Janusz Mazur, Drewniana cerkiew gr.-kat. pod wezwaniem św. Paraskewy w Radrużu z końca XVI w. w powiecie lubaczowskim, cz. 1 tekst, cz. 2 ilustracje. Praca magisterska napisana w Katedrze Historii Sztuki Nowożytnej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego pod kierunkiem prof. dr. hab. Jerzego Lileyko, Lubaczów-Lublin 1999.

 

---

 

ROZDZIAŁ II. OPIS

 

1. ZESPÓŁ CERKIEWNY.

 

Cerkiew wraz z towarzyszącymi jej obiektami usytuowana była dawniej niemal w centrum osady, na północ od dworu i cerkwi filialnej p. w. św. Mikołaja, obecnie istnieje w środkowo-wschodniej części wsi, 300 metrów od granicy Państwa (il. 2, 3). Położony na niewysokim wzniesieniu o owalnym zarysie, stanowiącym południowy skraj rozległego płaskowyżu, opadającego w dolinę potoku Radrużka, płynącego na wysokości świątyni szerokimi zakolami w kierunku południowo-zachodnim. Ujęty wokół liniami dróg, z których północna i zachodnia biegną zapewne sztucznie uformowanymi, głębokimi siodłami. Przy cerkwi krzyżowały się niegdyś dwa gościńce: jeden z nich biegł na osi południowy-zachód – północny-wschód, łącząc Lubaczów z Potyliczem i Rawą Ruską, drugi natomiast przebiegał z południowego-wschodu na północny-zachód, prowadząc z Niemirowa do Narola i Tomaszowa Lubelskiego (il. 4, 5).

 

W bezpośrednim otoczeniu zespołu zlokalizowane dwa cmentarze: mniejszy, na wyniesieniu sąsiadującym z cerkwią od zachodu, po drugiej stronie drogi; większy, rozłożony na krawędzi doliny, w odległości około 70 metrów na północny-wschód od świątyni. Na zachód od cerkwi położona jest szkoła i budynek sklepu (d. świetlica, ob. nieużytkowana); niegdyś na południowy-wschód od zespołu istniała również jednoizbowa szkoła z mieszkaniem nauczyciela, oraz przylegający do niej od zachodu niewielki sklep (il. 5, 7).

 

Cerkiew zwrócona sanktuarium nieznacznie na północny-wschód, zajmuje centrum obszernego wyniesienia, łagodnie opadającego na południe, ze stromymi stokami z pozostałych stron. W północno-zachodnim narożu cmentarza przycerkiewnego położona wolnostojąca dzwonnica. Po południowej i północno-wschodniej stronie cerkwi zgrupowanych pięć kamiennych nagrobków; pod jednym z nich zlokalizowana podziemna krypta. Całość obwiedziona kamiennym murem poprowadzonym na obrysie owalu, z dwiema bramami umieszczonymi niemal na osi cerkwi, w boku zachodnim i wschodnim. Po północnej stronie bramy wschodniej, do zewnętrznego boku muru przylega budynek kostnicy, tzw. „Dom Diaka”. Niegdyś po środku południowego odcinka ogrodzenia, od zewnątrz, istniał niewielki, drewniany budynek (stróżówka). Wzdłuż wewnętrznego obwodu muru teren obsadzony drzewami (il. 5, 44-46).

 

2. CERKIEW.

 

Forma pierwszych świątyń drewnianych pozostaje nieznana. Obecna cerkiew wzniesiona z drewna w konstrukcji zrębowej, trójdzielna, o układzie podłużnym, z kopułą nad nawą, pierwotnie z dzwonnicą nad babińcem, otoczona wokół sobotami (il. 10-17, 47-54). Posadowiona na fundamencie z łamanego kamienia wapiennego, uprzednio położonego luźno oraz na zaprawie glinianej, obecnie na zaprawie wapienno-cementowej, pod węgłami osadzone kamienie wapienne o większych rozmiarach, ostatnio uzupełnione głazami granitowymi na betonie; ława fundamentowa dostosowana do spadku terenu, nieco wyższa wzdłuż południowego boku (il. 55, 62, 67).

 

Podwalina dębowa (krawędziaki, belki), o średnim przekroju 36/28 centymetrów (maksymalnie 40/28cm, niegdyś 43/30cm[1]), zwęgłowana na zamek z ostatkami, tworzącymi obłap jednostronny, pierwotnie zapewne na nakładkę z krytym czopem i ostatkami (babiniec – naroże południowo-wschodnie).

 

Dwie pierwsze belki zrębu dębowe, o średnim przekroju zbliżonym do podwaliny (33/22cm), tworzą odsadzkę; brusy powyżej z drewna iglastego (jodła), o zróżnicowanym przekroju (27-39/15-21cm). Zrąb ścian łączony w węgłach na nakładkę z krytym czopem (kryty zamek) i pozostawieniem ostatków w czterech - pięciu pierwszych blokach (łącznie z odsadzką), powyżej węgły gładkie. Na wysuniętych końcach dwóch - trzech dolnych wieńców pozostawione od góry nieznaczne zgrubienia w typie obłapu jednostronnego. Brusy czwartego i piątego oraz niekiedy trzeciego wieńca (babiniec od zachodu, nawa i prezbiterium od południa i północy), łączone na obłap z krytym czopem; ostatki wysunięte w formie rysiów, złożonych z trzech lub dwóch brusów, z których górny silnie wydłużony (od 1,35 do 1,95m); rysie od dołu profilowane w formie uskokowo wyciętych i sfazowanych wklęsek, zbliżonych do łuków odcinkowych lub pełnych, przechodzących w odcinki proste (il. 62-67).

 

Zręby babińca i sanktuarium, liczące po 12 wieńców i nawy z 22 blokami, wykazują nieznaczną zbieżność (il. 15-17); wieńce usztywnione tyblami, wzmocnione od zewnątrz, w obrębie sobót, niskimi lisicami (do wysokości ósmego brusa), osadzonymi na kołkach, rozstawionymi po cztery przy południowej i północnej ścianie babińca (il. 68) i prezbiterium, po dwa przy pozostałych bokach tych pomieszczeń (przy wschodniej ścianie sanktuarium niegdyś – trzy, il. 9, 32), w nawie cztery od południa i sześć od północy. We wschodniej części południowej ściany nawy, między trzecią a czwartą lisicą, istnieje polichromowane przedstawienie trójramiennego krzyża z datą „1648” (il. 87); niegdyś na drugiej belce południowego zrębu babińca, między pierwszą a drugą lisicą, występował namalowany rok „1845” (il. 63).

 

Soboty konstrukcji słupowej, otwarte, przekryte niezależnymi dachami pulpitowymi; oczep wzmocniony od dołu dodatkową belką, wparty na rysiach oraz na niezależnym systemie słupów, usztywnionych mieczowaniem na kołkach, posadowionych na podwalinie i kamiennej podmurówce; na 1/3 wysokości słupków, za wyjątkiem zachodniej ściany babińca, osadzona barierka, przerwana na osi południowego otworu przejściowego (il. 55-56). Przy zachodniej ścianie babińca soboty szerokie na 2 metry, przy pozostałych bokach nieco węższe – w nawie średnio 1,50 metra, w babińcu i sanktuarium od południa i północy około 1,80 metra, w sanktuarium od wschodu 1,40 metra. Na osi otworu przejściowego babińca wsparte na dwóch słupach w typie kolumienek z profilowanym, uwysmuklonym trzonem, bez kapitela, na wysokim cokole ze sfazowanymi krawędziami, niegdyś polichromowane na niebiesko. Belka podoczepowa przerwana pod otworami przejściowymi w babińcu i nawie (il. 56, 61). Krokwie oparte o zręby poszczególnych pomieszczeń i na oczepie; piętki krokwi profilowane w dwóch odmianach – w babińcu i sanktuarium wycinane w formie dwóch odcinkowych wklęsek, z jednym, wysuniętym uskokiem, w nawie końce od dołu zaokrąglone. W obrębie sobót babińca występuje drewniana, deskowa podłoga, w sobotach nawy i sanktuarium położona kamienna posadzka; dawniej drewniana podłoga występowała także w sobotach nawy, wewnątrz zadaszenia sanktuarium zapewne nie było pomostu.

 

Wszystkie trzy pomieszczenia przekryte sklepieniami w konstrukcji zrębowej. Nad nawą czteropolowa kopuła zrębowa z jednym załamaniem, wzmocniona od wewnątrz systemem ściągów na dwóch niezależnych poziomach. U podstawy kopuły rama złożona z pięciu poziomych belek, biegnących równolegle do ścian, z nich cztery osadzone w górnych wieńcach zrębu, usztywnione od zewnątrz zaczepami, skrzyżowane na wysokości naroży załomu; piąta belka ustawiona w środku, na osi poprzecznej nawy, łączy dwa przeciwległe boki ramy. Ściągi wsparte od dołu na czterech mieczach – po dwa od południa i północy oraz usztywnione górą, w każdym narożu, przez cztery zastrzały, łączące belki z pionowymi słupami – osadzonymi w narożach ramy i w węgłach ścianki załomu. Na poziomie podstawy górnej, namiotowej części kopuły oraz u nasady jej zwieńczenia, wzdłuż głównych osi, przeciągnięte po dwie krzyżujące się ściągi, pomiędzy którymi - w centrum - zamocowany pionowy król, a po bokach cztery ukośne belki, biegnące przez środki połaci; wszystkie te elementy usztywnione wzajemnie za pomocą narożnych zastrzałów oraz szeroko rozstawionych zastrzałów krzyżowych (tzw. „krzyży św. Andrzeja”); belki poziome sfazowane (il. 36, 79, 81-83).

 

Na płasko ściętym wierzchołku kopuły osadzona szkieletowa konstrukcja pseudolatarni, która złożona z niskiej wieżyczki, początkowo ośmiobocznej, obecnie okrągłej, przekrytej daszkiem stożkowym, zwieńczonym niewielką czaszą, pazdurem, kulą i żelaznym, kutym krzyżem. Kula złożona obecnie z dwóch blaszanych stożków złącznych podstawami. Krzyż duży (175/153cm), równoramienny, bogato zdobiony; na skrzyżowaniu ramion oraz na ich końcach zamocowane owalne tarcze (miedź złocona); wzdłuż ramion, po obydwu ich stronach, rozmieszczone faliste płaskowniki, od których odchodzą pojedyncze i podwójne krzyżyki; na zwieńczeniu ramienia pionowego umieszczony krzyż złożony z trzech mniejszych, a na końcach ramienia poprzecznego – pojedyncze krzyżyki; nieco poniżej punktu przecięcia ramion przynitowany niegdyś półksiężyc, ustawiony w pozycji poziomej (il. 24, 69).

 

Babiniec i prezbiterium przekryte analogicznymi sklepieniami zrębowymi o wykroju wysokiego łuku dwuspadowego o połaciach nachylonych pod kątem około 50˚; brusy wpuszczone z jednej strony w pazy i gniazda w ścianach nawy (il. 40), z drugiej oparte o trójkątne, zrębowe szczyty. Sklepienie nad babińcem znacznie krótsze; większą część przestrzeni przekrycia od zachodu (2/3 długości i wysokości), zajmuje niewielkie, niedostępne pomieszczenie, wydzielone od wschodu przez ścianę szczytową, a od dołu przez strop belkowy z nadsiębitką (il. 14, 15, 17, 52, 84-86). Na zwieńczeniu szczytów sanktuarium i babińca osadzone smukłe pazdury, zakończone blaszanymi gałkami (dwa stożki złączone podstawami) i żelaznymi, analogicznymi krzyżami (brak krzyża nad sanktuarium); krzyż mniejszy (100/49cm) w typie łacińskim; na końcach ramion osadzone lancetowate pierścienie, u ich nasady zamocowane małe, pionowe krzyżyki, na zwieńczeniu ramienia pionowego krzyżyk przechodzi przez środek spłaszczonego owalu, w dolnej części ramienia przytwierdzone dwie obejmy instalacji odgromowej (il. 31, 32, 70).

 

Na skłonach sklepień i kopuły położone krokwie i łaty konstrukcji nośnej dachów, które powtarzają formę wewnętrznych przekryć; krokwie od dołu wpuszczone w wysunięte belki oczepowe, posiadające charakter gzymsów podokapowych, wspartych na zaczepach – w babińcu i prezbiterium po trzy od południa i północy oraz po cztery odpowiednio od zachodu i wschodu, w nawie u podstawy kopuły po sześć z każdego boku, w ściance załamania odpowiednio po cztery; lica zaczepów profilowane w formie uskokowo wycinanych wklęsek (od 3 do 5), o wykroju łuku odcinkowego, przytwierdzone na kołkach i czopach. Gzyms w odcinkach między zaczepami sfazowany ze śmigą (il. 72, 81). Nad zachodnią częścią babińca więźba krokwiowo-jętkowa (dwa wiązary).

 

Ściany pod sobotami odsłonięte. Wąskie odcinki zrębu babińca i sanktuarium, między okapem a dachami sobót, a także ściany nawy wraz z załamaniem kopuły i pseudolatarnią oraz szczyt prezbiterium pobite gontem (pojedynczo); poszycie gontowe (podwójne) występuje na połaciach kopuły nad nawą, na dachach obydwu bocznych pomieszczeń oraz sobót; szczyt babińca szalowany pionowo deskami (il. 47-50). Według tradycji dachy cerkwi kryte pierwotnie słomą, niegdyś połacie kopuły oraz dachy sanktuarium i babińca pobite blachą, naroża szczytu prezbiterium zdobione wycinanym w blasze ząbkowaniem; gzyms załamania kopuły, ścian nawy, sanktuarium i babińca osłonięty pojedynczym, dekoracyjnie wycinaną od dołu gontową koronką; warstwa gontu pod okapem oraz gonty na bocznych, szczytowych ściankach dachów sobót w nawie wycinane w formie ząbków, ta ostatnia forma zdobnicza została utrzymana w obecnym poszyciu naroży nawy przy sobotach (il. 11, 21, 24, 33-34).

 

Otwory przejściowe prostokątne: 1. w babińcu od zachodu portal z dębowymi odrzwiami – węgary szerokie (78-80cm), nadproże nasadzone płasko (szer. 78cm), z wyciętym od dołu, na szerokości wykroju, łukiem trójlistnym; drzwi jednoskrzydłowe, deskowe (dwuelementowe)[2], na dwóch zawiasach pasowych, od zewnątrz ozdobne, żelazne okucia w formie dwóch pasów wychodzących od owalnych tarcz, zakończonych półkoliście wygiętymi na zewnątrz odcinkami o lancetowato rozklepanych końcówkach, po prawej stronie, na środku, szyldzik z otworem na klucz i obecnie prosta klamka, a dawniej wrzeciądz; od wewnątrz zamek skrzynkowy (il. 58, 59, 61); 2. w nawie od południa, nieco na zachód od środka ściany, otwór przejściowy o analogicznych do poprzedniego rozmiarach i formie (węgary i nadproże dębowe, szer. 78cm); okucia bogatsze: od dwóch owalnych, narożnych tarcz odchodzą po trzy taśmy, w tym dwie po liniach diagonalnych, końce rozklepane w kształcie trzech lancetowatych liści, z których skrajne półkoliście wygięte; drzwi jednoskrzydłowe, złożone jak poprzednio z dwóch desek, zamykane na żelazny, kuty wrzeciądz (od wewnątrz zasuwa); na nadprożu, bliżej lewego, górnego narożnika płytko wycięty napis epitafijny w języku staro-cerkiewno-słowiańskim: „ZDIE LEZI SŁAWETNYJ PAN WASYLIJ DUBNIEWYCZ P[RESTAWSZY] R B 1699 MARTA 6”[3] (il. 95, 99); na powierzchni obydwu węgarów malowane krzyże, z których zachodni trójramienny, wysoki, wschodni z wyobrażeniem włóczni i palmy (il. 57, 60).

 

Otwory okienne nieliczne, zróżnicowane: 1.-3. w nawie większe, prostokątne, dwa od południa i jedno od północy.; obecnie dzielone szczeblinami na sześć kwater, niegdyś na dziewięć (pn. oraz wsch. okno od pd.) oraz dwanaście (zach. okno od pd.); okna ujęte od góry daszkiem okapowym a po bokach ozdobnie wycinanymi deskami, od dołu okapnikiem, dawniej krawędzie ujęte prostokątnymi opaskami (il. 71); 4.-6. na osi ścianek załamania kopuły, od południa, północy i wschodu trzy małe okulusy – wycięte w prostokątnych obokniach, dzielone szczeblinami na 4 pola (il. 25, 72); 7. w prezbiterium od wschodu jedno niewielkie okno prostokątne, sześciokwaterowe, osłonięte profilowanymi deskami i daszkiem okapowym. Niegdyś dwa niewielkie, prostokątne okna z żelaznymi kratami[4], występowały odpowiednio w południowej i północnej ścianie babińca (czteropolowe) oraz jedno, nieco większe, ośmiokwaterowe w południowym boku sanktuarium (il. 6, 12-14, 17, 19, 21-23, 32, 37, 53-54).

 

Główne pomieszczenia usytuowane na osi podłużnej – do obszernej, kwadratowej nawy (8,60/8,60m) przylegają również kwadratowe człony: od wschodu sanktuarium, od zachodu babiniec, z nich babiniec (5,60/5,70m) nieznacznie szerszy i dłuższy od sanktuarium (5,50/5,50m) (il. 10, 51).

 

W bryle dominuje nawa (wys. od podwalin ok. 7m), zwieńczona wyniosłą kopułą zrębową z pseudolatarnią (wys. ok. 8m) i żelaznym krzyżem na pazdurze (il. 48, 49). Sanktuarium i babiniec znacznie niższe, o zbliżonej wysokości (ok. 4m), nakryte dachami dwuspadowymi (wys. ok. 3,20m), z trójkątnymi szczytami, przy których niskie daszki przyzbowe. Kalenice obydwu dachów dochodzą do zrębu nawy pod belką oczepową (gzymsem), zwieńczone przy końcach pazdurami z krzyżami (brak nad prezbiterium) (il. 53-54). Na całej długości podstawy szczytu dachu prezbiterium umieszczona niegdyś belka z wyciętym napisem w języku łacińskim: „[pa]...cem in qua Salvator Jesus Christus pro nostris pecc...[atoris]”[5]; obecnie położona luzem przy wschodniej ścianie prezbiterium, w obrębie sobót (il. 100). Uprzednio w zachodniej części dachu babińca występowała zapewne niewielka dzwonnica słupowa, wzmiankowana w 1743 r., jako „Campanile super Vestibulum Eccl[esiae]”[6]. Sylwetka budowli wzbogacona w dolnej części o wydatne soboty, przykryte szerokimi dachami jednospadowymi, niezależnymi dla każdego pomieszczenia. Kalenica dachu sobót przy południowej i północnej ścianie nawy nieco podniesiona w stosunku do górnej krawędzi zadaszeń przy bocznych pomieszczeniach, niemal na poziomie okapów dachów babińca i sanktuarium; daszek sobót przy wschodniej ścianie prezbiterium wygięty na szerokość okna (il. 47-50, 53).

 

Wewnątrz babiniec otwarty do nawy szerokim i niskim prześwitem zamkniętym prosto. Po bokach, w górnym i dolnym narożu, uskokowo wysunięte, profilowane brusy, z nich dolne masywniejsze, nieco krótsze, tworzą parapet, złożony trzech belek powyżej podwaliny, w tym dwóch z odsadzki; te ostatnie posiadają sfazowane górne odcinki pionowych krawędzi. Górne narożniki wypełnione przez ostatki siódmego i ósmego wieńca zrębu, każdy z nich posiada wycięte od dołu po trzy uskoki ze sfazowanymi krawędziami (il. 77, 78). Na środku spodniej strony brusa zamykającego prześwit od góry - wycięte znaki ciesielskie: głęboko cięta, sześcioramienna rozeta wpisana w koło, ujęta po bokach płyciej rytymi i nieco mniejszymi okręgami z wirującymi promieniami wew. (il. 96, 98)[7]. Ponad prześwitem wycięty w ścianie duży, kolisty, nieco spłaszczony otwór (185/195cm), ze sfazowanymi krawędziami (il. 86). Między nawą a sanktuarium pełna ściana zrębowa, w której wycięte obecnie trzy niskie, symetrycznie rozmieszczone otwory przejściowe dolnego rzędu ikonostasu o zbliżonych rozmiarach: carskie wrota 145/80 centymetrów; południowe wrota diakońskie 134/82 centymetrów; północne wrota diakońskie 145/85 centymetrów. Wszystkie otwory wydzielone przez szerokie węgary, na których zaczopowane nadproża w typie trapezowatych leżuchów. Okresowo otwory wyższe – środkowy zamknięty półkoliście, boczne z ukośnie ściętymi narożami. Powyżej środkowego otworu wycięte duże, koliste przeźrocze, położone niemal na osi poprzedniego (babiniec-nawa), o analogicznych rozmiarach (il. 73-76).

 

Podłoga drewniana: w babińcu i nawie na jednakowym poziomie, wyższa w prezbiterium ze stopniem wysuniętym w nawę, gdzie w narożach przechodzi w podstawy bocznych ołtarzy (il. 10, 51, 75).

 

Chór muzyczny w nawie, wsparty na dwóch parach kolumienek, złożonych z wysokiego, dwuczłonowego cokołu o sfazowanych narożach, profilowanych, smukłych trzonów, niewielkich kapiteli nasadnikowych; parapet prosty, ażurowy, z wycinanymi tralkami z motywem prosfory i kielicha w centrum; na belce parapetowej krótki, skośny pulpit; schody dwubiegowe z podestem, usytuowane w narożu północnym; podniebie, parapet i kolumienki polichromowane na niebiesko, dolna część cokołu pod kolumienkami marmoryzowana (il. 78, 80).

 

Ściany i sklepienia wewnątrz poszczególnych pomieszczeń pierwotnie malowane zapewne w kolorze niebieskim na białym podkładzie, szpary między brusami oklejone niegdyś paskami płótna (il. 27). W nawie i sanktuarium zachowana polichromia figuralno-ornamentalna, wykonana w technice temperowej na zaprawie kredowej. W górnej części ściany ikonostasowej, po bokach i nad kolistym prześwitem rozmieszczone malowane rzędy ikonostasu w układzie kwaterowym, przedzielone pasami ornamentu: 1. pozioma listwa (półka, „tiabło”[8]), z podłużnym rowkiem od góry i dolną krawędzią sfazowaną, przerwana nad carskimi wrotami, lico zdobione malowaną wicią roślinną (il. 75, 89); 2. rząd Proroków i Królów Starotestamentowych: dwanaście postaci po sześć od południa i północy, w arkadach, ukazanych powyżej kolan, zwróconych 3/4 do środka ze zwojami w dłoniach oraz towarzyszącymi im atrybutami, postacie ujęte od dołu ornamentem falowym, od góry wicią roślinną z rozetami (il. 93, 94); 3. powyżej pięć dużych prostokątnych pól wydzielonych wąskimi, pionowymi pasami z przedstawieniami, kolejno od północy: Ścięcie św. Jana Chrzciciela, Wjazd do Jerozolimy, Trymorfon lub Pokrow Matki Boskiej (?), Zstąpienie do Otchłani, Ofiara Abrahama (il. 91, 92); 4. pośrodku dolnej, nachylonej części kopuły wyobrażony duży Mandylion, podtrzymywany przez dwa Archanioły, ukazane powyżej kolan oraz fryz z Cherubinami na tle gwiaździstego nieba (il. 90). Na północnej ścianie sanktuarium malowane, architektoniczne (aedicula) epitafium: w prostokątnym obramieniu całopostaciowe przedstawienie trzech Ojców Kościoła - śś. Bazylego Wielkiego, Jana Złotoustego, Grzegorza Wielkiego; na belkowaniu napis w języku staro-cerkiewno-słowiańskim: „POMIANI HOSPODI W ZDRAWI RABA SWOJEHO JAKOWA I RABU SWOJU.../ I PRESTAWISZAGOSJA RABA BOŻIJA MŁADIENCA MICHAJŁA SIEMU”; w centrum trójkątnego szczytu, ujętego ornamentem zwijanym oraz sterczynami, przedstawienie św. Archanioła Michała w półpostaci (il. 88). Wokół epitafium malowane i wycinane napisy, nieczytelne.

 

3. WYPOSAŻENIE CERKWI.

 

Na wyposażeniu cerkwi pozostały obecnie – murowany z cegły prestoł na planie kwadratu, ustawiony pośrodku sanktuarium (XVIII-XIX w.), za nim dwudrzwiowa szafa drewniana (XIX/XX w.) oraz drewniany, prosty stół i pulpit. W nawie, w rogach ściany ikonostasowej, zachowały się drewniane mensy dwóch bocznych ołtarzy, dekorowane malowanymi atrybutami Męki Pańskiej; dwie inne, mniejsze mensy o analogicznym zdobieniu, ustawione niegdyś przy ścianie ikonostasowej, obecnie wraz ze skrzynkowym tabernakulum umieszczone przy otworze na carskie wrota; w nawie ponadto występują: niska, drewniana kazalnicana, zdobiona snycersko (krzyż równoramienny na szerszym boku) i polichromowana (XIX w.) oraz ławki – jednorzędowe (1) i trójrzędowe (2) z uchwytami na chorągwie (XIX/XX w.); pojedyncza ławka znajduje się również na chórze. Przy wejściu do babińca ustawiona kamienna kropielnica (XVIII/XIX w.). Pozostałe elementy bogatego wyposażenia ruchomego zabezpieczone obecnie w zbiorach muzealnych Lwowa, Łańcuta, Lubaczowa, Przemyśla i Rzeszowa[9].

 

W Muzeum Sztuki Ukraińskiej we Lwowie, d. Ukraińskie Muzeum Narodowe (Lwiwśkij Muzej Ukrajinśkoho Mystectwa), przechowuje się kilka ikon z XV-XVII w., temp., dr.: 1. św. Mikołaj ze scenami z życia, ikona namiestna, XIV/XV w.; 2. Chrzest Chrystusa, ikona świąteczna, pocz. XV w.; 3. Zesłanie Ducha Świętego, ikona świąteczna, pocz. XV w.; 4. Mandylion, 1577 r.; 5. Wniebowstąpienie, ikona świąteczna, pocz. XV w.; 6. Boże Narodzenie, ikona chramowa, k. XVI w.; 7. Wskrzeszenie Łazarza, ikona chramowa, k. XVI w.; 8. św. Paraskewa, 1609 r.[10].

 

Większość elementów pierwotnego wyposażenia cerkwi – ikon, paramentów i ksiąg liturgicznych, znajduje się w Muzeum –Zamku w Łańcucie (Dział Sztuki Cerkiewnej, d. Wojewódzka Składnica Zabytków Ruchomych).

 

Ikonostas architektoniczno-ramowy, jednoosiowy, pięciorzędowy, temp., dr., XVII-XVIII w. (1 poł. XVII w., 1699, 1742, 1756 r.), przemal. (poł. XVIII w., 1927 r.) - rząd ikon namiestnych: Matka Boska z Dzieciątkiem – Hodigitria (XVII w.), Chrystus Pantokrator (XVII w.), Ofiarowanie Marii w Świątyni, Niepokalane Poczęcie Marii (śś. Joachim i Anna), z datą w prawym, dolnym rogu: „1705”; carskie wrota dwuskrzydłowe, ażurowe, ze słabo czytelną inskrypcją od wewnątrz skrzydeł, umieszczoną na dwóch środkowych medalionach, w języku staro-cerkiewno-słowiańskim, z datą: 1. „[R]OKU BOŻIJA 1647 MESACA SEPTEWRIJA 6 DNA”, 2. „MNOHO HRESZNYJ ZAHARIA TARNOHORSKI MALAR NEMIROSKI”; obramienia carskich wrót z trójlistnym nadprożem, na podniebiu którego wyobrażenie Panagii adorowanej przez dwa Archanioły, na ościeżach wizerunki św. Jana Złotoustego, św. Szczepana (poł. XVII w.); para jednoskrzydłowych, diakońskich wrót z wizerunkami Archanioła Michała (pn.) i Melchizedecha (pd.) (1756 r.); rząd ikon świąt Pięćdziesiętnicy, w prostokątnych ramach: Niewierny Tomasz, Marie u Grobu, Uzdrowienie Paralityka, Chrystus przy studni, Uzdrowienie ślepca, Sobór Nicejski (Piotr Aleksandryjski przed Chrystusem) z napisem w języku staro-cerkiewno-słowiańskim i datą: „...IKONY IZMALOWANE ANDREJ WYSZECKI MALAR JAWOROWSKI ZA STARANIJA I Z POWODOM JEREJA PETRA SWORYN... I CEŁOJ HROMADY R. B. 1756”, w centrum ikona podwójna - Mandylion i Ostatnia Wieczerza (1742 r.); rząd ikon świątecznych w prostokątnych obramieniach: Narodzenie Matki Boskiej, Ofiarowanie Marii w Świątyni, Pokłon Trzech Króli, Chrzest Chrystusa, Ofiarowanie Chrystusa, Zwiastowanie, Ostatnia Wieczerza (z wymienionej powyżej ikony podwójnej), Wjazd do Jerozolimy, Zstąpienie do Otchłani, Wniebowstąpienie, Zesłanie Ducha Świętego, Przemienienie Pańskie, Zaśnięcie Matki Boskiej (1756 r.); rząd apostolski (Deesis): 12 całopostaciowych przedstawień apostołów, ujętych od góry arkadami (na odwrocie ikony św. Piotra sygnatura w języku staro-cerkiewno-słowiańskim: „IWAN MALAR OBYWATEL HREBENSKI”, na odwrocie ikony św. Pawła napis w języku częściowo staro-cerkiewno-słowiańskim i łacińskim: „ST AP PAWIEŁ S: PAWEŁ ANNO DOMINI 1742”, z centralnie umieszczonym Trymorfonem, na którym przy dolnym odcinku ramy częściowo czytelny napis fundacyjny w języku staro-cerkiewno-słowiańskim: „SEJ OBRAZ SPRAWIŁ RAB BOŻIJ ANDREJ DOSKOCZ ZA SWOE ZDRAWIJE I OTPUSZCZENIE HREHOW R. B. 1699 DNIJA...”, oraz daty umieszczone na stopniach tronu: „1699” i „1927”; powyżej, na osi, w owalu Panagia; rząd proroków złożony z 12 wizerunków Proroków i Królów Starotestamentowych w tondach (poł. XVIII w.); grupa pasyjna na zwieńczeniu złożona niegdyś z trzech przedstawień: Matka Boska Bolesna z dwiema niewiastami, św. Jan z Longinusem, Krucyfiks (nie zachowany) (poł. XVIII w.)[11].

 

Boczne ołtarze architektoniczne, jednoosiowe, temp., dr., poł. XVIII w.: 1. południowy z ikoną św. Mikołaja w nastawie, z napisem fundacyjnym w języku staro-cerkiewno-słowiańskim: „SEJ OŁTAR DALI ZMALOWATY ANDREJ I NIKOŁAJ KUZMINSKIJ ZA STARANIJE SWOJE ROKU BOZIJA 1754 MIESACA IJUNIA DNIA 21 (?)”; na predelii scena Przeniesienia Relikwii św. Mikołaja do Barii, na zwieńczeniu trzy medaliony z Zaśnięciem Matki Boskiej w centrum oraz nierozpoznanym Ojcem Kościoła i św. Andrzejem Apostołem po bokach[12]; 2. północny z ikoną Zaśnięcia Matki Boskiej w nastawie, w predelli Chrystus w Grobie, w zwieńczeniu Koronacja Matki Boskiej[13].

 

Ikony i obrazy: 1. krucyfiks ze zwieńczenia ikonostasu, temp., dr., XVI w.; 2. św. Jerzy, temp., dr., XVI w.; 3. św. Paraskewa w architektonicznym obramieniu, ikona chramowa, temp., dr., XVII w; 4. sylweta z pasji ikonostasu, ikona, temp., dr., pocz. XVII w.; 5. Wniebowstąpienie, ikona chramowa (?), temp., dr., 2 poł. XVII w.; 6. Zwiastowanie i Ukrzyżowanie z fundatorami, ikona dwustronna, procesyjna, epitafijna, temp., dr., 1 poł. XVII w.(lata 20.-40.); 7. św. Mikołaj, temp. dr., 1 poł. XVII w.; 8. Chrystus Pantokrator, Matka Boska, ikona dwustronna, temp., dr., XVII/XVIII w.; 9. Chrystus Pantokrator, temp., dr., 1720 r., ikona fundacji Fiodora Mielnika (napis i data na odwrocie); 10. św. Łukasz, medalion z oprawy księgi, emalia na blasze miedzianej, XVIII w.; 11. Ukrzyżowanie, Matka Boska, obraz dwustronny z chorągwi, ol., pł., pocz. XIX w.; 12. Matka Boska z Dzieciątkiem i Chrystus Pantokrator, ikona podwójna, ol., pł., 1827 r.; 13. św. Jozafat Kuncewicz, Serce Matki Bożej, feretron, ol., dr., XIX w. (ob. w cerkwi w Bartnem); 14. Matka Boska Częstochowska i Święta Rodzina, obraz, ol., pł., k. XIX w.[14].

 

Rzeźba: krucyfiks, dr., polichr., k. XIX w.[15].

 

Paramenty liturgiczne: 1. krzyż procesyjny, temp., dr., 1742 r.; 2. krzyż ręczny, dr., XIX/XX w.; 3. fragment krzyża ołtarzowego, ol., dr., XVIII w.; 4. krzyż ołtarzowy, mosiądz, XIX w.; 5. dwa lichtarze metalowe (miedź), trzy drewniane, polichr., XIX w.[16].

 

Inne obiekty: ława kolatorska, dr., polichr., XVII w. z herbem Śreniawa[17]; Boży Grób z przedstawieniami na ściankach – Zwiastowanie, Ukazanie się Chrystusa Zmartwychwstałego, na jednym z krótszych boków pokrywy napis fundacyjny w języku polskim i łacińskim: „Ten Boży grób za przewodnictwem i pewney porcyi nakładem Wieleb: X. B. Sierocińskiego Parocha r: g: radruskiego i staraniem Prowizorów cerkiewnych, to jest Grzegorza Stworczyńskiego, Jana Szkolika i Onufrego Kowaliszynego tudzież pobożnych Parochianów Wsi Radruża na potomne wieki zmalowany Dnia 5 czerwca Roku 1839, Hoc sepulcrum Jesu Christi pinxit Andreas de Berezicki”, poniżej napis w języku polskim: „Fundatorowie danego materiału na ten grób Onufry Mela... Filip... rzeczny i ... grobu Jan Mazurkiewicz” [18]; pięć koron mosiężnych na ikony, XVIII w.; cokół sylwety Chrystusa Zmartwychwstałego, dr., polich., XVIII w.; krzyż z chorągwi, mosiądz, XIX w.; dwie skarbonki cerkiewne, dr., okute blachą, XIX w.; skarbonka kwestarska, dr., XIX w.; fragment tkaniny ludowej, bawełna drukowana, XIX w.[19].

 

Księgi liturgiczne: Ewangelia, Wilno 1600 r.; Triodion, Kijów, drukarnia Ławry Pieczerskiej, 1631 r., na marginesach zapiski z poł. XVII w. dotyczące rodziny Dubniewiczów oraz adnotacja ks. B. Sierocińskiego z 1827 r.; Apostoł, Lwów 1639 r., z zapiskami fundacyjnymi z 1646 r.; Trefologion, Lwów 1643 r., z zapiskami dotyczącymi Dubniewiczów z 1652 r.; Oktoich, ok. 1644 r.; Triodion, ok. 1650 r.; Czasosłow, Lwów 1692 r.; Oktoich, Lwów 1700 r.; Ewangelia, Lwów, drukarnia bracka, 1712 r.; dwie Ewangielie, Lwów 1722 r.; Triodion, Lwów 1730 r.; Oktoich, ok. 1730 r.; Triodion, Poczajów 1744 r.; Służebnik, Poczajów, drukarnia bracka, 1775 r.; dwa Trefologiony, Poczajów 1777 r.; Ewangalia, Poczajów, drukarnia bazylianów, 1780 r., z adnotacją, że została oprawiona staraniem ks. B. Sierocińskiego i wiernych na pocz. XIX w.; Trebnik, XVIII w.; Trefologion, Lwów 1830 r.; Służebnik, Przemyśl 1840 r.; Euchologion, Lwów 1873 r.; Służebnik, Lwów 1877 r.; Ewangelia, 1895 r.[20].

 

Muzeum w Lubaczowie posiada ikonę Zwiastowania Matki Bożej, temp., dr., lata 40. XVII w.[21].

 

W Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej w Przemyślu znajduje się krzyż ołtarzowy, metal, XVII/XVIII w.[22].

 

4. ELEMENTY ZESPOŁU CERKIEWNEGO.

 

Dzwonnica.

 

Drewniana, konstrukcji słupowo-ramowej, na rzucie kwadratu, otoczona wydatnym fartuchem, dwukondygnacjowa z nadwieszoną izbicą i wysokim dachem namiotowym (il. 108-109, 110).

 

Podwalina złożona z 6 krawędziaków i belek dębowych o średnim przekroju 38-33/29-27 centymetrów, z których 4 tworzą drewnianą ramę a 2 wpuszczone w poprzednie krzyżują się pośrodku konstrukcji; belki osadzone na ławie betonowej i kamieniach granitowych w narożach, uprzednio na podmurówce z miejscowego kamienia wapiennego. Osłonięta obszernym, wysokim fartuchem, wspartym na zewnętrznej podwalinie, opartej na ostatkach właściwych belek podwalinowych i niezależnej podmurówce z większymi kamieniami w narożach, przerwana na otwór przejściowy; niegdyś od północy, wschodu i częściowo południa fartuch podparty dodatkowo niskimi słupkami, kalenica przylegająca do ścian nawy pierwotnie niska, obecnie znacznie podniesiona[23]. Szkielet konstrukcji ścian tworzy 9 pionowych słupów sosnowych z centralnym królem, o średnim przekroju 30/28 centymetrów, opartych na podwalinie w miejscach skrzyżowania belek (il. 112); słupy usztywnione na trzech poziomach ryglami, zastrzałami, mieczami i zastrzałami krzyżowymi tzw. „krzyżami św. Andrzeja”. Belka oczepowa ścian zdwojona, wysunięta przed lico, na niej oparta konstrukcja izbicy (il. 114); każda ze ścianek nadwieszonego pietra złożona z siedmiu pionowych słupków wzmocnionych od góry oraz co drugi od dołu mieczowaniem i zastrzałami; górne miecze krótkie, profilowane, z wycinanymi od dołu wklęskami; u ich nasady, od zewnątrz, osadzony poziomy gzyms (barierka) z okapnikiem. Ścianki izbicy do wysokości barierki (pierwotnie nieco niżej) pełne, zaszalowane pionowo deskami, wyżej otwory dzwonowe; przestrzeń pod wysuniętą izbicą uprzednio podbita ukośnie deskami. Więźba dachowa konstrukcji krokwiowej z osiowo ustawionym królem (mnichem) i przypustnicami, dwupoziomowa - w dolnej części czworoboczna, w górnej ośmioboczna; krokwie powiązane z pionowym słupem systemem pojedynczych zastrzałów i rygli (il. 111); na osi króla niski pazdur, niegdyś zwieńczony żelaznym krzyżem.

 

Otwór przejściowy umieszczony w południowym boku przyziemia, bliżej wschodniego naroża, z odrzwiami wzmocnionymi w górnych narożach mieczowaniem; nad przejściem faliście wygięty fartuch, uprzednio proste wycięcie, osłonięte zapewne daszkiem pulpitowym (il. 106, 108).

 

Założona na planie kwadratu, o bokach 5,40/5,40 metra, powiększonych w linii podwaliny fartucha do szerokości 8/8 metra. Sylweta smukła, wysokość do zwieńczenia ok. 14,50 metra, poprzez wydatny fartuch mocno osadzona na podłożu; wyraźnie wydzielona niska izbica, przykryta spłaszczonym dachem namiotowym czteropołaciowym, na który nasadzony węższy, wąski i wysoki dach ostrosłupowy, ośmiopołaciowy z przypustnicami, na przejściu między nimi niska, deskowa ścianka.

 

Wnętrze podzielone na dwie kondygnacje: dolna wysoka z obszernym przyziemiem i półpiętrem (il. 112); w części południowej trójbiegowe schody ze spocznikami; nadwieszona galeria górnej kondygnacji niska, wewnątrz przy ściankach położone wąskie odcinki podłogi z dartych desek, tworzące obejście na całym obwodzie (szer. ok. 1 m), centralna część otwarta do wewnątrz; wyżej ścianki przeprute z każdego boku sześcioma półkolistymi otworami dzwonowymi; zewnątrz pod linią arkad niewielki daszek okapnikowy.

 

Dach i fartuch pobite podwójnie gontem, wcześniej połacie dachu i daszka pod otworami dzwonowymi kryte blachą; ściany powyżej fartucha uprzednio oszalowane pionowo deskami, obecnie poszyte pojedynczo gontem; ścianki izbicy oszalowane pionowo deskami.

 

Obecnie dzwonnica pozbawiona dzwonów (il. 113). Od 2 połowy XVIII w. i w ciągu następnego stulecia, użytkowane były cztery dzwony, w 1 tercji XX w. - trzy[24].

 

Kostnica (tzw. „Dom Diaka”).

 

Murowana z miejscowego kamienia wapiennego na zaprawie wapienno-cementowej, uprzednio wapienno-glinianej, otynkowana, bielona; więźba dachowa konstrukcji krokwiowo jętkowej, od zachodu słupowy podcień.

 

Założona na planie prostokąta (7,85/5,55m). Elewacje bez podziałów, w narożu północnego-wschodu widoczny wysoki cokół. W boku południowym występuje prostokątny otwór przejściowy z drzwiami jednoskrzydłowymi, deskowymi. Otwory okienne prostokątne, zamknięte łukiem odcinkowym, niewielkie, po jednym od południa i północy (większe), dzielone szczeblinami na 12 prostokątnych pól, z kratami.

 

Jednoprzestrzenne wnętrze przekryte stropem belkowym; posadzka z płyt kamiennych na zaprawie wapienno-cementowej i betonowej.

 

W bryle dominuje dach czteropołaciowy z krótką kalenicą i małymi półszczytami w typie dymników, z wydatnym okapem; zachodnia połać wysunięta w formie podcienia, ujmującego wewnętrzną stronę muru ogrodzeniowego, daszek wsparty na czterech słupkach wzmocnionych mieczowaniem; połać południowa połączona z daszkiem nad bramą wschodnią. Dach pobity podwójnie gontem (il. 119-120).

 

Stróżówka.

 

Drewniana, konstrukcji zrębowej, zwęgłowana zapewne na rybi ogon, posadowiona na wysokiej podmurówce z kamienia wapiennego, połączonej prawdopodobnie z murem ogrodzenia; konstrukcja więźby dachowej krokwiowo-jętkowa.

 

Na rzucie prostokąta, jednotraktowa z dwoma pomieszczeniami, z których zachodnie krótsze. Wewnątrz system grzewczy. Otwór przejściowy w ścianie północnej, od strony placu cerkiewnego. Liczba otworów okiennych nieznana; w ścianie południowej, w pierwszym pomieszczeniu, występowało jedno kwadratowe okno. Dach dwuspadowy ze szczytami od zachodu i wschodu, pobity blachą; w połowie długości kalenicy istniał komin (il. 7).

 

Nagrobki.

 

Płyta nagrobna Katarzyny Dubniewiczowej z około 1682 r. Kamienna (wapień gruboziarnisty) w formie wydłużonego prostokąta o zaokrąglonych narożach (197/63cm). Na całej powierzchni wypukły napis w języku staro-cerkiewno-słowiańskim, ułożony w poziomych liniach, ujęty stylizowanym ornamentem roślinnym; w górnej części duży krzyż z ramionami zakończonymi trójlistnie, osadzony na trójkątnej podstawie, ujętej po bokach, u nasady pionowego ramienia, pojedynczymi, półkolistymi listkami, między ramionami umieszczony monogram Chrystusa: „IC XC NI KA” i litery: „MŁ [MYŁOSTIWYJ] RB [RAB BOŻYJ]”; poniżej, na całej powierzchni tekst właściwy w 17 liniach: „ZDIE POŁOŻEN/NO JEST’ TIEŁO/ SŁAWETNIE URO/ŻONOJ JEKATERY/NY ILIJASZOWOJ/ DUBNOWICZOWOJ/ WUJTOWOI RADRUZ/KOI PRIESTAWASZCZO/ISJA OT ŻYTIJA SIE/GA ROKU 1682/ M[IES]IACA MARTA/ DNJA 20 IŻE/ POŻYW WSIECH/ LET’ 24 I MIE/SJACEJ 4 I KO/ GOSPODU OTI/DIE AMIŃ”; przy dolnej krawędzi, w polu wydzielonym ornamentem, umieszczone litery, zgrupowane w dwie pary (inicjały?): „DF” „PB” (il. 97, 101).

 

Nagrobek z 1729 r. Kamienny (wapień gruboziarnisty), złożony z krzyża ustawionego przy jednym z więższych boków poziomej płyty. Krzyż w typie łacińskim (85/75cm), ramię poprzeczne lekko przechylone, dłuższe po prawej stronie, zakończone prosto, górna część ramienia pionowego krótka, zaokrąglona; płyta prostokątna, silnie wydłużona (183/66cm), z ukośnie ściętymi końcami u podstawy; na powierzchni, w górnej części, obok krzyża wykuty napis z datą: „1729”, zapisaną w języku staro-cerkiewno-słowiańskim, poniżej, w centrum, wykuty krzyż w typie łacińskim, z ramionami o końcach rozszerzonych w formie trójkąta (il. 103).

 

Krzyż nagrobny z XVII/XVIII w. Kamienny (wapień gruboziarnisty), w typie krzyża greckiego, zbliżonego do łacińskiego (86/84cm); nasadzony na niewielkiej, prostokątnej (zbliżona do kwadratu) płycie, która obecnie zapadnięta, słabo widoczna. Ramię poprzeczne nieco krótsze i znacznie węższe od pionowego; ramiona zakończone prosto (il. 102).

 

Nagrobek Zofii Krynickiej z 1887 r. Kamienny (wapień drobnoziarnisty), wykuty w bruśnieńskich warsztatach kamieniarskich (230/93cm). Na dwustopniowym, niskim cokołe, założonym na rzucie prostokąta, ustawiony wyższy postument, złożony z dwóch części – dolnej, sześciennej i górnej węższej, wysokiej, prostopadłościennej, zwieńczonej gzymsem; na postumencie osadzony krzyż w typie łacińskim, o sfazowanych ramionach; na ściankach postumentu płyciny zwieńczone nadwieszonymi łukami odcinkowymi, na frontowych (zach.) wykute napisy w języku polskim, na górnej: „Z ZAWA/DZKICH ZOFIA/ KRYNIC/KA UR. 1806/ † 28 Grudnia1887”, w dolnej: „Prosi !/ o Zdrowaś/ Maria” (il. 104).

 

Nagrobek w pobliżu niedostępnego grobowca rodziny Andruszewskich: Kazimierza, Józefy z Zawadzkich, Marii Wiśniewskiej[25], k. XIX w. Kamienny (wapień drobnoziarnisty), wykonany w warsztatach bruśnieńskich (330/126cm). Cokół trójstopniowy, na planie zbliżonym do kwadratu; Postument w formie obelisku na rzucie trójkąta, smukły, złożony z dwóch wysokich i wąskich członów; w górnej części dolnego elementu, na ściance od zachodu, w płytkiej wnęce, osadzona niegdyś mosiężna tablica z wybitym napisem w języku polskim: „GROBOWIEC/ RODZINY/ ANDRUSZEWSKICH”, obecnie zastąpiona marmurową płytą z wykutym analogicznym napisem; górna część o nieznacznie zmniejszającym się przekroju, zwieńczona impostem i krzyżem w typie łacińskim z płaskorzeźbioną postacią Ukrzyżowanego Chrystusa; ramię poprzeczne krótkie, dolna część pionowego ramienia rozszerza się ku dołowi, na górnej – poniżej krawędzi - wycięty poprzeczny, głęboki rowek (il. 105).

 

Przy wewnętrznym boku ogrodzenia (zach. odcinek), wtórnie rozmieszczone fragmenty kamiennych nagrobków, pochodzących z warsztatów bruśnieńskich (XIX/XX w.).

 

Ogrodzenie i bramy.

 

Ogrodzenie murowane z miejscowego kamienia wapiennego, na zaprawie wapienno-cementowej, pierwotnie wapienno-glinianej, uprzednio częściowo otynkowane (narzutka), z widocznym nieregularnym (dzikim) wątkiem (il. 8, 9), obecnie przemurowane, z regularnym wątkiem w górnych partiach (il. 118); mur od zewnątrz wzmocniony szkarpami, od wewnątrz rozczłonkowany prostokątnymi niszami, w których (część zach.) umieszczono fragmenty kamiennych nagrobków z warsztatów bruśnieńskich (XIX/XX w.). Pierwotnie zapewne bez przekrycia, obecnie zwieńczony daszkiem dwuspadowym, gontowym; krokwie zamocowane na murłatach, wykonanych z okrąglaków, położonych na koronie muru. Wzdłuż wewnętrznego obwodu ogrodzenia wykonane obejście, wyłożone kamiennymi płytami[26].

 

Brama zachodnia kamienna, wysoka, z szerokim otworem przejściowym, zamkniętym łukiem odcinkowym, z wnęką od wewnątrz (2,37/2,50m w świetle). Nakryta pierwotnie daszkiem dwuspadowym, obecnie półszczytowym, pobitym gontem. Wrota dwuskrzydłowe, deskowe, szpongowe. Brama poprzedzona od zewnątrz kamiennymi schodami z pięcioma szerokimi stopniami, złożonymi z kamiennych płyt, w tym także z cokołów dawnych nagrobków; stopnie i podest bramy połączone z szerokim, kamiennym chodnikiem, wiodącym do cerkwi (il. 116).

 

Wschodnia brama o funkcji przejazdowej, przylega od południa do kostnicy; murowana z kamienia, prostokątna, szeroka; złożona z dwóch słupów, z których południowy ustawiony po skosie, przy obydwóch – na przedłużeniu wschodnich boków - wąskie odcinki muru wysunięte do środka (2,35/2,20m w świetle); wrota dwuskrzydłowe, deskowe, szpongowe, na żelaznych zawiasach, zamykane na zasuwę; przekryta daszkiem dwuspadowym, połączonym z dachem kostnicy, pobitym gontem (il. 119-120). Droga dojazdowa do bramy od zewnątrz poprowadzona po wąskiej rampie.

 

Drzewostan.

 

Zespół cerkiewny otoczony wieńcem starodrzewia; wśród drzew wyróżniają się lipy drobnolistne (naroże południowo-wschodnie, północno-zachodnie), występują również młodsze nasadzenia z klonów (bok południowy), a także pojedyncze egzemplarze świerka, modrzewia i dębu (il. 44-46)[27].

 

PRZYPISY. 

 

---