Janusz Mazur, Drewniana cerkiew gr.-kat. pod wezwaniem św. Paraskewy w Radrużu z końca XVI w. w powiecie lubaczowskim, cz. 1 tekst, cz. 2 ilustracje. Praca magisterska napisana w Katedrze Historii Sztuki Nowożytnej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego pod kierunkiem prof. dr. hab. Jerzego Lileyko, Lubaczów-Lublin 1999

 

 

WSTĘP

 

Gdy stajemy przed zespołem cerkiewnym w Radrużu odnosimy nieodparte wrażenie obcowania z dziełem niezwykłym. Jego wyjątkowość ma wielowymiarowy charakter, łącząc różne kategorie wartościowania.

 

Mamy przede wszystkim do czynienia z zabytkiem sztuki sakralnej Kościoła wschodniego, położonym na południowo-wschodnich rubieżach naszego kraju. Jest to obszar dla każdego Polaka niemal mityczny. Kresy Rzeczpospolitej. To właśnie tutaj nastąpiło spotkanie dwóch wielkich tradycji – Zachodu i Wschodu. Spotkanie to zaowocowało wieloma wybitnymi osiągnięciami w dziedzinie kultury. Niewątpliwie cerkiew w Radrużu jest jakimś odblaskiem minionego, wielonarodowego charakteru tych ziem, z okresu ich największej świetności. Należąc do dziedzictwa sztuki ukraińskiej (ruskiej), jest także ważnym elementem tożsamości dawnej Rzeczypospolitej. Posiada także duże znaczenie w wymiarze lokalnym – będąc istotnym składnikiem zabytkowej spuścizny powiatu lubaczowskiego.

 

Znakiem szerszej wspólnoty kulturowej jest także materiał, z którego wzniesiona jest cerkiew – drewno. Ten jeszcze do niedawna najbardziej popularny budulec, przez wieki dominował w architektonicznym pejzażu naszego kraju. Wśród budowli drewnianych zawsze szczególne miejsce zajmowały świątynie. Jako obiekty najbardziej reprezentacyjne, poświęcone Stwórcy, odznaczały się najwyższym poziomem kunsztu ciesielskiego. Cerkiew w Radrużu doskonale wpisuje się w ten schemat.

 

Przedmiotem naszego zainteresowania jest więc zabytek kultury pogranicza, należący do dziedziny architektury drewnianej w jej najstarszych przejawach. Podstawowe zadanie niniejszego opracowania polegać będzie na scharakteryzowaniu wszystkich najważniejszych zagadnień wiążących się z architekturą tej budowli, z ukazaniem różnokierunkowych wpływów jakie oddziaływały na jej formę. Temu podporządkowane zostaną również elementy wyposażenia, odgrywające ważną rolę w naświetleniu dziejów budowli. Chronologiczny zakres naszych rozważań nie zostanie ograniczony do czasu powstania budowli, a więc ogólnie przełomu XVI i XVII w., ale w wielu wypadkach obejmować będzie zarówno okres wcześniejszy jak i późniejszy. Mimo iż w sposób szczególny zajmiemy się zasadniczym tematem pracy, a więc cerkwią św. Paraskewy, wiele miejsca poświęcimy pozostałym obiektom wchodzącym w skład radruskiego zespołu sakralnego, współtworzącym pełny kompleks architektoniczny. Ostatecznym celem naszych zainteresowań będzie przedstawienie roli i znaczenia cerkwi na szerszym tle drewnianej architektury cerkiewnej, a w konsekwencji osadzenie tej budowli w dziejach architektury na terenie Polski.

 

Opracowanie podzielono na cztery zasadnicze rozdziały. Na wstępie przedstawione zostaną dzieje budowli, silnie zakorzenione w historii Radruża i funkcjonującej na jego terenie parochii ruskiej. Szczegółowy opis budowli, zawarty w drugim rozdziale - oparty na materiale ilustracyjnym, posłuży nam z kolei do przeprowadzenia analizy formy obiektu. Poczynione w jej trakcie spostrzeżenia będą kanwą rozważań w ostatnim rozdziale, który poświęcony zostanie kilku cerkwiom – najbliższym analogiom do zabytku radruskiego. Wydzielenie grupy świątyń o podobnych rozwiązaniach konstrukcyjnych i układach przestrzennych, zbliżonej lokalizacji w terenie i czasie powstania zakończy nasze opracowanie.

 

Próba architektonicznej monografii cerkwi św. Paraskewy w Radrużu jest wynikiem kilkuletnich zainteresowań autora drewnianą architekturą cerkiewną w okolicach Lubaczowa. Niewątpliwie wszystkie spośród 24 zachowanych na tym terenie drewnianych świątyń greckokatolickich zasługują na odrębne studium. Cerkiew w Radrużu zajmuje wśród nich czołowe miejsce. Ta wyjątkowa pozycja nie ogranicza się tylko do terenu powiatu lubaczowskiego. Uprzedzając nieco nasze rozważania można stwierdzić, iż jest to jedna z najstarszych i najbardziej monumentalnych świątyń drewnianych Kościoła wschodniego na terenie Polski. Świadomość tego faktu powodowała u piszącego te słowa uzasadnione obawy przed podjęciem tego tematu. Zachęta Promotora okazała się w tym przypadku decydująca. Dlatego też szczególne wyrazy wdzięczności pragnie autor złożyć w tym miejscu prof. dr. hab. Jerzemu Lileyce. Życzliwości Pana Profesora zawdzięcza autor przyjęcie po okresie przerwy, a następnie cierpliwe prowadzenie w trakcie pisania pracy. Słowa podziękowania za nieocenioną pomoc i wsparcie w trudnych momentach zechce przyjąć również dr. Irena Rolska-Boruch. Stałą zachętą do kontynuowania pracy służył piszącemu także mgr Stanisław Makara, kustosz lubaczowskiego Muzeum.

 

W pracy badawczej spotkał się autor z życzliwością ze strony mgr. Jerzego Tura, dyrektora ROS i OŚK w Rzeszowie, mgr. Jarosława Giemzy, kierownika Działu Sztuki Cerkiewnej Muzeum-Zamku w Łańcucie, mgr. Eugeniusza Zawałenia, Archidiecezjalnego Konserwatora Zabytków Kurii Metropolitalnej obrządku greckokatolickiego w Przemyślu, a także pracowników archiwów państwowych i kościelnych oraz urzędów konserwatorskich w Przemyślu i Rzeszowie. Wszystkim tym osobom autor pozwala sobie niniejszym złożyć swe gorące podziękowania.

 

Janusz Mazur

Lubaczów, 18 października 1999 r.

 

WYKAZ  SKRÓTÓW   AALw. w Lubaczowie ..................................... Archiwum Archidiecezji Lwowskiej w Lubaczowie; ABGK w AP Przemyśl ................................... Archiwum Biskupstwa Greckokatolickiego (zespół) w Archiwum Państwowym w Przemyślu; A Geod. w AP Przemyśl ................................. Archiwum Geodezyjne (zespół) w Archiwum Państwowym w Przemyślu; A MZ w Łańcucie ........................................... Archiwum Muzeum - Zamku w Łańcucie (Dział Sztuki Cerkiewnej); A Par................................................................. Archiwum Parafii rzymskokatolickiej; A PSOZ .............................................................. Archiwum Państwowej Służby Ochrony Zabytków (d. Biuro Dokumentacji Zabytków, od 1999 r. Służba Ochrony Zabytków) w Przemyślu (Wojewódzki Oddział) i Rzeszowie; A ROS i OŚK w Rzeszowie........................... Archiwum Regionalnego Ośrodka Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego w Rzeszowie A ZM w Lubaczowie ....................................... Archiwum Zakładowe Muzeum w Lubaczowie; BHS ................................................................. „Biuletyn Historii Sztuki”; BHS i K ........................................................... „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury”; BM i OZ .......................................................... „Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków”; BN Warszawa ................................................. Biblioteka Narodowa w Warszawie; ChKGK w AP Lublin ..................................... Chełmski Konsystorz Greckokatolicki (zespół) w Archiwum Państwowym w Lublinie; EK .................................................................... Encyklopedia Katolicka, wyd. Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, t.1, Lublin 1989-; KA i U .............................................................. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”; KHKM ............................................................. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”; KZS w P ........................................................... Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, wyd. Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1951-; KZU .................................................................. „Krakowskie Zeszyty Ukrainoznawcze”; M i SM ............................................................ „Materiały i Studia Muzealne”; M MBL w Sanoku .......................................... „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”; NP..................................................................... „Nasza Przeszłość”; OZ .................................................................... „Ochrona Zabytków”; PCh .................................................................. „Premislia Christiana”; PD .................................................................... „Peremyśki Dzwony”; PSB .................................................................. Polski Słownik Biograficzny; PSL .................................................................. „Polska Sztuka Ludowa”; PZH .................................................................. „Przemyskie Zapiski Historyczne”; RDS i G ........................................................... „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”; RL ..................................................................... „Rocznik Lubaczowski” (t. I i II pt.: „Rocznik Ziemi  Lubaczowskiej”); RME w K ......................................................... „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”; RP ..................................................................... „Rocznik Przemyski”; RT-K ................................................................ „Roczniki Teologiczno - Kanoniczne”; Schematyzm A w Lub. ................................... Schematyzm Archidiecezji w Lubaczowie, Lubaczów 1969, 1976, 1982, 1989; Schematyzm GKE Przem. ..............................Schematysm wseho klira hreho-katołyczeskoho eparchij sojedynenych Peremyśkoi, Samborśkoi, Sjanoćkoi na rik od Rozdenija Christoho... (od l. 20 XX w. Szematyzm hreho-katołyćkoho duchoweń stwa złuczenych Eparchij Peremyśkoi, Sambirśkoi, Sjanoćkoi na rik bożyj...), Peremyszl 1830 -; S Lub. .............................................................. „Studia Lubaczoviensia”; Słownik geograficzny... ................................. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. I - XIV + sup., Warszawa 1880 - 1902; SP ..................................................................... „Studia Przemyskie”; SSS .................................................................. Słownik Starożytności Słowiańskich, T. I-IV, Warszawa 1962 – 1970; S z Z ................................................................. „Spotkania z Zabytkami”; TK .................................................................... „Teka Konserwatorska. Polska Południowo-Wschodnia” (t. 1 pt.: „Rzeszowska Teka Konserwatorska”); TKU i A ........................................................... „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury”; ŹD .................................................................... Źródła Dziejowe, t. XVIII, cz. 1, A. Jabłonowski, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. VII, cz. I, Ziemie ruskie, Ruś Czerwona, Warszawa 1902; Żer. ................................................................... Żereła do istoryji Ukrajiny-Rusy, t. III, Lustracji koroliwszczyn w zemlach chołmśkij, bełśkij i lwiwśkij z 1564-5 hh, Lwiw 1900; ŻP .....................................................................„Życie Przemyskie”;

STAN BADAŃ

 

Początki badań naukowych nad cerkwią p. w. św. Paraskewy w Radrużu sięgają końca lat 30. XX w. Wcześniej, jeszcze w okresie galicyjskim, mimo iż budowla była odnotowywana w schematyzmach eparchialnych[1] i spisach budowli sakralnych[2], nie zainteresowała badaczy rodzimej, drewnianej architektury sakralnej obydwu obrządków chrześcijańskich. Problematyka ta była w tym czasie dopiero dostrzeżona, a następnie wyniesiona do rangi ważnego zagadnienia badawczego. Już wówczas zwrócono uwagę na potrzebę zachowania drewnianych kościołów i cerkwi, podejmując akcję dokumentowania zagrożonych obiektów. Mimo iż „wycieczki” członków Grona Konserwatorów Galicji Wschodniej we Lwowie docierały w okolice Radruża[3], istniejąca w tej miejscowości cerkiew nie została jak się wydaje przed I wojną włączona do badań.

 

Swoiście pojęte „odkrycie” cerkwi radruskiej należy przypisać jednemu z najważniejszych badaczy drewnianej architektury cerkiewnej na ziemiach ruskich Mychajło Drahanowi (1899-1952). Badacz ten w swej monumentalnej pracy o ukraińskich cerkwiach drewnianych, wydanej we Lwowie w 1937 r., w wielu miejscach odwołał się do przykładu cerkwi w Radrużu, podając także po raz pierwszy jej fotografię – ujęcie całości od południa (il. 6) oraz widok konstrukcji wzmocnienia kopuły od wewnątrz (il. 82). Mimo przyjęcia niewłaściwych założeń metodologicznych, krytykowanych już w momencie ukazania się książki, jak i później[4], Drahan wykorzystał do swych badań ogromny zasób materiału porównawczego, który zachował do chwili obecnej nieocenioną wartość. Cerkiew w Radrużu na tym tle zajmuje ważne miejsce. Badacz zauważył przede wszystkim jej wyjątkowość pod względem konstrukcji. Zamieścił rysunkowy schemat portalu, od którego rozpoczął dalszy „rozwój formalny” tego elementu w architekturze cerkiewnej. Szerokość węgarów i nadproży oraz desek w drzwiach otworów przejściowych zaliczył do grupy największych tego typu elementów, które w pełni poświadczają wykorzystanie doborowego materiału w najstarszych cerkwiach. Podkreślił nietypowość i rzadkość występowania zastosowanego w Radrużu systemu stężeń kopuły, który obok usztywnienia samego przekrycia, umiejętnie rozkładał ciężar na ściany zewnętrzne. Podobną konstrukcję zauważył Drahan także w sąsiedniej cerkwi świętoduskiej w Potyliczu, co można uznać za początek badań porównawczych obydwu wspomnianych budowli. Nie umknął jego uwagi występujący w tym czasie w cerkwi sposób zdobienia przestrzeni pod okapem – złożony z dekoracyjnie wyciętego gontu (tzw. koronki). Przy niestandardowych rozwiązaniach technicznych, pod względem układu przestrzennego (plan, jednokopułowa bryła), zaliczył cerkiew radruską do typowych świątyń ruskich. Należy również zwrócić uwagę na fakt, iż autor ten, niezależnie od informacji przekazywanych przez schematyzmy, całkowicie samodzielnie datował cerkiew na 1 połowę XVII w. Oparł się w tym przypadku na jej analizie formalnej oraz – jak można przypuszczać, jako pierwszy odczytał datę namalowaną na południowym zrębie („1648 r.”)[5]. Ustalenia Drahana odnośnie cerkwi radruskiej znalazły kontynuację dopiero po upływie 30 lat.

 

Wytyczenie nowych granic międzypaństwowych dokonane w wyniku ostatniej wojny spowodowało, iż cerkwią w Radrużu zajęli się przede wszystkim badacze polscy, choć w oparciu o pracę Mychajło Drahana nadal interesowali się nią naukowcy ukraińscy. Ze względu na warunki polityczne problematyka sztuki cerkiewnej, szczególnie związanej z Kościołem greckokatolickim, w pierwszym okresie po wojnie nie była podejmowana. Dopiero po 1956 r. sytuacja pod tym względem uległa zmianie. Podnoszony w tym czasie postulat zapoczątkowania prac nad inwentaryzacją zabytków drewnianej architektury cerkiewnej, został na terenie powiatu lubaczowskiego częściowo zrealizowany w 1959 r. przez Juliusza Rossa. W powstałym opracowaniu cerkiew w Radrużu nie została jednak ujęta[6]. W omawianym okresie w wyniku starań państwowych służb konserwatorskich (Dział Inwentaryzacji PP PKZ), zdołano jednak wykonać inwentaryzację techniczną zarówno cerkwi (il. 10n.), jak i towarzyszącej jej dzwonnicy[7]. Ówczesne rysunki pomiarowe mają obecnie duże znacznie, bowiem dokumentują stan obiektów przed ich gruntownym remontem, podczas którego dokonano wielu „purystycznych” z założenia zmian. W 1961 r. Antoni Stelmach opracował dla obydwu obiektów tzw. zielone karty, które rok później uzupełnił o kartę techniczną ruin ogrodzenia. Ta podstawowa kartoteka zespołu radruskiego zawiera najważniejsze informacje historyczne, skrócony opis obiektów oraz określenie ich potrzeb w zakresie działań konserwatorskich, a także dokumentację fotograficzną (zachowana tylko przy karcie cerkwi, il. 73)[8]. O ile datowanie obiektów (2 poł. XVII w.), dokonane na podstawie ówczesnej wiedzy, zaczerpniętej głównie ze wspomnianych wcześniej schematyzmów, nie wytrzymuje próby czasu, to na uwagę zasługują wiadomości o stanie obiektu krótko po jego zabezpieczeniu, poświadczone dodatkowo zdjęciami.

 

W tym czasie cerkiew w Radrużu po raz pierwszy od momentu ukazania się pracy Drahana, zaznaczyła swą obecność w publikacjach. W przewodniku, rozpoczynającym nieliczną zresztą serię wydawnictw propagujących turystykę na „ziemi lubaczowskiej”, opracowanym przez lubaczowian – Włodzimierza Czerneckiego i Konstantego Kopfa w 1961 r., zwrócono uwagę na cerkiew w Radrużu, doceniając tym samym jej znaczenie w dziedzictwie kulturowym okolic Lubaczowa. W tym niewielkim wydawnictwie zamieszczono również zdjęcia cerkwi i dzwonnicy, wykonane zapewne przed 1960 r.[9].

 

Ważną rolę w dalszych badaniach nad cerkwią radruską odegrały prace remontowe, przeprowadzone przy całym zespole w latach 1964-1966. Zarówno przed ich rozpoczęciem, jak i w trakcie oraz po ich zakończeniu opracowano liczne projekty, ekspertyzy, dokumentacje, kosztorysy, które obok zagadnień czysto technicznych, zawierają wiele informacji o samym obiekcie i jego dziejach[10]. Pomimo istnienia tych opracowań, odczuwalny jest brak zarówno analizy historycznej opartej na kwerendzie archiwalnej, która poprzedziłaby remont oraz wytyczyła jego kierunki, jak również dokumentacji konserwatorskiej, opierającej się na badaniach architektonicznych obiektu w trakcie poszczególnych etapów prac. Luki tej nie może wypełnić obszerne skądinąd sprawozdanie z wykonanych robót, opracowane w 1967 r. przez B. Kleszczyńską[11]. Niewątpliwy walor tej pracy, obok interesujących wniosków końcowych dotyczących rekonstrukcji sobót cerkwi i zadaszenia dzwonnicy, polega na dołączonym do niej bogatym materiale fotograficznym, liczącym 121 zdjęć. Na podstawie tej dokumentacji można dokonać rozpoznania niektórych nie istniejących już lub znacznie zmienionych elementów architektonicznych i uzupełnić znane ze źródeł wiadomości o dziejach budowli. Podobne znaczenie posiada dokumentacja prac konserwatorskich przy odkrytej w trakcie remontu polichromii na ścianie ikonostasowej cerkwi. Kilkustronicowy opis zabiegów przy zabezpieczaniu i częściowej rekonstrukcji, malowideł wykonany przez Hannę Markowską w 1967 r., uzupełnia liczny zestaw ilustracji zawarty w ekspertyzie mykologicznej ścian świątyni, przeprowadzonej w 1964 r., krótko po demontażu ikonostasu. W połowie lat 60. Wacław Górski wykonał również niezależną dokumentację fotograficzną cerkwi, która ukazuje stan obiektu po remoncie[12]. Prace konserwatorskie zespołu sakralnego podsumowali w dwóch osobnych i obejmujących szerszy zakres studiach – Inga Sapetowa i Wojciech Sobocki[13].

 

Począwszy od połowy lat 60. zespół cerkiewny w Radrużu odnotowywany jest także przez wszystkie, ukazujące się średnio co dziesięć-piętnaście lat spisy zabytków architektury i budownictwa na terenie kraju lub samego tylko województwa rzeszowskiego a ostatnio przemyskiego (1964, 1973, 1984, 1998)[14]. Od tego czasu świątynia ujmowana była także w cyklicznie ukazujących się schematyzmach Archidiecezji w Lubaczowie[15]. Wykazy, szczególnie te opracowywane przez służby konserwatorskie – zawierają podstawowe, przeważnie jednak nieścisłe informacje historyczne o poszczególnych elementach zespołu oraz ich aktualną klasyfikację według grup zabytków.

 

Remont oraz ujawnione w jego trakcie ciekawe fakty z dziejów cerkwi, przede wszystkim odkrycie polichromii na ścianie ikonostasowej, rekonstrukcja pierwotnej formy architektonicznej obiektu, a także w jakimś stopniu pierwsze wzmianki w publikacjach, rozbudziły zainteresowanie świątynią. W literaturze polskiej - budowla uznana za jeden z ciekawszych zabytków na terenie powiatu lubaczowskiego, powoli zaczynała być dostrzegana także w nieco szerzej, jako ważny zabytek architektury drewnianej w skali całego kraju. W tym ostatnim przypadku włączano ją jednocześnie w zakres architektury i budownictwa ludowego[16]. Pomimo coraz szerszej znajomości tego obiektu nie ujęto go w opracowywanych w latach 60. i 70. syntetycznych ujęciach dziejów sztuki polskiej, czy tylko architektury, a nawet samej architektury i budownictwa drewnianego na terenie kraju[17].

 

Znaczenie cerkwi radruskiej w całokształcie drewnianej architektury sakralnej Kościoła wschodniego jako pierwsi docenili dopiero badacze ukraińscy. W wydawanej sukcesywnie w 2 połowie lat 60. sześciotomowej Historii sztuki ukraińskiej przyznano świątyni radruskiej, mimo jej położenia poza granicami ówczesnej USRR, ważne, choć nie znaczące miejsce. Nelhiwski, autor rozdziału o architekturze w stuleciu między połową XVI i XVII w., wymienił interesującą nas budowlę, datowaną na 1 połowę XVII w., jako przykład typowej cerkwi trójdzielnej, jednokopułowej. Do swego tekstu dołączył aktualny (po remoncie) widok świątyni od północnego-zachodu[18]. W znacznie szerszym stopniu, z pełną świadomością, iż jest to „jedna z najdawniejszych pamiątek malarstwa końca XVI stulecia”, zainteresował się cerkwią w Radrużu, a właściwie wypełniającą ją polichromią znakomity badacz ukraiński H. N. Łohwyn. Zajmując się we wspomnianej Historii sztuki ukraińskiej malarstwem monumentalnym w okresie XIV-XVII w., autor ten zwrócił uwagę na ścisłe powiązanie w przypadku zabytku radruskiego – malarstwa ściennego i tablicowego na ikonostasie. Dokonał analizy polichromii stwierdzając, iż wykazuje ona silne związki z aktualnym dla niej malarstwem ikonowym i grafiką z XVI w., reprezentując „styl przejściowy od tradycyjnego płaszczyznowego malarstwa do realistycznego i światłocieniowego modelowania”. Znacznie więcej miejsca poświęcił Łohwyn polichromii cerkwi św. Ducha w Potyliczu, jednak jeszcze nie dostrzegł jej związków z datowanymi przez siebie na zbyt wczesny okres malowidłami radruskimi[19]. Tropem swego mistrza podążyła także Ludmiła Milaiewa, która w monografii rozpisów potylickich, kilkakrotnie powoływała się na cerkiew w Radrużu, określając rok jej budowy na 1583 r. Nie znając jednak interesującego nas obiektu z autopsji, a więc także nie mając możliwości osobistego zapoznania się z polichromią, jedynie na podstawie informacji o kilku ikonach z tej cerkwi zauważyła, iż wykazują one wiele analogii do malarstwa potylickiego. Opierając się na tym stwierdzeniu włączyła Radruż do obszaru znajdującego się pod wpływami artystycznego ośrodka w Potyliczu[20]. Cerkiew w Radrużu oraz jej malowidła ścienne, być może już na podstawie bezpośredniego oglądu, znał również Petro Jurczenko, posiadający opinię dużego autorytetu w zakresie badań nad architekturą cerkiewną. Według Brykowskiego autor ten na podstawie interesującej nas budowli dokonał częściowej rekonstrukcji świątyni garncarskiej w Potyliczu, co dowodzi, iż był świadom zachodzących między tymi zabytkami związków formalnych, wykazanych już przez Drahana[21]. Na pracach wspomnianych wyżej autorów oparł swoje ustalenia inny ukraiński badacz, reprezentujący w ostatnim okresie swej działalności niezależne środowisko naukowe, związane z Ukraińskim Uniwersytetem Katolickim w Rzymie, Wsiewołod Karmazyn-Kakowski. Mimo mylącego tytułu jego książki o cerkwiach drewnianych na terenie Polski i wielu błędnych informacji historycznych, jego praca będąca wynikiem prawie dziesięcioletnich badań prowadzonych na przełomie lat 60. i 70., zawiera ogromny materiał ilustracyjny, obejmujący także elementy ruchomego wyposażenia[22]. Ze wszystkich wspomnianych wcześniej wydawnictw Karmazyn-Kakowski poświęcił zespołowi radruskiemu najwięcej miejsca. Zwrócił uwagę na typowość rozwiązań przestrzennych oraz zaakcentowanie elementów konstrukcyjnych. W bogatej ornamentyce krzyża znad nawy doszukiwał się początków stylu barokowego. O wiele ciekawszą od cerkwi uważał towarzyszącą jej dzwonnicę, charakteryzującą się znacznie bardziej skomplikowaną bryłą. Cały zespół z kamiennymi bramami i ogrodzeniem uznał za wytwór „twórczego talentu ludowych mistrzów z przełomu XVI i XVII w.”, łączący w sobie wierność wobec tradycji z napływającym z zachodu stylem barokowym. Mimo iż z tym ostatnim stwierdzeniem trudno się zgodzić, analiza Karmazyna-Kakowskiego zasługuje na uwagę.

 

Począwszy od lat 70. do badań nad cerkwią radruską włączali się stopniowo badacze polscy. Zapoczątkowali je dwaj historycy sztuki – Antoni Stelmach i Ryszard Brykowski, którzy przy różnych okazjach podnosili zagadnienia związane z architekturą i dziejami tej cerkwi. Pierwszy z nich już w 1971 r., opierając się na domniemanym dokumencie fundacyjnym cerkwi, odnalezionym podczas prac remontowych, przyjął, iż jej fundatorem w 1583 r. był starosta lubaczowski Jan Płaza[23]. Jest to ważne stwierdzenie, które później będzie często podejmowane przez innych badaczy. Z kolei Ryszard Brykowski, zaliczany już w tym czasie do czołowych polskich znawców drewnianej architektury sakralnej, swoje zainteresowanie cerkwią w Radrużu rozpoczął od problemów formalnych, kładąc nacisk na konstrukcję, a przede wszystkim zwracając uwagę na stężenia kopuły. Na początku lat 80. badacz ten jako pierwszy zauważył, iż świątynia z Radruża, obok cerkwi uluckiej, należy do najstarszych cerkwi drewnianych w Polsce. Uznał również, iż jest to jedna z największych kubaturowo budowli tego typu. Coraz też śmielej przesuwał datowanie cerkwi na koniec XVI w., dowodząc, iż pod względem rozwiązań konstrukcyjnych wykonawcą jej był „zespół zawodowych cieśli”, kultywujących osiągnięcia średniowiecznych warsztatów budowlanych. Ustalenia te, zapisane niekiedy w kilkuzdaniowych uwagach, oparte na dogłębnej znajomości późnogotyckiej drewnianej architektury kościelnej, można uznać za przełomowe w badaniach nad cerkwią św. Paraskewy w Radrużu[24]. Po raz pierwszy w tak jednoznaczny sposób budowla postawiona została w rzędzie najważniejszych obiektów w zabytkowej spuściźnie drewnianych cerkwi ruskich na terenie Polski.

 

W ciągu lat 80. tematykę cerkwi w Radrużu poruszali także inni uznani znawcy architektury drewnianej, specjalizujący się w problematyce cerkiewnej. Jerzy Tur w swym ważnym artykule o architekturze cerkwi drewnianych w regionie karpackim, zwrócił uwagę na konstrukcję pełnej przegrody ikonostasowej, z charakterystycznymi obramieniami otworów liturgicznych i górnym prześwitem wywodzącym się z ikonostasu bałkańskiego. Wydzielone pomieszczenie w zachodnim narożu sklepienia babińca wspomniany autor zinterpretował jako pozostałość po emporze. Zauważył ponadto, iż forma zwieńczenia, właściwa jest dla bardziej monumentalnych cerkwi. Zofia Szanter, prowadząca w tym samym czasie badania nad wystrojem cerkwi na wspomnianym terenie, odnotowała istnienie najstarszych przykładów belek podpierających ikony na ścianie ikonostasowej oraz występującą tu polichromię[25].

 

Od momentu ukazania się pracy Karmazyna-Kakowskiego najwięcej uwagi cerkwi radruskiej poświecił Wojciech Sobocki, bezpośredni uczestnik prac remontowych przy cerkwi w połowie lat 60. W swej nie opublikowanej pracy dyplomowej opisał problem sobót w architekturze cerkiewnej. Zagadnienie to rozpatrywał na podstawie trzech różnych cerkwi, w których zastosowano zadaszenie słupowe, wzniesionych w podobnym czasie, zlokalizowanych w Uluczu, Chotyńcu i właśnie w Radrużu. Badacz ten z konserwatorskiego punktu widzenia scharakteryzował krótko położenie cerkwi, zarysował problem datowania i jej fundacji (dokument Jana Płazy z 1583 r.) oraz opisał obiekt i jego dzieje z położeniem nacisku na ostatni remont[26]. W swej analizie nie podjął jednak problemów z zakresu historii sztuki, zasygnalizowanych już wcześniej przez Brykowskiego i Tura. Pomimo tego praca Sobockiego – zaopatrzona w bogaty, często unikalny zestaw ilustracji (fot. cerkwi z ok. 1945 r., il. 7), należy do najważniejszych pozycji w bibliografii cerkwi radruskiej.

 

Przed rocznicą 1000-lecia Chrztu Rusi Kijowskiej, która przypadła w 1988 r., ukazało się, przede wszystkim na Zachodzie, kilka okolicznościowych publikacji, w których cerkiew w Radrużu również została odnotowana. Nie wnoszą one nowych informacji o obiekcie, powtarzając najczęściej ustalenia Drahana[27]. W 2 połowie lat 80. cerkiew znalazła się również w kilku ówcześnie wydanych przewodnikach krajoznawczych, posiadających zasięg lokalny i ogólnopolski[28], a także w opracowanym przez Jerzego Łozińskiego zestawieniu najcenniejszych zabytków Małopolski[29]. W zamieszczonych tu krótkich notach podawano przeważnie błędne datowanie, oparte na przedwojennych schematyzmach. Losami cerkwi, a szczególnie związaną z nią legendą o brance tatarskiej, zainteresowani się wówczas także reporterzy prasowi[30]. Zespół cerkiewny uznano także za wdzięczny temat do fotografowania[31].

 

Na przełomie lat 80. i 90. kontynuowano zapoczątkowane wcześniej prace inwentaryzacyjne, które objęły głównie zabytki bruśnieńskiej kamieniarki nagrobnej, występujące zarówno przy cerkwi, jak i na obydwu towarzyszących jej cmentarzach[32]. Krzyże nagrobne, a szczególnie płyta nagrobna Katarzyny Dubniewiczowej stała się przedmiotem zainteresowania badaczy zajmujących się tematyką sztuki sepulkralnej[33].

 

Dwa nurty piśmiennictwa – popularnonaukowy i naukowy, dają się zauważyć także w latach 90. W tym czasie zainteresowanie problematyką sztuki i kultury Kościoła wschodniego, szczególnie greckokatolickiego, po uwolnieniu od politycznych więzów, zaczęło się intensywnie rozwijać. W pierwszej grupie mieszczą się najnowsze przewodniki i monografie krajoznawcze, zawierające już znacznie bardziej rozbudowane noty, w których jednak nie wykorzystano dotychczasowych ustaleń badaczy, a najczęściej bezkrytycznie powtórzono wiele poprzednio występujących nieścisłości[34]. Zespół radruski zdołał już jednak utrwalić swe znaczenie i jego stan zachowania stale był pilnie obserwowany[35]. Cerkiew stała się też przedmiotem zainteresowania artystów tej miary co Adam Bujak[36]. W tym czasie widoki świątyni po raz pierwszy pojawiły się na kartach pocztowych[37].

 

Badania naukowe skoncentrowały się początkowo na związanych z cerkwią i jej losami zabytkach malarstwa. Ukraińscy autorzy w kilku dobrze opracowanych wydawnictwach albumowych zaprezentowali znajdujące się we lwowskim Muzeum Sztuki Ukraińskiej najstarsze ikony, pochodzące z Radruża (XV-XVI). W tym samym okresie częściowo opublikowane zostały także zabytki malarstwa tablicowego z interesującej nas cerkwi przechowywane w zbiorach polskich (Muzeum-Zamek w Łańcucie)[38]. Agata Mamoń na początku lat 90. przeprowadziła badania polichromii w cerkwiach znajdujących się w okolicach Lubaczowa, zwracając szczególną uwagę na malowidła radruskie. Datując je na połowę XVII w., niezależnie od wcześniejszych uwag Milaiewej, powiązała je z nieznanym bliżej monasterem jamnickim pod Radrużem, z czym wobec braku dowodów trudno się zgodzić[39].

 

Prawdziwy przełom w badaniach nad polichromią a w konsekwencji nad cerkwią radruską przyniosły odkrycia malowideł na ścianie ikonostasowej dawnej świątyni ruskiej w Gorajcu, dokonane w 1993 r. w podobnych okolicznościach do tych jakie towarzyszyły odsłonięciu malowideł w Radrużu trzydzieści lat wcześniej. Opracowaniem naukowym polichromii gorajeckiej zajął się Jarosław Giemza z Działu Sztuki Cerkiewnej Muzeum-Zamku w Łańcucie. Już w pierwszej nie opublikowanej pracy określił czas jej powstania, funkcję i ikonografię poszczególnych scen i całości, zwracając uwagę na związki warsztatowe z malowidłami zachowanymi w Radrużu i cerkwi świętoduskiej w Potyliczu[40]. Ustalenia te rozwinął następnie w kolejnych artykułach, łącznie z ostatnim[41], w którym skupił się na problemie funkcji malowideł ściennych w „kontekście świadomie kreowanego programu malarskiego wystroju wnętrza cerkwi”, szczególnie współistnienia polichromii naściennej i malarstwa tablicowego. Przedstawienie rozwoju ikonostasu w cerkwi radruskiej od końca XVI do połowy XVIII w. - w odniesieniu do jej dziejów i przemian architektury - ma niezwykle istotne znaczenie dla badań nad tą budowlą. Powiązanie trzech cerkwi – w Radrużu, Gorajcu i Potyliczu (św. Ducha), dokonane na płaszczyźnie zabytków malarstwa, zostało następnie przeniesione na pole analizy konstrukcji i form przestrzennego i bryłowego ukształtowania tych budowli.

 

Dokonał tego współpracownik Jarosława Giemzy – Eugeniusz Zawałeń. Badacz ten w nie opublikowanym studium o dziejach budowlanych i architekturze cerkwi w Gorajcu, opierając się o źródła rękopiśmienne, datował obiekt na 1586 r. oraz wyraził przypuszczenie o fundowaniu budowli przez Jana Płazę, starostę lubaczowskiego. Stwierdził również, iż według osiemnastowiecznych wizytacji nad babińcem tej cerkwi występowała pierwotnie wieżyczka dzwonnicza. Przeprowadzając analizę formalną cerkwi w jej najstarszej części, zwrócił uwagę na charakterystyczne cechy – górny otwór w ścianie ikonostasowej, stężenia wzmacniające zrębową kopułę, a także powiązane ze ściągami zaczepy. Na podstawie powyższych faktów odniósł budowlę gorajecką do świątyń w Radrużu i Potyliczu (św. Ducha), wysuwając pogląd, iż obiekty te są dziełem „miejskiego warsztatu [cechu] ciesielskiego”, który zlokalizował właśnie w Potyliczu[42]. Uwagi te były wstępem do zajęcia się przez Zawałenia również cerkwią w Radrużu. Na zamówienie Regionalnego Ośrodka Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego w Rzeszowie, w 1994 r. przeprowadził na początek kwerendę archiwalną do dziejów parochii radruskiej i znajdujących się na terenie wsi dwóch cerkwi (św. Paraskewy i św. Mikołaja). W tym samym roku omówił występujące na terenie Radruża zabytki sztuki cerkiewnej, a ostatecznie w 1996 r. opracował kartę ewidencyjną (tzw. „białą”) cerkwi św. Paraskewy[43]. Badania źródłowe, towarzyszące analizie rozwiązań architektonicznych interesującej nas budowli, pozwoliły ukazać jej dzieje i formę w nowym świetle. W porównaniu z poprzednimi badaniami tego zabytku, pozostające w maszynopisie opracowania Zawałenia są wyraźnym krokiem naprzód. Należy podkreślić, iż autor ten - opierając się na ustaleniach Sobockiego, Tura i Giemzy, po raz pierwszy w tak szerokim stopniu wykorzystał źródła rękopiśmienne. Kartę ewidencyjną, zawierającą skrócone z konieczności informacje historyczne, opis położenia, materiału i konstrukcji, układu przestrzennego i wnętrza, a także wyposażenia oraz wybrany materiał ilustracyjny, można uznać - mimo braku analizy porównawczej - za niewielką monografię obiektu.

 

Niemal równocześnie z Eugeniuszem Zawałeniem, prowadził swe badania piszący te słowa. Od początku lat 90. gromadzono materiały do katalogu cerkwi drewnianych, położonych w granicach powiatu lubaczowskiego. Wśród 51 miejscowości, w których występowały świątynie, główne miejsce przeznaczono dla cerkwi z Radruża. Katalog, oparty na badaniach terenowych i archiwalnych, w ostatecznej formie ukończony został w 1997 r.[44]. Kilkunastostronicowa nota dotycząca zespołu radruskiego składa się z zarysu dziejów wsi, parochii, obydwu cerkwi oraz ich opisu, całość uzupełniona jest o dokumentację fotograficzną i rysunkową. Nie występuje w niej odrębna część analityczna, chociaż pewne jej elementy występują we fragmencie dotyczącym historii obiektu. Praca niniejsza jest rozwinięciem poczynionych wówczas spostrzeżeń.

 

W 1997 r. podsumował swe wieloletnie badania nad cerkwiami drewnianymi ówczesnego województwa przemyskiego Jan Kurek z Politechniki Krakowskiej. Pracę swą, opartą na dotychczasowej wiedzy historycznej, poświęcił głównie ukazaniu form architektonicznych w pewnych wydzielonych zagadnieniach. Rozwiązania konstrukcyjne cerkwi w Radrużu pojawiają się w jego opracowaniu wielokrotnie, szczególnie przy okazji analizy przekryć (il. 83)[45].

 

Od początku lat 90. nad syntezą wiedzy o architekturze cerkwi drewnianych kręgu I Rzeczypospolitej pracował także Ryszard Brykowski. Obszerna praca ukończona w 1995 r., ukazała się ostatecznie w 1998 r. Podobnie jak w poprzednich opracowaniach tego autora cerkiew w św. Paraskewy w Radrużu zajmuje tu istotne miejsce[46]. Obok problemów związanych z jej konstrukcją i układem przestrzennym, należy zwrócić uwagę na rozdział poświęcony najstarszym cerkwiom, gdzie wśród kilkunastu zabytków autor wyraźnie wyodrębnił trzy – właśnie w Radrużu oraz w Woli Wysockiej i Potyliczu (św. Ducha). Obok podobnego okresu wzniesienia (XVI w.), zaakcentował ich wspólnotę warsztatową. Podobne spostrzeżenia zawarł Brykowski w swym ostatnim artykule, napisanym wspólnie z Bogdanem Martyniukiem[47]. Problematyka związana z cerkwią św. Paraskewy w Radrużu ukazana tu została razem z charakterystyką dwóch innych najstarszych świątyń ruskich na terenie Polski, znajdujących się w Uluczu i Korczminie. Sam fakt zestawienia interesującego nas obiektu ze wspomnianymi budowlami, umacnia pozycję cerkwi radruskiej w dziedzinie drewnianej architektury cerkiewnej. Artykuł powyższy należy też zaliczyć do pierwszej publikacji, która przy całej swej skrótowości, tak obszernie omawia dzieje i architekturę tej cerkwi. Autor łączy ją przy tym z zabytkiem potylickim, sugerując przesuniecie jej początków w głąb XVI w.

 

Mimo zaawansowanych badań odczuwalny jest brak publikacji w całości poświęconej cerkwi w Radrużu. Ustalenia poszczególnych badaczy, szczególnie Eugeniusza Zawałenia i Ryszarda Brykowskiego, są ku temu doskonałym wstępem.

 

Na koniec analizy opracowań ogłoszonych drukiem lub pozostających w maszynopisie, chcielibyśmy jeszcze skrótowo omówić bazę źródłową, na której w znacznej części opieramy nasze ustalenia.

 

Podstawowe materiały archiwalne do dziejów cerkwi radruskiej przechowywane są w Archiwum Państwowym w Przemyślu (zespół Archiwum Biskupstwa Greckokatolickiego). Obejmują one kilkanaście jednostek, powstałych między połową XVIII a połową XX w. Kilka osiemnastowiecznych wizytacji przynosi ograniczone informacje o losach i formie cerkwi oraz towarzyszącej jej dzwonnicy, skupiając się bardziej na opisie sytuacji materialnej i obsady parochii[48]. Już jednak pierwsza znana relacja powizytacyjna z 1743 r., przynosi wzmiankę o istnieniu dzwonnicy nad babińcem. Pod względem przydatności dla badań dziejów i architektury cerkwi radruskiej korzystnie prezentują się również wizytacje z 1 połowy XIX w., spisane za czasów parocha ks. Bazylego Sierocińskiego, które donoszą o remoncie obiektu i budowie muru obwodowego. Tu także znajdujemy odpis „Krótkiej Historii o Kobicie z więzienia Tatarów przybyłej”, z około 1699 r.[49]. Z pozostałych dokumentów wiele informacji wnosi inwentarz cerkwi z 1928 r. oraz materiały przygotowywane dla potrzeb schematyzmu eparchialnego z 1931 r.[50].

 

We wspomnianych dokumentach rękopiśmiennych oraz kilku innych jednostkach archiwalnych szukano także danych na temat cerkwi położonych w okolicach Radruża, w tym przede wszystkich zbliżonych do tej świątyni pod względem formalnym (Dziewięcierz, Gorajec, Podemszczyzna, Potylicz, Smolin, Werchrata, Wola Wysocka)[51]. Do kilku tych ostatnich obiektów, ze względu na ich położenie na terenie eparchii chełmskiej, przeprowadzono również kwerendę w Archiwum Państwowym w Lublinie (zespół Chełmski Konsystorz Greckokatolicki)[52].

 

W archiwum przemyskim (zespół Archiwum Geodezyjne), przechowywana jest również mapa katastralna Radruża z 1854 r., której odrys znajduje się także w Starostwie Powiatowym w Lubaczowie (il. 4). Jest to niezwykle istotne źródło kartograficzne, dające wiele informacji o położeniu zespołu cerkiewnego w układzie wsi oraz o jego bezpośrednim otoczeniu (zabudowa, sieć drożna i rzeczna)[53].

 

Pod kątem dziejów wsi i parochii zapoznano się z zestawem ksiąg metrykalnych Radruża, pochodzących z 1 połowy XX w., przechowywanych w Urzędzie Stanu Cywilnego w Horyńcu oraz w tamtejszym Archiwum Parafii rzymskokatolickiej[54]. O materiałach dotyczących losów świątyni w ostatnim półwieczu, a udostępnianych w Archiwach Służb Ochrony Zabytków w Przemyślu i Rzeszowie, dotyczących głównie remontu cerkwi w połowie lat 60., wspomnieliśmy poprzednio. Za ich uzupełnienie można uznać relacje z penetracji terenowych i protokół zwózki elementów ruchomego wyposażenia cerkwi z początku lat 60., przechowywany w Archiwum Działu Sztuki Cerkiewnej w Muzeum-Zamku w Łańcucie[55]. Podobne znaczenie posiadają wzmianki o powojennych dziejach cerkwi odszukane w zasobach Archiwum Archidiecezji Lwowskiej w Lubaczowie, ostatnio przekazanych do Krakowa[56]. Okres podporządkowania cerkwi Muzeum w Lubaczowie, został odnotowany również w zasobach archiwalnych tej instytucji[57].

 

Ze źródeł drukowanych należy wymienić przede wszystkim opublikowane przez Aleksandra Jabłonowskiego na początku XX w. rejestry podatkowe z 1531 i 1578 r., a także lustrację starostwa lubaczowskiego z 1565 r., opracowaną w podobnym okresie przez Mychajło Hruszewskiego[58]. Donoszą nam one o najwcześniejszym okresie funkcjonowania parochii i cerkwi ruskiej w Radrużu.

 

Zasób różnych jakościowo opracowań i źródeł dotyczących cerkwi św. Paraskewy w Radrużu, mimo iż jest stosunkowo duży, nie daje pełnego obrazu tego zabytku. Z pewnością istnieją jeszcze prace poruszające zagadnienia interesującej nas świątyni, które nie zostały odnotowane w powyższym przeglądzie piśmiennictwa. Możemy jednak założyć, iż nie wniosą one wielu istotnych informacji o dziejach i formie świątyni radruskiej. Inna sytuacja zachodzi pod tym względem w przypadku materiałów źródłowych. Na tym polu można się spodziewać - w miarę rozwoju badań nad cerkwią - dokonania istotnych odkryć. Stąd też należy wysunąć postulat kontynuowania dalszych poszukiwań, przede wszystkim w archiwach Lwowa, Krakowa, Warszawy i Wrocławia.

 

PRZYPISY.