Janusz Mazur, Drewniana cerkiew gr.-kat. pod wezwaniem św. Paraskewy w Radrużu z końca XVI w. w powiecie lubaczowskim, cz. 1 tekst, cz. 2 ilustracje. Praca magisterska napisana w Katedrze Historii Sztuki Nowożytnej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego pod kierunkiem prof. dr. hab. Jerzego Lileyko, Lubaczów-Lublin 1999.

 

 

ROZDZIAŁ I. HISTORIA

[część druga]

 

Datowanie obiektu.

 

Data i okoliczności powstania obecnej cerkwi nie dają się jednoznacznie ustalić. Badacze - nie bez pewnych zastrzeżeń - najczęściej opowiadają się za wczesną genezą obiektu, rozpoczynając jego chronologię ogólnie od XVI w. lub od końca tego stulecia. Ryszard Brykowski niegdyś wskazywał na XVI w., dopuszczając także 1 połowę XVII w. Ostatnio skłania się do przyjęcia 4 ćwierci XVI w.[1]. Dolną granicę powstania cerkwi w 3 ćwierci XVI w. umieszcza także Jerzy Tur[2], oraz inni autorzy zajmujący się problematyką architektury cerkiewnej[3]. Podaje się także, bez wystarczających dowodów, bardziej konkretne daty: 1580 r.[4], 1583-1584 r.[5], oraz 1592-1593 r.[6].

 

Przedstawiona powyżej koncepcja datowania cerkwi, którą zasadniczo można sprowadzić do końca XVI w., oparta jest przede wszystkim na analizie formy obiektu. W mniejszym stopniu pomocne okazały się źródła rękopiśmienne, dające nadzwyczaj skromne i niepełne wiadomości na interesujący nas temat. Wśród osiemnastowiecznych wizytacji, w protokole spisanym w 1743 r. zauważono, odnosząc się także do dziejów parochii, iż „quo anno et cuius auctoritate sit erecto nulla habetus informatio” (sic!). Podobnie do sprawy datowania odniesiono się w tekście wizytacji z 1761 r., gdzie jednak pokuszono się o ogólne stwierdzenie, że „teraźniejsza cerkiew mocno stara, kto i kiedy się fundowała nikt nie wie, y pisma żadnego nie ma”(sic!)[7]. W zestawie źródeł drukowanych tylko w kilku ostatnich schematyzmach eparchialnych datę powstania cerkwi określono na XVI stulecie[8].

 

Ważną informację zawiera „Wykaz dzwonów” z 1915 r., w którym wymieniono rok 1617, jako datę odlania dwóch dzwonów dla cerkwi św. Paraskewy[9]. Zbliżonym do wspomnianej metryki jest 1619 r., uznany za czas budowy cerkwi przez schematyzmy z lat 1885-1891[10]. Mychajło Drahan wspomina o 1 połowie XVII w., zawężając ten okres o podane w nawiasach daty: „przed 1648”, „przed 1650”[11]. Podobny termin przyjmuje Nelhowśki, autor rozdziału o architekturze cerkiewnej między 2 połową XVI a 1 połową XVII w. w monumentalnej „Historii Sztuki Ukraińskiej” oraz polski badacz Stefan Lew[12]. Spisy eparchialne z lat 1892 – 1926, a za nimi Tadeusz Spiss, wymieniają 1664 r.[13]. Kilka innych współczesnych publikacji podaje również 1669 r. [14] lub ogólnie 2 połowę XVII w.[15].

 

Zaprezentowane wersje datowania cerkwi p. w. św. Paraskewy, oparte przeważnie na różnych, często niejasnych przesłankach, obejmują szeroki przedział czasu, zamknięty w stuleciu między końcem XVI w., a schyłkiem XVII w. Nie mogąc w pełni polegać na niepełnych relacjach źródłowych, za najcenniejsze można uznać tylko te ustalenia, które powołują się na informacje jakie wnosi sam obiekt. Taką metodę badawczą reprezentował już Mychajło Drahan, a ostatnio przede wszystkim Ryszard Brykowski, Wojciech Sobocki, Jerzy Tur i Eugeniusz Zawałeń. Wykorzystując ustalenia wspomnianych badaczy - na podstawie analizy bryły, konstrukcji, elementów wyposażenia, a przede wszystkim zachowanej polichromii, a także opierając się na szerokim tle zarysowanych poprzednio dziejów wsi i parochii, możemy zawęzić przedstawiony poprzednio okres do dwóch przedziałów czasowych: koniec XVI w. i połowa XVII w.

 

Głównym dowodem uzasadniającym szesnastowieczną metrykę cerkwi miał być według Sobockiego domniemany dokument fundacyjny cerkwi, sygnowany przez starostę Jana Płazę i datowany na 1583 r.[16], który uznaliśmy jednak za akt odnoszący się bardziej do dziejów parochii niż cerkwi (zob. wyżej). Zaginięcie przywileju sprawia, iż poza ogólnymi relacjami świadków, nie jest dostępny badaczom, przez co nie może być uznany za dowód w zajmującej nas sprawie.

 

Z kolei analiza materiału, konstrukcji, elementów architektonicznych (łączenia na węgłach, prześwity, otwory w ścianie ikonostasowej, stężenia kopuły z zaczepami, soboty), a także przeprowadzone badania porównawcze, wiążą interesujący nas obiekt z całą grupą innych świątyń, położonych w stosunkowo nieodległych miejscowościach (Potylicz - cerkiew p. w. św. Ducha z XVI w.; Gorajec - cerkiew z 1586 r., Wola Wysocka - cerkiew z 1598 r.), powstałych, jak się wydaje na fali intensywnego rozwoju budownictwa sakralnego na przełomie XVI i XVII w. (zob. R. III, IV)[17].

 

Jedynym poważnym argumentem świadczącym o wieku cerkwi jest polichromia ściany ikonostasowej, odkryta podczas remontu cerkwi w połowie lat 60. naszego stulecia. Malowidła te w większej części przez prawie 200 lat pozostawały przesłonięte ikonostasem, a górny ich fragment był zamalowany[18]. Czas ich powstania przez ostatnie trzydziestolecie budził również wiele domysłów. Cechy stylistyczne przedstawień, które wyraźnie łączą się z szesnastowiecznym malarstwem ikonowym oraz typowa dla tego czasu paleografia ruska, wskazywały według niektórych badaczy na koniec XVI w. (1593 r.)[19]. Należy również zauważyć liczne podobieństwa polichromii radruskiej do malarstwa monumentalnego w drewnianych kościołach XVI-XVII w. Wić roślinna na jednej z listew podtrzymujących niegdyś ikony oraz pas ornamentu między głównymi scenami, typowe są dla malarstwa renesansowego. Szczególne związki formalne zachodzące pomiędzy polichromią radruską a malowidłami wypełniającymi cerkiew p. w. św. Ducha w pobliskim Potyliczu oraz z ostatnio odsłoniętymi przedstawieniami na ścianie ikonostasowej ruskiej świątyni w Gorajcu pod Cieszanowem, czy istniejącym niegdyś malowanym „Deisusem” i pasją w cerkwi w Starym Siole koło Oleszyc (obydwie w rejonie lubaczowskim) - świadczyłyby o powstaniu ich wszystkich w zbliżonym czasie, który na podstawie zachowanych dat w Potyliczu i Starym Siole, określano do niedawna w przybliżeniu na 1 ćwierć XVII w.[20]. Do tej koncepcji przychyla się również Agata Mamoń[21], która ponadto sądzi - bez podania źródeł pochodzenia informacji - iż wykonawcą przedstawień „był krąg artystów związanych ze środowiskiem istniejącego w tej miejscowości monasteru”[22]. Domyślamy się, iż autorka miała na myśli monaster jamnicki, który jak to zauważyliśmy poprzednio, rzeczywiście posiadał pewne znaczenie na tym obszarze, skoro aktywnie wspierany był przez mieszczan potylickich i okolicznych parochów, w tym także z Radruża[23]. Nie mamy jednak pewności, czy monachowie zajmowali się ikonopisaniem - kultywując tradycje związane ze św. Piotrem Rateńskim (zob. wyżej), ale ze względu na niewielkie rozmiary zgromadzenia wydaje się to mało prawdopodobne. Specyficzna funkcja tych malowideł, które łącznie z ustawionymi na półkach ikonami, współtworzyły pierwotny ikonostas, świadczyłyby o podobnym lub nawet tym samym okresie wykonania polichromii i budowy całej - niezwykle jednorodnej pod względem budowlanym cerkwi.

 

Ostatnie ustalenia Jarosława Giemzy z Działu Sztuki Cerkiewnej Muzeum–Zamku w Łańcucie, pozwoliły ustalić wykonanie polichromii radruskiej na konkretny rok 1648. Badacz ten wiosną 1998 r. odnalazł i odczytał datę istniejącą przy malowanym krzyżu, widniejącym na zewnętrznej ścianie nawy, w obrębie sobót (il. 87), który z całą pewnością wykonany został równocześnie z polichromią wnętrza. W trakcie dalszych dociekań powiązał radruskie malowidła ścienne z zachowanymi w zbiorach muzealnych ikonami współtworzącymi niegdyś pierwotny ikonostas tej świątyni. Ustalenia te przyniosły pewien przełom w dotychczasowych badaniach nad ustaleniem chronologii obiektu[24].

 

Wspomniany autor rozpatrując to zagadnienie doszedł do interesujących ustaleń. Ściana ikonostasowa nie od razu zapełniona była obrazami. Proces ten dokonał się stopniowo. Początkowo niepełny ikonostas tworzyły ikony pochodzące z poprzedniej cerkwi (XV w.) oraz wykonane zapewne już na potrzeby obecnej w końcu XVI w. oraz w 1 i 2 ćwierci następnego stulecia. Większość obrazów, w tym datowany na 1623 r. Veraikon oraz ikona Zwiastowania - przechowywana obecnie w lubaczowskim Muzeum, wykazuje silne związki z malarstwem monumentalnym w cerkwi św. Ducha w pobliskim Potyliczu. W kolistym otworze polichromowanej ściany ikonostasowej mogła byś umieszczona sylwetowo wycięta, fragmentarycznie zachowana grupa pasyjna (poł. XVII w.), znajdująca się w kolekcji łańcuckiej. Ściany po bokach i nad prześwitem wypełniły natomiast malowane rzędy ikonostasu - rząd Proroków i Królów Starotestamentowych, pięć dużych przedstawień o tematyce chrystologicznej oraz Veraikon na skłonie kopuły. Ta szczególna symbioza malarstwa tablicowego i monumentalnego trwała zaledwie kilkadziesiąt lat. W 1699 r. ufundowany został Trymorfon, a razem z nim - oraz nieco później - w 1 połowie XVIII w., pozostałe rzędy ikonostasu, które przesłoniły malowidła. Przegroda ikonostasowa w postaci nadanej jej w tym czasie przetrwała do XX w.[25].

 

Duże związki formalne z polichromią wykazuje również malowana ława kolatorska z 1 połowy XVII w., z zapewne później dodanym herbem Śreniawa i literami: „JK/L/S./S.”, które według Giemzy mogą oznaczać – Józefa Karola Lubomirskiego, marszałka nadwornego koronnego, ówczesnego starostę sandomierskiego (1677), późniejszego starostę lubaczowskiego (1688-1702), syna i spadkobiercę Aleksandra Michała Lubomirskiego, koniuszego koronnego, wojewody krakowskiego, starosty lubaczowskiego w latach 1650-1677[26]. Oprócz zespołu ikon z końca XVI w. i 1 połowy XVII w. oraz innych zabytków ruchomych znajdujących się obecnie w większości w zbiorach łańcuckich i lwowskich, w skład ruchomego wyposażenia cerkwi św. Paraskewy wchodziły liczne księgi liturgiczne z połowy XVII w., z których znaczna część zakupiona była do cerkwi przez możną rodzinę wójtów radruskich - Dubniewiczów[27].

 

Rok 1648 wyznacza z pewnością terminus ante quem dla powstania cerkwi. Świątynia musiała już istnieć co najmniej od kilku do kilkudziesięciu lat, by zrąb zdołał osiąść i stworzyć stabilne podłoże pod malowidła[28]. Dodatkowo datowanie to uwiarygodniają również inne zabytki paleograficzne – nawet niezależnie od napisów i dat na ikonach, które jako obiekty ruchome posiadają, mimo swej wagi historycznej, pośrednie znaczenie dla określenia wieku budowli. Podczas ostatniego, jak się okazało bardzo ważnego dla dziejów cerkwi remontu, oprócz odnalezienia domniemanego dokumentu fundacyjnego Płazy oraz odsłonięcia polichromii, pod jedną z podwalin odkryto również tzw. „skarb radruski”. Składa się on z zespołu dziesięciu szelągów koronnych i litewskich (w tym jeden falsyfikat) z 1665 r.[29]. Ponadto na osi cerkwi, a więc integralnie z nią związana, istnieje płyta nagrobna Katarzyny Dubniewiczowej z około 1682 r. (zob. niżej, il. 97, 101). Na nadprożu południowego portalu wycięty jest również napis epitafijny upamiętniający Wasyla Dubniewicza, zmarłego w 1699 r. (il. 96, 99, zob. R. II). Wszystkie te swoiste źródła do dziejów cerkwi świadczą o jej intensywnym funkcjonowaniu w 2 połowie XVII w., wskazując niedwuznacznie na nieco wcześniejszy okres wzniesienia budowli.

 

Opierając się na podanych poprzednio faktach z historii wsi musimy jednakże zauważyć, iż okres przełomu XVI i XVII w., a przede wszystkim 1 tercji XVII w., ze względu na uzewnętrzniające się wówczas zaburzenia społeczne i najazdy tatarskie, nie stwarzał korzystnych warunków dla rozwoju wszelkiego budownictwa, w tym także fundacji sakralnych[30]. Natomiast niepokoje religijne, trwające przez cały interesujący nas okres, mogły być czynnikiem nie tyle destrukcyjnym, co inspirującym. Zarysowany powyżej przedział czasowy dla powstania cerkwi przypadł na lata, w których dominowało jeszcze prawosławie. Postępująca rywalizacja z unitami doprowadziła do wzajemnych walk o świątynie. Sytuacja ta prowadziła niekiedy do budowy nowych cerkwi do wyłącznego użytkowania przez jedną ze stron konfliktu[31]. Pewna zachowawczość formalna interesującej nas cerkwi może potwierdzać hipotezę o wzniesieniu jej jeszcze na użytek prawosławnych.

 

Podsumowując rozważania na temat datowania cerkwi, mając na względzie powyższe uwagi, możemy częściowo powrócić do ustaleń Drahana z 1937 r. i stwierdzić, że cerkiew p. w. św. Paraskewy w Radrużu została wzniesiona w końcu XVI w. lub na krótko przed 1648 r., ze wskazaniem na tę pierwszą ewentualność. Cerkiew powstałaby więc w szczytowym okresie rozwoju wsi i całego regionu.

 

Z problemem określenia czasu powstania cerkwi wiąże się zagadnienie znalezienia daty powstania towarzyszącej jej, wolnostojącej dzwonnicy. W tym przypadku istnieje trudno wytłumaczalna rozbieżność występująca między stanem zastanym a informacjami przekazanymi przez materiały źródłowe. Forma wolnostojącej wieży, a szczególnie jej monumentalna konstrukcja oraz ukształtowanie izbicy i dachu, zbliżone do znanych dzwonnic z przełomu XVI i XVII w., istniejących przy cerkwi św. Trójcy w Potyliczu (1593 r.) i przy kościele parafialnym w Bochni (1609 r.), przemawiałyby za wyznaczeniem czasu powstania obiektu co najmniej na okres wzniesienia cerkwi lub nawet wcześniej[32]. Osiemnastowieczni wizytatorzy dostrzegają ją jednak dopiero około 1780 r.[33], podczas gdy wcześniej w 1743 r., wymieniono jedynie dzwonnicę nad „westybulem” świątyni[34]. Ślad po tym niewielkim i niewątpliwie współczesnym cerkwi obiekcie, widoczny jest do chwili obecnej w zachodniej części sklepienia nad babińcem. Można więc przypuszczać, iż do końca XVIII w. występowały faktycznie dwie dzwonnice, między którymi zachodziły zasadnicze różnice w wielkości, usytuowaniu i zapewne w ogólnym wyglądzie oraz funkcji (obronność). Sytuacja wyżej opisana jest możliwa, chociaż nie da się wykluczyć postawienia wolnostojącej dzwonnicy już po rozebraniu wieżyczki związanej integralnie z cerkwią.

 

W większości znanych publikacji i opracowań datuje się obecnie istniejącą budowlę na przełom XVI i XVII w. lub ogólnie na XVII w.[35]. Jedynie we wniosku o wpisanie obiektu do rejestru zabytków z 1960 r. pokuszono się o określenie czasu powstania dzwonnicy na przełom XVIII i XIX w.[36]. Niezależnie od braku relacji źródłowych sama zewnętrzna forma budowli i jej konstrukcja wyraźnie wskazuje na wczesną genezę obiektu, tożsamą z okresem budowy świątyni (k. XVI w.).

 

Na tle datowania obiektu, istotnym problemem wydaje się być ustalenie budowniczych świątyni. Monumentalna bryła, doskonały materiał i konstrukcja, obecność późnogotyckich form stylowych w zdobnictwie, w tym także znaków ciesielskich w postaci rozet wyciętych z dużą biegłością na ważnej konstrukcyjnie belce w prześwicie między babińcem a nawą (il. 96, 98), poświadcza wzniesienie budowli przez w pełni profesjonalny warsztat ciesielski, działający pod kierunkiem doświadczonego majstra[37]. Wniosek taki jest zgodny z poglądami większości badaczy, którzy zetknęli się z cerkwią radruską i docenili jej wysoki poziom wykonawczy – „wywodzący się z tradycji średniowiecznego warsztatu ciesielskiego”[38] lub inaczej: „z gotyckiego, miejskiego ciesielstwa zawodowego”[39]. Eugeniusz Zawałeń sugeruje nawet możliwość zatrudnienia przy budowie cerkwi mistrza z cechu ciesielskiego, który lokuje w Potyliczu[40]. Analiza źródeł wyklucza istnienie w tym miasteczku samodzielnej organizacji cechowej rzemieślników budowlanych. Był tutaj natomiast dobrze rozwinięty i znany cech garncarski, którego statut zatwierdził w 1615 r. król Zygmunt III. Potyliccy garncarze sprawowali opiekę nad cerkwią św. Ducha, jedną z najbliższych analogii do interesującej nas świątyni, wzniesionej zapewne w podobnym czasie, przez ten sam warsztat[41]. Pomimo braku niezależnego cechu, na fali intensywnego rozwoju budownictwa na przełomie XVI i XVII w., pojedynczy przedstawiciele rzemiosła ciesielskiego notowani byli jednak w okolicach Potylicza. W samym Radrużu w 1565 r. działał wspomniany wcześniej cieśla o imieniu „Lawrik”. Stąd też nie możemy wykluczyć, iż w tym okresie pracował w okolicach Potylicza nie ujęty w lokalnych rejestrach podatkowych uzdolniony mistrz ciesielski, kierujący własną strzechą, specjalizującą się w zakresie budownictwa sakralnego (zob. R. IV).

 

Tak duże, wręcz monumentalne przedsięwzięcie budowlane musiało postać z inspiracji możnych fundatorów. Opierając się na istnieniu domniemanego dokumentu Jana Płazy, właśnie temu staroście przypisuje się wystawienie cerkwi[42]. Nie możemy potwierdzić ani zaprzeczyć tym poglądom. Jan Płaza był aktywnym uczestnikiem życia politycznego w ostatnich latach panowania Zygmunta Augusta oraz za Stefana Batorego, od którego otrzymał w 1577 r. starostwo lubaczowskie. Pełnił swój urząd do 1591 r., kiedy to przekazał go swemu synowi, również Janowi. Już rok po objęciu starostwa podejmował w Lubaczowie króla Stefana, w 1585 r. odnotowany był pobyt starosty w Potyliczu, gdzie na korzyść tamtejszych garncarzy rozstrzygnął spór o pobór gliny. W 1588 r. przeprowadził transakcję sprzedaży popostwa w nowo lokowanych Bihalach pod Lubaczowem[43]. Płaza był więc obecny na terenie starostwa, administrował jego sprawami gospodarczymi, w tym także - niezależnie od poglądów religijnych, był bowiem różnowiercą – dbał o rozwój parochii ruskich, o czym świadczy ostatnio przytoczony przykład. Jego syn, z kolei gorliwy katolik, jak stwierdziliśmy poprzednio - kilkakrotnie notowany był w samym Radrużu. Raz jako ciemiężyciel włościan (1602 r.), to znów jako dobroczyńca Dubniewiczów (1605 r.), ale też jako dobry gospodarz (założenie huty w 1602 r.). Równie dobrze to właśnie jemu możnabyłoby przypisać fundację cerkwi. W tym kontekście przywołać również można wspomnianych wcześniej Dubniewiczów – możny ród wójtów radruskich, którzy w ciągu XVII w. w sposób szczególny opiekowali się cerkwią. Można nawet stwierdzić, iż w tym czasie, jako miejsce wiecznego spoczynku członkow rodziny, stała się ona świątynią rodową Dubniewiczów (zob. niżej). W świetle powyższych uwag jako fundatorów cerkwi wykluczyć musimy skłóconych ze starostą włościan. Zainteresowany powstaniem cerkwi mógł być ponadto miejscowy paroch, należący do zamożniejszej części mieszkańców, stronników wójta i starosty. Wszystkie te przypuszczenia są jedynie spekulacjami, które muszą być skorygowane w wyniku dalszych badań, przede wszystkim o charakterze źródłowym.

 

Okres od XVII do końca XVIII w.

 

Najazdy tatarskie trapiące wieś w ciągu XVII w., szczęśliwie nie spowodowały zniszczenia cerkwi, która w tym czasie pełniła rolę chłopskiej warowni, ochraniając życie i mienie mieszkańców osady[44]. Nie znamy przebiegu tych tragicznych wydarzeń poza ostatnim napadem na osadę w 1672 r. W dokumentach parochialnych odnotowano w 1845 r. „Krótką historię o Kobicie z więzienia Tatarów przybyłej”(sic!), spisaną w języku staro-cerkiewno-słowiańskim w końcu XVII w. lub nieco później. Kilkuzdaniowy tekst w wolnej transkrypcji brzmi następująco: „Lytopys sławetne urożanaho y Błahorodnaho R. B. Ilja Dubnewycza i Żeny jeho Marji Kotoraja wzjata Kamenca Podolskaho 1672 krobot’ Tureckoj w Konstantynypol Woschyszczenna i prodana bywszyj pre lit 27 i paku Błahodatiju Bżeju Wowraszczenna Wootczestwo swoe R. B. 1699”[45]. Miejscowa tradycja ustna rozbudowała tę z pewnością prawdziwą historię o kilka interesujących z naszego punktu widzenia faktów. Tatarzy oblegający cerkiew jesienią 1672 r. zażądali w zamian za odstąpienie ze wsi znanej z nieprzeciętnej urody młodej żony miejscowego wójta. Dziewczyna przystała na ten warunek, chcąc ocalić rodzinę i uchronić od zniszczenia Świątynię Bożą. Wkrótce została małżonką jednego z dostojników tatarskich czy tureckich („baszy”) i powiła mu nawet kilkoro dzieci (dwóch synów). Po śmierci męża, dawna branka a obecnie zamożna wdowa, powróciła do rodzinnej wsi, według jednych w bogatej karecie, według innych w prostym wozie, w którego dyszlu schowała nagromadzone przez lata kosztowności. W podzięce za uratowanie życia i powrót do ojczyzny dawna radruska branka przyczyniła się do rozbudowy i odnowienia świątyni, zastępując gontem słomianą strzechę. Bogata fundatorka miała również ozdobić cerkiew, zakupując do wnętrza złocony ikonostas. Zgodnie z inną wersją Maria Dubniewiczowa przeznaczyła tureckie złoto na wzniesienie nowej świątyni. Po śmierci ciało zasłużonej radrużanki miało zostać złożone obok cerkwi, a miejsce jej spoczynku upamiętniono kamienną płytą[46].

 

Konfrontując lapidarny przekaz historyczny z lokalną tradycją oraz z informacjami uzyskanymi z analizy samego obiektu, wyłania się obraz dziejów cerkwi w ostatniej ćwierci XVII w. Niewątpliwie świątynia istniała już od kilkudziesięciu lat, gdy w 1672 r. Tatarzy próbowali ją spalić czy dostać się do wnętrza, rąbiąc toporami drzwi[47]. Budowla została jednak ocalona przed zniszczeniem i około 1699 r. odnowiono ją staraniem rodziny Dubniewiczów, a szczególnie Marii, dawnej branki tatarskiej, której powrót należy być może powiązać z zawartym ówcześnie pokojem karłowickim[48]. Budowę nowej cerkwi w tym czasie w świetle przytoczonych wcześniej faktów musimy wykluczyć. Wprawdzie ikonostas zakupiony był w 1699 r., ale jako fundator (m. in. przedstawienia „Deesis”), występuje „rab boży Andrzej Doskocz” (zob. R. II), a nie Maria Dubniewiczowa. Pomimo tego, udziału w finansowaniu ikon przez rodzinę wójtów radruskich nie można całkowicie wykluczyć. Również kamienna płyta nie kryje ciała Marii ale Katarzyny Dubniewiczowej, zmarłej młodo w 1682 r., a więc przed powrotem owej branki, która mogła być fundatorką samego nagrobka (zob. opis). Wspomniana płyta świadczy jednak o ważnej roli jaką odgrywał niegdyś w Radrużu ród Dubniewiczów.

 

W pierwszej połowie XVIII w. cerkiew utrzymywana była w dobrym stanie, zgodnie z aktualną modą wzbogacano wówczas jej wnętrze o boczne ołtarze. W tym czasie dzięki fundacjom parafian skompletowany został również ikonostas, a niektóre starsze ikony zostały odnowione (zob. R. II). Z tego okresu pochodzi kamienny krzyż nagrobny, towarzyszący cerkwi od południa. Na jego podłużnym cokole wykuto tylko rok: „1729”, bez inskrypcji imiennej.

 

Około 1725 r. nieco na południe od cerkwi parafialnej św. Paraskewy, na wysokim, lewym brzegu Radrużki, (il. 3)[49] wzniesiona została druga świątynia ruska na terenie wsi - kaplica p. w. św. Mikołaja. Obsługiwana była przez samodzielnego kapłana z oddzielnym uposażeniem[50]. W ciągu XIX i XX w. pełniła ona funkcję pomocniczą na zapleczu plebanii[51].

 

W połowie XVIII w. kondycja obydwu świątyń radruskich pogorszyła się. Cerkiew p. w. św. Paraskewy w 1743 r. z powodu „skandalicznego” stanu wymagała przeprowadzenia naprawy. Przedsięwzięcia podobnych prac wymagała również kaplica św. Mikołaja; jeszcze około 1780 r. zauważono, iż na niej „(...) ab extra dach potrzebuje reparacyi”[52]. W 3 ćwierci XVIII w. remont przedsięwzięto zapewne tylko przy cerkwi św. Paraskewy, bowiem około 1780 r. była „ab extra dobra”, a w 1789 „jeszcze mocna”[53]. Zapewne w tym czasie, jak wspomniano wcześniej, rozebrano dzwonnicę nad babińcem. Były to ostatnie prace, które wpłynęły na formę interesującej nas świątyni. Późniejsze remonty ograniczyły się do wymiany pokryć.

 

Zniesienie dzwonnicy znad babińca mogło pociągnąć za sobą szerszą przebudowę świątyni, a przede wszystkim powstanie sobót, które prawdopodobnie zastąpiły pierwotne opasanie wsparte na systemie rysi[54]. Na późniejszy okres ustawienia słupowego podcienia wskazuje przesłonięcie przez wysoko ustawioną kalenicę wcześniej istniejących okien w ścianach babińca i prezbiterium[55]. Wojciech Sobocki, wykorzystując informacje zdobyte u praktykujących cieśli przypuszczał, iż soboty dobudowane zostały jeszcze w XVII w., w pewnym czasie po wzniesieniu głównego korpusu budowli. Istnienie sobót było zapewne z góry założone przez budowniczych. Nowo wzniesiony budynek musiał przez okres kilku lub kilkunastu lat osiąść na gruncie, tak by później zapobiec wyłamaniu konstrukcji zadaszenia[56]. Spostrzeżenie to może potwierdzić występowanie długich rysiów na węgłach, które przy znacznej szerokości głównych pomieszczeń, przede wszystkim nawy, podtrzymując zadaszenie nie mogły obyć się bez pośrednich podpór – słupków, stanowiących podstawę istnienia sobót. Według przypuszczeń Jarosława Giemzy, wyrażonych podczas dyskusji przy obiekcie na wiosnę 1998 r., rolę oparcia dla daszków mogły pełnić również pionowe lisice (il. 68), gęsto rozstawione wzdłuż ścian budowli[57]. Te stosunkowo niskie rygle, sięgające właśnie linii dawnych okien w babińcu i sanktuarium, posiadają w górnej części charakterystyczne gniazda, zacięte pod kątem do dołu. W otwory te mogły wchodzić krokiewki zadaszenia, podparte mieczami. Tego typu konsole są często spotykane jako formy podparcia zadaszeń, w tej funkcji występowały m. in. w obydwu szesnastowiecznych cerkwiach potylickich (św. Ducha i św. Trójcy, il. 125, 129, zob. R. III i IV). Lisice cerkwi radruskiej pochodzą zapewne z najstarszego okresu jej dziejów. Istniały na pewno już w XVIII w.; data, która namalowana była na południowym zrębie babińca, pod sobotami („1845”), znajdowała się między dwoma występującymi tam słupami (il. 63). W porównaniu z doskonałością obróbki zrębu i detali architektonicznych, lisice wykonane są jednak znacznie mniej starannie. Świadczyć to może o ich wtórności, co z kolei pozwala wykluczać ich związek z konstrukcją sobót. Problem pierwotnej formy sobót wzbudzał wiele kontrowersji w okresie generalnego remontu cerkwi przed trzydziestu pięciu laty. Zdecydowano się wówczas pozostawić je w zastanej postaci, usuwając jednak okna w babińcu i sanktuarium. Soboty były zapewne wiele razy przebudowywane. Wskazują na to różne profile końców krokiewek (dwa zasadnicze typy) i forma słupków przy zachodnim otworze przejściowym (zob. niżej).

 

Pierwotnie teren wokół zespołu cerkiewnego obwiedziony był drewnianym parkanem, którego istnienie wzmiankowano w spisie z 1743 r. W końcu XVIII w. zanotowano również, iż: „Parkan otaczający cerkiew i dzwonnicę upada”[58].

 

Okres XIX w.

 

Początek XIX w. nie był pomyślny dla cerkwi św. Paraskewy. W 1825 r. stwierdzono występowanie silnych uszkodzeń przekryć, szczególnie w prezbiterium i w nawie, gdzie przez zniszczone poszycie i obluzowane belki zrębu „nad Deisusem i prorokami”, woda przedostawała się do wnętrza. Na początku lat 30. budowla stwarzała zagrożenie dla wiernych, stąd w 1832 r. została „poprawiona, w górze umocniona” za pomocą metalowych ankrów. Przed założeniem żelaznej kratownicy niemal cały północny narożnik ściany ikonostasowej zaflekowano nowymi bierwionami (il. 74, po lewej). W tym czasie, a także później - do 1845 r. - wymieniono gontowe poszycie dachów i ścian: „Na reparacyie teyże dało Dominium miejscowe Materyału potrzebnego, lecz za to Gromada i Prowizorowie gonty i gontale kupuią i cerkiew częściami pokrywają”; wykorzystano również fundusze cerkiewne otrzymane z cyrkułu za srebra cerkiewne[59]. Przypuszczalnie w tym samym czasie przebudowano w nawie chór, a także wymieniono dwa słupki w sobotach, naprzeciw zachodniego wejścia, zastępując je kolumienkami ukształtowanymi na wzór podpór chóru.

 

Stosunkowo obfite materiały źródłowe do 2 ćwierci XIX w., świadczą o licznych staraniach podejmowanych w celu polepszenia stanu budowli. Działania te zapewne inspirowane były w znacznej mierze przez ówczesnego parocha radruskiego ks. Bazylego Sierocińskiego[60]. Rok 1845, który widniał niegdyś na południowej ścianie babińca, upamiętniał przypuszczalnie końcową fazę odnowienia cerkwi, polegającą m. in. na zakończeniu wymiany poszycia gontowego[61].

 

Wolnostojąca dzwonnica utrzymywana była wówczas w dobrym stanie. Podobnie jak cerkiew, w 1825 r., przy pomocy kolatora wymieniono na niej poszycie gontowe i zapewne przebudowano fartuch[62]. Rok ten okazał się ważnym okresem dla zespołu cerkiewnego, jako całości. W tym czasie na miejscu drewnianego postawiono murowane ogrodzenie, wzniesione z łamanego kamienia wapiennego, łączonego na zaprawie glinianej[63].

 

Zapewne w 2 połowie XIX w. na wschód od cerkwi, przy zewnętrznym odcinku muru obwodowego, wzniesiono kostnicę (tzw. „Dom Diaka”) oraz zapewne wschodnią bramę przejazdową, prowadzącą na większy cmentarz. Czas przeprowadzenia tych robót, który nie jest odnotowany w źródłach, można z dużym prawdopodobieństwem wyznaczyć właśnie na wspomniany okres, ponieważ ani budynek kostnicy, ani brama wschodnia, nie występuje jeszcze na szczegółowo opracowanej mapie katastralnej z 1854 r.(il. 4)[64]. We współczesnych opracowaniach obiekt o tak specyficznej funkcji datuje się ogólnikowo na XVI - XIX w., a nawet na „XVI lub XVII w.”[65]. Pogląd powyższy należy odrzucić nie tylko ze względu na wyżej przedstawione ustalenia, ale także z uwagi na znacznie późniejsze powstanie wspomnianego poprzednio murowanego ogrodzenia, do którego dostawiono ten niewielki budynek. Budowle o analogicznych funkcjach wzniesione zostały nieco wcześniej w dwóch sąsiednich miejscowościach. W Smolinie (ob. Ukraina) kostnica istniała zapewne już przed 1825 r., a w Dziewięcierzu, po pożarze wcześniejszego zespołu cerkiewnego i przeniesieniu go na nowe miejsce, kamienną kostnicę wymurowano obok cerkwi w 1838 r.[66]. Niezależnie od problemu z wyznaczeniem daty powstania tego obiektu, pojawiają się również pewne wątpliwości związane z jego przeznaczeniem. W części publikacji używa się określeń w rodzaju „wikarówka”, „dom diaka”, „domek służby cerkiewnej”, „budynek odźwiernego”, „stróżówka”[67]. Wydaje się jednak, że mamy do czynienia z budynkiem służącym do przechowywania ciał zmarłych, czyli według ówczesnych określeń „trupiarni”. Upowszechnienie się tego typu obiektów nastąpiło zgodnie z zarządzeniami władz austriackich właśnie we wspomnianym czasie. Taką funkcję przypisują interesującemu elementowi radruskiego założenia cerkiewnego jedynie autorzy opracowań konserwatorskich z lat 60. (zob. poniżej). Kostnica stoi naprzeciw dużego cmentarza, założonego na początku XIX w., co dodatkowo potwierdza jej funkcję[68].

 

Cmentarz przycerkiewny nadal był wykorzystywany do celów grzebalnych. Pochówki miały jednak już tylko incydentalny charakter, a przywilej posiadania miejsca wiecznego spoczynku obok świątyni zagwarantowany był już tylko dla możnych kolatorów - miejscowych właścicieli ziemskich. Z 2 połowy XIX w. pochodzą dwa nagrobki, towarzyszące cerkwi radruskiej od północnego wschodu: Zofii z Zawadzkich Krynickiej (zm. 1887 r.) oraz kamienny krzyż ustawiony nad podziemnym grobowcem rodziny Andruszewskich, wybudowanym za staraniem Kazimierza Andruszewskiego w końcu XIX w.[69].

 

Pomiędzy 1845 a 1926 r. niewiele wiemy o losach cerkwi. Prawdopodobnie w tym przedziale czasu dachy cerkwi pobito częściowo blachą, zastępując wcześniejsze poszycie gontowe. W okresie I wojny władze austriackie zarekwirowały dwa dzwony. Sama cerkiew, zapewne dzięki postawie ks. Wołoszyńskiego, w tym czasie nie ucierpiała[70].

 

Okres XX w.

 

W 1926 r. położono wewnątrz cerkwi nową, „smerekową” podłogę; deski uzyskano z drzew ściętych na miejscowym cmentarzu. Rok później powiększono otwory przejściowe w ścianie ikonostasowej (il. 73-74). Również w 1927 r. wymieniono gonty i założono blachę na części pokrycia cerkwi oraz na dzwonnicy. Prace wykonał zespół robotników pod kierunkiem Michała Czobuta, cieśli z sąsiedniego Dziewięcierza[71]. Zapewne ci sami rzemieślnicy przy południowym odcinku muru obwodowego wznieśli w tym samym roku niewielki budynek stróżówki[72]. Był to obiekt, który jako ostatni wszedł w skład radruskiego zespołu cerkiewnego, zamykając tym samym kilkusetletni okres jego rozwoju.

 

Przy końcu lat 20. świątynia, mimo iż „stara”, znajdowała się jeszcze w „możliwym” stanie (il. 6)[73]. Na początku lat 30. przekazano do zbiorów Ukraińskiego Muzeum Narodowego we Lwowie kilka najstarszych ikon[74]. Po 1937 r. blachą pokryto również połacie kopuły (porównaj il. 6 i 8-9).

 

W 1931 r. rozebrana została kaplica św. Mikołaja. Na jej miejscu wzniesiono obecną cerkiew z wykorzystaniem starych elementów w części prezbiterialnej[75].

 

Okres II wojny cerkiew parafialna przetrwała zapewne w dobrym stanie. Po 1944 r., stopniowo popadała jednak w ruinę. Do takiej sytuacji przyczynił się niewątpliwie konflikt polsko-ukraiński, a przede wszystkim wysiedlenie ludności ruskiej. Opuszczona cerkiew „wiele ucierpiała i tak zepsuto zamek u drzwi wejściowych, powybijano okna, podziurawiono dach nad krużgankami, dostając się tędy do okna cerkwi, rozgrabiono lub poniszczono wiele sprzętów”. Los cerkwi radruskiej nie stanowił w tym czasie wyjątku. Dewastacji uległa wówczas prawie połowa świątyń istniejących wokół Lubaczowa. Wiele z nich uległo całkowitemu zniszczeniu, m. in. w Dziewięcierzu, Sieniawce, Podemszczyźnie w pobliżu Radruża[76].

 

Pomimo negatywnego nastawienia do świątyń pounickich, na przełomie lat 40. i 50. cerkiew w Radrużu okresowo użytkowana była na kaplicę rzymsko-katolicką. Dopiero w 1959 r. została przejęta na Skarb Państwa [77]. Podczas lustracji obiektu przeprowadzonej w tym samym roku na polecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Rzeszowie stwierdzono, iż cerkiew znajduje się w stanie dużego zniszczenia (il. 7-9, 18-19)[78]. W złym stanie technicznym pozostawała również dzwonnica[79]. W tym czasie nie istniała już dawna stróżówka przy południowym odcinku murów, które również na znacznych odcinkach były rozebrane (il. 34)[80]. W ruinie znajdowała się także kostnica (il. 117). Jeszcze tego samego roku Brygady Wykonawcze Robót Konserwatorskich w Rzeszowie pod kierunkiem Wojciecha Sobockiego, przeprowadziły prace zabezpieczające cerkwi, dzwonnicy oraz obydwu bram. Ściany i dachy budowli pokryto wówczas papą i częściowo deskami (il. 20-23, 106, 115, 117)[81].

 

W 1960 r. z inicjatywy Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Rzeszowie cerkiew wraz z dzwonnicą wpisano do rejestru zabytków. Wkrótce potem w 1962 r. Główna Komisja Weryfikacyjna Zabytków przy Ośrodku Dokumentacji Zabytków zaliczyła obiekt do najwyższej – „zerowej” grupy szczególnie cennych budowli[82]. Wcześniej w 1956 i 1959 r. wykonano pierwszą inwentaryzację techniczną obydwu obiektów (zespół - inż. arch.: I. Kaczorowska, J. Lenard, J. Wiśniewski). Ponowne pomiary świątyni przeprowadzone zostały w 1963 r. przez inż. arch. Mariana Pogana i inż. Zygmunta Rzechułę z Pracowni Projektowej PKZ w Krakowie (il. 10-17)[83]. Jednocześnie przeprowadzono ekspertyzę mykologiczną i entemologiczną wszystkich budowli drewnianych.

 

W latach 1964-1966 z funduszy państwowych, w oparciu o wytyczne ówczesnego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Rzeszowie mgr. Jerzego Tura, przeprowadzono kapitalny remont całego zespołu cerkiewnego. Autorem projektu rewaloryzacji był Zygmunt Rzechuła, koncepcję zagospodarowania otoczenia cerkwi opracował mgr inż. arch. Julian Klimek, odwodnienia terenu - M. Senderski, instalacji odgromowej – Roman Asler. Gruntowna konserwacja cerkwi radruskiej wraz z towarzyszącymi jej obiektami, wiązała się z podjęciem akcji ochrony i odnawiania zabytków drewnianej architektury cerkiewnej na terenie południowo-wschodniej Polski[84].

 

Prace przy cerkwi polegały na wymianie lub zaflekowaniu oraz impregnacji belek podwalin i zrębu ścian, wykonaniu nowych fundamentów, odwodnieniu i wybrukowaniu najbliższego otoczenia, a także pobicia ścian i dachów nowymi gontami (il. 25-43). Roboty prowadziło Państwowe Przedziębiorstwo Pracownie Konserwacji Zabytków w Krakowie, a później w Lublinie, przy udziale grupy cieśli pod kierunkiem Jana Buły-Bulińskiego z Szówska pod Jarosławiem oraz pod nadzorem Wojciecha Sobockiego. Aby pozostawić soboty na zastanej wysokości, zdecydowano się na usunięcie okien w babińcu i częściowo w sanktuarium. Zakonserwowano również krzyże ze zwieńczeń (zaginął krzyż znad sanktuarium). W trakcie wstępnego etapu prac odkryto pod ikonostasem i poddano konserwacji pierwotną polichromię figuralno-ornamentalną. Prace konserwatorskie malowideł wykonała Hanna Markowska–Zawadzka z Zespołu Zakładów Doświadczalnych (zw. także Doświadczalne Pracownie Plastyczne) Związku Polskich Artystów Plastyków w Łodzi. Elementy wyposażenia w tym ikonostas przekazano w latach 1961-1963 do ówczesnej Wojewódzkiej Składnicy Zabytków w Łańcucie[85].

 

Gruntowny remont dzwonnicy przeprowadzono w 1965 r.; tym czasie wykonano nową podmurówkę, wymieniono część zniszczonych podwalin i słupów oraz dorobiono brakujące zastrzały i miecze, ponadto na podstawie zachowanych zacięć zrekonstruowano fartuch w pierwotnej postaci z przejściem ukształtowanym na nowo wg pomysłu cieśli Jana Buły (il. 107)[86].

 

W trakcie remontu zrekonstruowano również kostnicę, na nowo projektując formę dachu[87]. W 1966 r. według zaleceń Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Rzeszowie odnowiono i częściowo zrekonstruowano mur obwodowy. W trakcie prac uzupełniono ubytki i przemurowano jego koronę. Południowy odcinek muru wzmocniono od zewnątrz szkarpami (il. 118), lico od wewnątrz rozczłonkowano prostokątnymi niszami, w których zamierzano umieścić fragmenty kamieniarki bruśnieńskiej; wzdłuż wewnętrznego obwodu wykonano obejście wyłożone kamiennymi płytami. Całość pokryto daszkiem dwuspadowym, gontowym, osadzonym na murłatach z okrąglaków. Roboty konserwatorskie objęły również dwie bramy występujące w linii ogrodzenia, m. in. zaprojektowano i wykonano na nowo przekrycia[88].

 

Na przełomie lat 60. i 70. planowano zorganizowanie wewnątrz świątyni ekspozycji o architekturze i malarstwie cerkiewnym, a na cmentarzu przycerkiewnym lapidarium kamieniarki bruśnieńskiej. Między 1986 a 1991 r. opiekę nad cerkwią sprawowali pracownicy Muzeum w Lubaczowie[89].

 

W 1994 r. przeprowadzono remont pokrycia dachowego dzwonnicy i częściowo ogrodzenia, a w 1996 r. wymieniono poszycie gontowe na południowej części dachów i ścian cerkwi. Podczas huraganowego wiatru w czerwcu 1997 r. cerkiew szczęśliwie nie ucierpiała; spadające konary okolicznych drzew uszkodziły daszek ogrodzenia na niewielkich odcinkach[90]. Od początku lat 60. zespół cerkiewny, pozostający formalnie jako własność Skarbu Państwa, jest nieużytkowany[91].

 

PRZYPISY.