©Stanisław Baran, Kronika Kobylnicy Ruskiej i Wołoskiej, Berlin 2008 (niepubl.). Tekst opublikowany za zgodą autora

Opracowanie: ©Paweł Rydzewski / www.roztocze.horyniec.net

AKWARELE

Teren, na którym obecnie leży Kobylnica Ruska i Kobylnica Wołoska należał do państwa pierwszych Piastów, następnie przeszedł w posiadanie książąt ruskich, będąc przedmiotem rywalizacji polsko-rusko-węgierskiej aż do 1340 roku, kiedy Ruś Czerwona została włączona przez Kazimierza Wielkiego do Korony.

Po jego śmierci w 1370 roku południowa część Rusi Czerwonej zaczęła wchodzić pod zarząd węgierski. Do roku 1372 była zarządzana za pośrednictwem starostów polskich, a w roku 1372 została oddana księciu opolskiemu i wieluńskiemu, Władysławowi Opolczykowi. Będąc wielkorządcą Rusi rozwinął on akcję osadniczą i wzmocnił pozycję Kościoła katolickiego na poddanym mu terenie (rządy sprawował w latach 1372-1378). Po wyprawie króla Ludwika Węgierskiego na Pobuże w 1377 roku książę litewski, Jurij Narymuntowicz został usunięty z Bełza i Chełma i osadzony na wołości lubaczowskiej. Następnie, w 1388 roku król Władysław Jagiełło przekazał całą ziemię bełską (na której terytorium leżał Lubaczów z okolicznymi miejscowościami) w lenno księciu mazowieckiemu Siemowitowi jako wiano swojej siostry Aleksandry. W roku 1462, po bezpotomnej śmierci księcia rawskiego Władysława, król Kazimierz Jagiellończyk wcielił ziemię bełską do Korony, tworząc z niej województwo bełskie, istniejące do I rozbioru Rzeczypospolitej w 1772 roku. Miasto Lubaczów było początkowo stolicą odrębnego powiatu w województwie bełskim i siedzibą starostwa grodowego. W roku 1531 powiat lubaczowski został zlikwidowany, a miasto znalazło się w powiecie bełskim. Lubaczów stanowił także stolicę tzw. kasztelanii mniejszej i siedzibę starostwa niegrodowego, czyli administracji dóbr królewskich. 

W okresie późnego średniowiecza omawiane tereny zostały objęte akcją osadnictwa wołoskiego. Wołosi to ludność zajmująca się głównie pasterstwem, (byli to przodkowie dzisiejszych Rumunów). Wołosi pojawili się najpierw na terenie Rusi Halickiej w wieku XIII, a następnie grzbietami gór rozprzestrzenili się w kierunku Karpat Zachodnich, obejmując tereny polskich Karpat i docierając aż na obszary wschodnich Moraw. Początki kolonizacji tych ziem przypadają na koniec XV i I połowę XVI wieku, a jej rozwój na II połowę XVI i I połowę XVII wieku. W wyniku akcji osadniczej ludność wołoska uległa slawizacji. Liczne XV-wieczne źródła stawiają Rusinów i Wołochów jako dwie równorzędne jakościowo wspólnoty osadnictwie wołoskim dużą rolę odgrywali właściciele ziemscy chcący uzyskać dochody z dotychczasowych górskich pustek, jak również odległych od nich ziem, trudnych z różnych przyczyn do osadnictwa typowo agrarnego. Często też osadzano Wołochów we wcześniej istniejących osadach rolniczych, mając nadzieję na wzbogacenie dotychczasowego profilu produkcji – dochody z opłat za wypasy leśne mogły przewyższać czynsze uiszczane przez miejscową ludność.

Pierwsza wzmianka o Kobylnicy pojawia się w 1425 roku, osadzona została jeszcze w XIV lub na początku XV wieku. Określenie „Ruska” funkcjonuje od wieku XVI. Wprowadzenie osadnictwa wołoskiego do Kobylnicy musiało nastąpić jakiś czas przed 1507 r. W 1507 r. obydwie Kobylnice – Ruska i Wołoska występują jako „Kobylnica dwoja”, Prawna dwoistość obu osad – Kobylnicy Wołoskiej i Ruskiej, i ich bezpośrednie sąsiedztwo pozwala domyślać się przebiegu następującego procesu: obok starej wsi, pozostawionej na rodzimym prawie osadniczym lokowano nową osadę, z użyciem prawa wołoskiego, a może i żywiołu wołoskiego. 

Nowi osadnicy utrzymali swoją przestrzenną i prawną odrębność, nie wsiąkając w starą tkankę osadniczą Należy dodać, że nazwa miejscowości, podobnie jak wielu miejscowości oraz obiektów fizjograficznych na obszarze całej Słowiańszczyzny, wywodzi się prawdopodobnie od wyrazu „kobyła” i świadczy o roli jaką do niedawna pełnił jeszcze koń. 

Dla prawa wołoskiego najbardziej typową była instytucja kniazia, niekiedy też określanego jako director, vicinus, factor, dux lub ksiądz. Materialne uposażenia kniazia dające mu przewagę ekonomiczną nad innymi mieszkańcami wsi było wynikiem kosztów i wysiłku (sprowadzenie osadników pochodzących z zagranicy bądź ze starych osad wołoskich, osadzenie ich i wyznaczenie działek), jakie poniósł przy jej lokowaniu. Do obowiązków kniazia należało pobieranie danin należnych panu, sprawowanie sądownictwa, spełnianie powinności natury porządkowo-wojskowej oraz uiszczanie corocznych danin na rzecz właściciela osady. Uposażenie kniaziostwa tworzyły uzyskane przy lokowaniu wsi lub nabyte na skutek późniejszych działań grunty wraz z przynależnościami, udział w dochodach właściciela i opłatach sądowych oraz inne wynikające m.in. z prawa do połowu ryb i polowań. Przy osadzaniu kniaziostwa częstą praktyką było wyrażenie zgody na wybudowanie karczmy oraz młyna wraz z sadzawką.

Dla prawa wołoskiego charakterystyczne było również to, że ludność zamieszkująca wieś świadczyła różne prace na rzecz swojego kniazia, natomiast kniaź miał swój udział w powinnościach świadczonych przez osadników dla właściciela wsi. Kniaź posiadał również uprawnienia sądowe – w większości przypadków przysługiwała mu 1/3 część kar sądowych oraz taki sam udział w innych opłatach związanych z wykonywaniem przez niego niektórych czynności administracyjnych. Osadnicy wołoscy nie byli zmuszani do pańszczyzny, natomiast świadczyli daninę, głównie w owcach, tzw. dwudziesczynę lub strągę. Wraz ze wzrostem gospodarki towarowo-pieniężnej zastąpiła ją moneta. Ich obowiązkiem była służba wojskowa pod przywództwem kniaziów.

Ponadto, jedną z cech prawa wołoskiego była bezpośrednia zależność cerkwi od kniaziów. Średniowieczna gromada wołoska posiadała samodzielne, niezależne od właściciela dóbr funkcje publiczne. Gromady łączyły się we wspólnoty ponadwiejskie zwane krainami.

W XV wieku osadnictwo wołoskie objęło wiele wsi starostwa lubaczowskiego, m.in. Kobylnicę Wołoską, Brusno, Żuków, Radruż i Basznię. Z czasem nastąpił kryzys osadnictwa wołoskiego spowodowany m.in. wyczerpywaniem się możliwości osadniczych i polityką właścicieli wsi. 

Kolejni starostowie (Jan Tarnowski, Gabriel Tarło, Andrzej Myszkowski, Jerzy Jazłowiecki) starali się o zasiedlenie omawianego terytorium lokując wieś o nazwie „Tarnowskie”, a także Wolę Dworzecką, Gorajec, Dziewięcierz, Nowy Lubliniec.

Omawiane terytorium stało się terenem szczególnie intensywnego osadnictwa w okresie administrowania starostwa lubaczowskiego przez Jana Tarnowskiego w latach 1539-1561. Na południową część starostwa zwrócił uwagę Mikołaj Tarło, herbu Topór, dworzanin króla Zygmunta Augusta, a później chorąży przemyski od roku 1553, (zmarł po 1578 r.). Nadania, jakie otrzymał zawdzięczał służbie dworskiej i dyplomatycznej, udziałowi w kampaniach: mołdawskiej, wołoskiej i inflanckiej oraz w wojnach z Tatarami, a również bliskim kontaktom z hetmanem. Według współczesnych „mąż to był wielkich wiadomości, pełen nauki, roztropnością i wielkim rozsądkiem obdarzony”. Jego dużą zasługą było oczyszczenie i uczynienie spławną rzeki Niemen – na pamiątkę tego Adam Schröther (1525-1572) napisał wiersz, wydany w Krakowie w 1553 roku. Postać Mikołaja Tarły wspomina także Łukasz Górnicki w „Dworzaninie”. Tarło był również dobroczyńcą zakonu jezuitów w Przemyślu, gdzie miał przydomek Hława.

W 1546 roku Tarło otrzymał od króla pięciołanowe wójtostwo w Tarłowej Woli, której lokacją na prawie niemieckim właśnie się zajmował oraz inne, spustoszone przez Tatarów wójtostwo w Kobylnicy Wołoskiej. Osadzenie Tarłowej Woli na surowym korzeniu nie miało ostatecznie pomyślnego finału, przede wszystkim ze względu na fakt, iż teren, na którym miała powstać miejscowość był samowolnie karczowany przez mieszkańców sąsiedniego Lublińca. 

W 1549 roku Mikołaj Tarło odebrał od Zygmunta Augusta nadanie obejmujące Tarłową Wolę, Kobylnicę Wołoską oraz Ruską, a także Drohomyśl, Rudę Wroców i Królówstaw. Kobylnica Wołoska, która jeszcze trzy lata temu (1546 r.) była wyludniona po najeździe tatarskim, w 1549 roku była już habitata et culta (zamieszkała i uprawna). 

Natomiast donacja pozostałych miejscowości miała raczej potencjalny niż realny charakter – ich otrzymanie miało nastąpić pod określonymi warunkami. Kobylnica Ruska mogła być odjęta od starostwa dopiero po śmierci Jana Tarnowskiego, Drohomyśl miał być wykupiony od Rusina Jerzego Małko, Ruda Wroców – od Feliksa Pobiedzińskiego, natomiast Królówstaw należało wykupić od Marcina Kolby. Ponadto tereny te wymagały intensywnej akcji kolonizacyjnej: Tarłowa Wola jest wymieniona jako deserta et inculta (opuszczona i nieuprawna), a Królówstaw jako locum desertum (miejsce opuszczone). Tarło wkrótce podjął działania mające na celu zaludnienie nadanych mu miejscowości. W 1565 roku rozpoczął karczunek lasu na obszarach Kobylnicy Ruskiej w celu osadzenia nowej wsi, Woli Kobylnickiej. Akcja wkrótce zamarła, ponieważ jak donieśli lustratorzy, „Kobylniczanie bronią budować się i obszarów swoich, a mogła być tam wioska bez szkody Kobylniczan”. Natomiast na peryferiach Drohomyśla, innej wsi objętej donacją, Tarło osadził 15 kmieci na 6 łanach w uroczysku Badawia zwanym też Podłubami. Ta akcja zasiliła zaludnienie Drohomyśla, chociaż przez pewien czas Badawię uważano za odrębną wieś. Królówstaw, zwany inaczej Tarnowskie, był miejscem nie całkiem udanej kolonizacji. Ruda Wrocowska również mogła być objęta planami zaludnienia i uczynienia z niej osady typu rolniczego. 

Tak więc, Mikołaj Tarło zdecydował się na szybką i szeroką akcję mająca na celu wzmocnienie lub zaludnienie nadanych mu miejscowości. Proces kolonizacji miało umocnić założenie i rozwój ośrodka skupiającego osady, a więc lokacja miasta. W 1557 roku (3 września) Tarło uzyskał od króla zezwolenie na lokowanie miasta o nazwie Tarłowiec na terytorium Kobylnicy Ruskiej i Wołoskiej, z przywilejami prawa niemieckiego, wolnizny oraz odbywania targów dwa razy w tygodniu i trzech jarmarków rocznie. Wynika z tego, że Tarło przygotowywał program miejski dużej skali. Zapewne liczył na rozwój miasta mając na celu korzyści związane z obsługą rosnącego ruchu komunikacyjnego ze Lwowa i Gródka do Jarosławia. Jednak Tarłowiec był całkowicie nieudaną lokacją. Wprawdzie później oppidum Tarloviecz wymienione jest obok obu Kobylnic, ale w 1576 r. ginie spośród okolicznych osad. Kobylnica Ruska ani Wołoska nie noszą śladów założenia miejskiego.

Na fakt niepowodzenia lokacji miały wpływ przede wszystkim zmiany własnościowe: upadek prywatnej włości w obrębie starostwa lubaczowskiego i restytucja dóbr do starostwa lubaczowskiego na mocy uchwał egzekucyjnych, która nastąpiła jeszcze przed śmiercią Tarły.

W pierwszej ćwierci XVII wieku (do 1629) dzierżawa kobylnicka zwana wtedy dzierżawą lipowiecką, była w posiadaniu Anny Płaziny, wdowy po stolniku przemyskim Stanisławie Płazie. Po śmierci Anny Płaziny w roku 1629 cała dzierżawa przechodzi w posiadanie stolnika królewskiego Jerzego Ossolińskiego.

Przyczyną fiaska lokacji Tarłowca nie była słabość wiejskiego zaplecza miasta – znanych jest wiele miast leżących na terenie województwa bełskiego, którym wątłość rynku lokalnego nie przeszkodziła w rozwoju. Nie stało się to także wskutek wygaśnięcia linii męskiej: bezżenny i bezdzietny Tarło zdawał sobie przecież sprawę z niebezpieczeństwa przekształcenia nadania w zwykłe dożywocie. Pomimo to inwestował w niepewnie dzierżony majątek. Zapewne miał nadzieję na zamianę swoich dóbr dziedzicznych Laszki na dobra lubaczowskie, co przyniosłoby nieograniczony tytuł własności i rozszerzenie roztoczańskiego majątku.

Sytuację Tarłowca można porównać z przypadkiem lokacji pobliskiego Niemirowa. Miejscowość ta została skutecznie lokowana w 1580 roku, ale kilka niezależnych wzmianek rodzi przypuszczenia o całkowicie nieudanej lokacji. Należy zwrócić uwagę, że zarówno w przypadku Niemirowa, jak i Tarłowca, stosunki gospodarcze nie zdają się być odpowiedzialne za niepowodzenie lokacji miejskiej. 
Po nieudanej lokacji Tarłowca w 1557 roku nastąpiło dwudziestoletnie zawieszenie działalności urbanizacyjnej w województwie bełskim. Nowy etap w rozwoju sieci miejskiej województwa rozpoczął się wraz z lokacją Oleszyc w 1578 roku.

Kobylnica (Ruska i Wołoska) jest wymieniana w źródłach dokumentujących wyniki lustracji z lat 1564-1565 i 1570. W roku 1565 w Kobylnicy Wołoskiej zarejestrowano 26 gospodarzy, natomiast w Kobylnicy Ruskiej w 1565 roku żyło 49 kmieci. Kolejna lustracja królewszczyzn z 1570 roku wymienia 63 mieszkańców Kobylnicy Ruskiej i 39 w Kobylnicy Wołoskiej. Wówczas pojawia się również informacja o osadzeniu folwarku na terenie Kobylnicy Wołoskiej. 

W interesującym nas okresie w Kobylnicy Wołoskiej istniała parafia prawosławna – jej istnienie zostało potwierdzone w 1531 roku, a w lustracjach z 1565 roku odnotowany został pop. Natomiast w Kobylnicy Ruskiej w 1531 roku występował jeden kapłan ruski, jak również pojawia się o nim wzmianka w dokumentacji lustracji z 1565 roku.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Wykorzystanie powyższego tekstu w druku lub w formie elektronicznej - bez zgody autora - zabronione. Zabronione jest również kopiowanie niniejszej internetowej wersji tekstu bez zgody autora strony.

POWRÓT