządkowaniu terenu wokół obiektu. W 1964 cerkiew zaliczono do trzeciej grupy zabytków, a w 1990 na wniosek WKZ w Przemyślu wpisano obiekt do rejestru dóbr kultury.

Pierwsza znana cerkiew założona była zapewne na planie trójdzielnym z kopułą nad nawą. Do wnętrza prowadził jeden otwór wejściowy zaopatrzony w drzwi zamykane na żelazny zamek. W nawie znajdowały się dwa okna, w „ołtarzu” dwa małe, wszystkie bez krat.

Obecna cerkiew drewniana, konstrukcji zrębowej, zwęgłowana na obustronny obłap z krytym czopem, z podwaliną na otynkowanej kamienno-ceglanej podmurówce. Trójdzielna: prezbiterium, nawa, babiniec zbliżone do kwadratu, z nich nawa szersza i wyższa; prezbiterium niskie, zamknięte prosto. przy nim od wsch., na całej szerokości przybudowana krótka zakrystia, nie wyróżniająca się w bryle; babiniec równy wielkością prezbiterium, przy nim od zach. niewielki, otwarty ganek, wsparty na dwóch sfazowanych słupkach. 
 Wewnątrz babiniec otwarty do nawy nieco węższym i niższym prześwitem zamkniętym szerokim łukiem trójlistnym w ośli grzbiet; prezbiterium oddzielone od nawy ścianą zrębową, z wyciętym niskim, prostokątnym prześwitem, w którym wydzielone słupkami trzy otwory przejściowe dolnego rzędu ikonostasu. Podłoga  drewniana; w nawie i babińcu na jednakowym poziomie, wyższa w prezbiterium, ze stopniem wysuniętym w nawę, z częścią środkową wygiętą w formie łuku odcinkowego. Nawa przekryta czteropolową kopułą zrębową z jednym załamaniem, zwieńczona makowicą; w prezbiterium i babińcu sklepienia zrębowe o łuku dwuspadowym, ściętym górą płasko, z nachyloną do środka krótszą ścianką; w zakrystii strop belkowy. Chór muzyczny w nawie, wsparty na dwóch sfazowanych słupkach, o prostym ażurowym parapecie, z wycinanymi deskowymi tralkami, ze schodami jednobiegowymi w narożu pn.-zach. Wewnątrz prezbiterium polichromia; do podstawy sklepienia boniowanie, wyżej na połaciach sklepienia przedstawienie adoracji Oka Opatrzności przez dwa anioły; w zakrystii polichromia ornamentalna (patronowa) i marmoryzacja (na stropie). Zewnątrz obiega wokół z wyjątkiem zach. ganka, z przerwą na wsch. okno zakrystii, wydatne zadaszenie, wsparte na występujących belkach zrębu. Na wsch. boku, pd.-zach. rysia babińca, słabo czytelny napis w j. ruskim (niebieska farba): „Pinx”, oraz na pd.-zach. rysiu nawy: „Hryń... Fedorowicz...”, a także na brusie zach. ściany babińca, na pd. od gł. portalu, zatarty. Ściany powyżej zadaszenia oraz miejscami poniżej (fragmentu szalunku na ściance pn. prezbiterium), oszalowane pionowo deskami z olistowaniem. Zręby poszczególnych pomieszczeń oraz załamanie kopuły nad nawą zwieńczone gzymsami, z nich gzyms pod szerokim okapem nawy podbity dodatkowo ukośną deską.

Otwory przejściowe prostokątne: 1. w babińcu od zach. portal z nadprożem wyciętym od dołu w nadwieszony ośli grzbiet, z wyciętą datą „1894”, rozmieszczoną po obydwu stronach reliefowego motywu, w formie serca z nasadzonym krzyżem z drzwiami deskowymi i zamkiem skrzynkowym; 2. w zakrystii od pn., z drzwiami deskowymi i cementowymi stopniami od zew.; 3. w prezbiterium do zakrystii, w narożu pn.-wsch., bez drzwi. Otwory okienne prostokątne: w babińcu i prezbiterium mniejsze, po jednym od pd. i pn.; w nawie większe, po dwa od pd. i pn.; w zakrystii jedno od wsch.; zewnątrz wszystkie okna, z wyjątkiem okna zakrystii, ujęte po bokach ozdobnie wycinanymi, deskowymi osłonami.

Nad kopułą nawy makowica w formie niskiej, ośmiobocznej wieżyczki, nakrytej daszkiem ze smukłym hełmem cebulastym, kulą i żelaznym, kutym krzyżem 19). Nad babińcem i prezbiterium z zakrystią dachy trójpołaciowe z makowicami o analogicznej jak poprzednio formie, nieco mniejsze, osadzone na końcach kalenic; nad gankiem zach. daszek dwuspadowy z trójkątnym szczytem, oszalowanym pionowo deskami z olistowaniem, z krawędziami ujętymi ozdobnie wyciętymi deskami z plakietami na końcach. Zadaszenie kryte pierwotnie gontem, obecnie blachą.

Dzwonnica (stan przed ok. 1947)

Pierwsza znana dzwonnica wzmiankowana w 1780; już w 1817 zanotowano, że potrzebuje reperacji. Ostatnio istniejący obiekt zbudowali cieśle Józef i Daniel Hajdukowie w 1878. Dzwonnica utrzymywana była odtąd w dobrym stanie, w 1927 mnie potrzebowała remontu. W 2 poł. l. 40 została rozebrana na materiał. W k. XVIII w. występowały trzy dzwony; okres I wojny przetrwał dzwon z 1820; dwa nowe zakupiono w 1924.

Pierwotna budowla była wolnostojąca, wzniesiona w konstrukcji słupowej, bez szalunku i dachu. Kolejny obiekt drewniany założony był na planie czworoboku, przekryty dachem gontowym, z otworem wejściowym w jednej ze ścian, na nadprożu którego znajdował się napis częściowo w j. polskim i ruskim.

Otoczenie cerkwi

Teren wokół cerkwi obsadzony drzewami w kilku gatunkach; przeważają lipy, sosny, klony i dęby. Obok dzwonnicy istniała kostnica. Ok. 1780 zanotowano, że: „(...) Parkanu w koło cerkwi całego nie ma”. W 1927 istniało ogrodzenie złożone częściowo z płotu sztachetowego, który rozebrano po 1947. 

Wszystkie prawa zastrzeżone. Wykorzystanie powyższego tekstu lub zdjęć w druku lub w formie elektronicznej - bez zgody autora tekstu - zabronione. Zabronione jest również kopiowanie niniejszej internetowej wersji tekstu bez zgody autora strony.

Powrót