©Andrzej Trzciński

Hebrajski epigraf (przyczynek do lokacji Frampola) ^[1]

Tekst opublikowany za zgodą autora

Opracowanie: ©Paweł Rydzewski / www.roztocze.horyniec.net

            Na rynku we Frampolu zwraca uwagę przyjezdnych wielka plansza z datą 1705, którą odbieramy jako informację o założeniu miasta. Jednak dokładna data powstania Frampola nie jest znana. Autorzy różnych opracowań, na podstawie przekazów pośrednich, podają daty lokacji rozbieżne o kilkadziesiąt lat; podobnie jak i daty nadania praw miejskich.[2] Dzieje się tak dlatego, że nie zachowały się, lub w ogóle nie istniały, przywileje określające te kwestie. W dwu opracowaniach okres początków Frampola został ujęty nieco szerzej i wsparty źródłami archiwalnymi.[3] Przywołajmy tu kilka faktów z tego okresu, w oparciu o źródłowe przekazy wymienione w rzeczonych opracowaniach.

            W 1717 roku Marek Antoni Butler, starosta preński, drogą spadku wszedł w posiadanie klucza dóbr, którego ośrodkiem była wieś Radzięcin. Nowy właściciel postanowił założyć na terenie tych dóbr miasto. O zamiarze tym mamy wiadomość w akcie wyposażenia parafii radzięcińskiej (20. X. 1717 r.). Użyte tam sformułowanie (w czasie teraźniejszym): „ponieważ się nowe miasto funduje, do którego propter commoditatem podróżnych gościniec trzeba przez te wyżej opisane grunta prostować”[4] jest pierwszą wzmianką źródłową o Frampolu, jeszcze bez wymieniania jego nazwy. Następna istotna informacja to zapis z wizytacji biskupa w parafii radzięcińskiej, z roku 1748: „Intra limites huius parochiae ante annos circiter 12 surrexit nova colonia oppidi Franopol nominati”[5] [„W granicach tej parafii, przed około 12 laty, powstała nowa osada miastem Franopol zwana”]. Według tej informacji Frampol (zwany tu Franopol) powstał około roku 1736. W grudniu 1738 roku Marek Antoni Butler otrzymał od króla Augusta III przywilej na jarmarki we Frampolu.[6] W 1740 roku wystawiona została we Frampolu drewniana kaplica.[7]

            Frampol założony został na tzw. surowym korzeniu, w pobliżu skrzyżowania traktów Szczebrzeszyn-Janów i Biłgoraj-Goraj. Rozplanowano go w duchu renesansowym, w oparciu o idealną kompozycję geometryczną. Pierwotny układ założenia jest do dziś czytelny. Na podstawie wymienionych informacji ustalić można w przybliżeniu okres powstania Frampola jako organizmu przestrzenno-budowlanego. Najpewniejsza data, jaką mamy do dyspozycji, zawiera się w określeniu: około roku 1736.

            Wiosną 1997 roku przeprowadziłem inwentaryzację nagrobków na frampolskim kirkucie. Zachowało się tam ponad 160 macew, w tym 70 to jedynie przyziemia bez inskrypcji. Najstarsza z rozpoznanych na terenie cmentarza macew jest w istocie powodem do napisania niniejszego tekstu. Zachował się tylko dolny fragment steli, z ostatnim wersem hebrajskiego epitafium, zawierającym datę roczną zgonu oraz typową formułę końcową. W przekładzie na język polski brzmi ona tak: 496 według krótkiej rachuby. Niech będzie dusza jego/jej zawiązana w woreczku żywych [il. 1a, b]. Formuła końcowa zapisana jest zwyczajowo w formie abrewiatury, toteż nie można określić płci tej osoby. Rok 5496 według kalendarza żydowskiego zawiera się – w przełożeniu na kalendarz gregoriański – między 17 września 1735 roku a 5 września 1736 roku. 

            O czym informuje nas pośrednio ów hebrajski epigraf? Przede wszystkim o tym, że przed wrześniem 1736 roku obszar miasta był już rozmierzony. Funkcjonował już cmentarz żydowski, wyznaczony przy północno-zachodnim rogu miasta, po zewnętrznej stronie skrajnej ulicy zachodniej (i zachowany jest tam do dziś). Dokonywanie pochówków wiąże się ponadto z określonymi obrzędami, które wymagają istnienia społeczności żydowskiej na odpowiednim etapie organizacji. Takie warunki spełnione były już wówczas we Frampolu, o czym świadczy ten i inne pochówki z XVIII wieku (opatrzone niemal identycznymi nagrobkami). W przeciwnym razie frampolskich Żydów grzebano by zapewne na kirkucie w Goraju. Wyznaczenie terenu na kirkut przy zakładaniu Frampola świadczy o planowym zasiedleniu miasta Żydami (analogicznie jak w większości miast szlacheckich Rzeczypospolitej). Potwierdzają to zapisy we wspomnianej już wizytacji biskupa w 1748 roku[8], oraz inne nagrobki na frampolskim kirkucie. W najstarszej, północno-zachodniej części cmentarza rozpoznane zostały, poza najstarszą macewą, jeszcze cztery inne z XVIII stulecia. Trzy z nich to tylko przyziemia z końcowymi wersami inskrypcji. Są to nagrobki: mężczyzny zmarłego w 1747 roku, mężczyzny zmarłego w 1765-1766 roku oraz kamień z nie zachowaną datą, który szacować można (na podstawie cech pisma) na 2 połowę XVIII wieku. Jeden XVIII-wieczny epigraf zachował się w całości [il. 2].

            Jeden z mieszkańców Frampola (nie chciał ujawnić nazwiska), mający siedem lat w momencie wybuchu II wojny światowej, potrafił dość dokładnie odpowiedzieć na pytania związane z frampolskim kirkutem. Według niego cmentarz nie uległ zniszczeniu podczas pamiętnego nalotu Luftwaffe na Frampol (13. IX. 1939 r.), ani później w czasie okupacji. Dopiero po wojnie mieszkańcy osady, potrzebujący kamienia na odbudowę gospodarstw, rozebrali kamienny mur wokół kirkutu oraz wywozili kamienne stele. Niekiedy nie wykopywali ich z ziemi, a jedynie ułamywali na poziomie gruntu, dlatego zachowało się tak wiele przyziemi na obszarze całego cmentarza, w tym część z dolnymi wersami epitafiów. Być może na terenie niektórych posesji znajdują się kamienne tablice z hebrajskimi inskrypcjami jeszcze starszymi od wymienionych tu, które stanowić mogą cenne źródło do początków Frampola.

[ad il. 1] NN, zm. w roku 5496, tj. między 17 września 1735 a 5 września 1736.

Il. 1b: Rekonstrukcja zachowanego fragmentu epitafium hebrajskiego z datą 1735-1736 r.

[ad il. 2] Czarna córka Jisraela, zm. 24 cheszwan 5524 r., tj. 31 października 1763.

©Wszystkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment niniejszej strony nie może być wykorzystany w formie drukowanej lub elektronicznej bez uzyskania zgody autora tekstu i zdjęć oraz autora niniejszej strony internetowej.

Powrót