©Andrzej Trzciński

Cmentarz żydowski w Wielkich Oczach

Tekst opublikowany za zgodą autora

Opracowanie: ©Paweł Rydzewski / www.roztocze.horyniec.net

PRZEDMOWA

Dwa lata temu natknąłem się na opracowanie Andrzeja Trzcińskiego i Pawła Sygowskiego zatytułowane „Żydzi lubaczowscy i ich cmentarz”[i]. Pomyślałem sobie wtedy, że byłoby wspaniale, gdyby fachowcy tej klasy zajęli się opracowaniem i skatalogowaniem nagrobków na cmentarzu żydowskim w Wielkich Oczach, który był w tym czasie w trakcie porządkowania i grodzenia po sześćdziesięciu latach zaniedbania.

Zadanie to wydawało się nierealne z dwóch powodów. Po pierwsze, na cmentarzu nie było prawie żadnych nagrobków, gdyż nie zostały jeszcze wtedy zwrócone na miejsce, z którego zostały zabrane przez „zapobiegliwych” gospodarzy w tragicznych latach czterdziestych XX w. Po drugie, nie bardzo wiedziałem jak namówić autorów lubaczowskiego opracowania do zajęcia się cmentarzem wielkoockim.

Okazuje się jednak, że wszystko jest możliwe, jeżeli tylko usilnie się o to stara i ma się odrobinę szczęścia oraz pomoc ludzi dobrej woli. Dzięki apelom księdza proboszcza Józefa Kluza i nieocenionym wysiłkom Bogdana Lisze, w latach 2001-2002 trafiło z powrotem na cmentarz kilkadziesiąt nagrobków. I wtedy właśnie, 23 lutego 2002, niespodziewanie otrzymałem pocztą elektroniczną następujący list:

Szanowny Panie,

Natrafiłem ostatnio na redagowaną przez Pana stronę www o Wielkich Oczach. Gratuluję profesjonalnego (pod względem merytorycznym) podejścia do tematu. Zaskoczyło mnie to, że w tak małej miejscowości robi się tak wiele dla zabytków żydowskich (zważywszy, że w wielu dużych robi się tak mało). Byłem w Wielkich Oczach kilka lat temu i oglądałem m.in. synagogę i kirkut (wówczas bardzo zarośnięty i prawie niedostępny). Zaskoczyły mnie wspaniałe nagrobki, zwłaszcza z XVIII w. (lub z pocz. XIX). Może dotrę tam w czasie wakacji. Ciekaw jestem, czy ktoś zrobi inwentaryzację tych nagrobków póki sa jeszcze całe i nie omszałe?

Z pozdrowieniami, Andrzej Trzciński

Od tej pory minął prawie rok i Andrzej Trzciński, historyk sztuki i adiunkt na Wydziale Artystycznym Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, specjalista w zakresie kultury artystycznej Żydów dawnej Rzeczypospolitej, przesłał mi opracowane przez siebie materiały i zdjęcia, stanowiące profesjonalny opis cmentarza i naukowo-artystyczną analizę nagrobków wraz z ich fotografiami i katalogiem. Uznałem za stosowne zebrać te materiały i opublikować je metodą małej poligrafii, chociażby w kilkunastu egzemplarzach, po to, aby trafiły do osób najbardziej zainteresowanych tą tematyką.

Niniejszym pragnę wyrazić Andrzejowi Trzcińskiemu moje najserdeczniejsze podziękowania za bezcenną i bezinteresowną pomoc w dziele upamiętnienia również i moich przodków spoczywających na wielkoockim cmentarzu.

Krzysztof Dawid Majus, Tel Awiw, grudzień 2002

יתגדל ויתקדש שמה רבה

בעלמא די ברא כרעותה

וימליך מלכותה

ויצמח פרקנה ויקרב משיחה

בחייכון וביומיכון ובחיי דכל בית ישראל

בעגלא ובזמן קריב

ואמרו אמן

Niech będzie wywyższone i uświęcone wielkie Imię Jego,

w świecie, który stworzył według swojej woli,

i niechaj ustanowi swoje królowanie,

i niechaj sprowadzi wyzwolenie i niechaj ześle już wkrótce Mesjasza,

jeszcze za życia waszego i za dni waszych i za życia całego domu Izraela,

szybko i w bliskim czasie.

I mówcie: Amen.

Fragment Kadyszu (modlitwy za zmarłych)

SPIS TREŚCI

Wstęp

Prezentowane tu opracowanie cmentarza żydowskiego w Wielkich Oczach, we wszystkich jego częściach (historycznej, inwentaryzacyjnej i opisowo-analitycznej) ukazuje obecny etap stanu badań i ma charakter otwarty. W miarę zdobywania nowych informacji oraz odzyskiwania kolejnych nagrobków będzie aktualizowane.

Noty dotyczące identyfikacji osób, na podstawie ksiąg ewidencji ludności i innych źródeł, opracował Krzysztof Dawid Majus.

Za różnego rodzaju pomoc, w trakcie prac inwentaryzacyjnych oraz przy gromadzeniu materiałów, winien jestem podziękowanie następującym osobom: mojej żonie Irenie, Januszowi Mazurowi z Muzeum w Lubaczowie, Krzysztofowi Dawidowi Majusowi z Izraela, Bogdanowi Lisze z Oleszyc oraz Państwu Słyszom z Wielkich Oczu.

Uwagi edytorskie:

W przekładach wyrazów hebrajskich i jidyszowych (zwłaszcza imion i nazwisk osób), zastosowano uproszczoną transkrypcję fonetyczną. W przypadku powoływania się na źródła zastosowano formy zapisu występujące w danym źródle.

WYKAZ SKRÓTÓW

Stary Testament:

• Ez        –      Księga Ezechiela

• Iz         –      Księga Izajasza

• Job       –      Księga Joba (Hioba)

• Joz       –      Księga Jozuego

• Jr         –      Księga Jeremiasza

• 1Krn     –      Pierwsza Księga Kronik

• 2Krn     –      Druga Księga Kronik

• PnP      –      Pieśń nad Pieśniami

• Prz       –     Księga Przypowieści (Przypowieści Salomona, Księga Przysłów)

• Ps        –      Księga Psalmów

• Pwt      –      Księga Powtórzonego Prawa (V Księga Mojżeszowa)

• Rdz      –      Księga Rodzaju (I Księga Mojżeszowa)

• 1Sm     –      Pierwsza Księga Samuela

• Tr         –      Księga Trenów (Lamentacje)

 Literatura rabiniczna:

• TB        –      Talmud Babiloński

1. Historia cmentarza

O okresie założenia cmentarza, jak i w ogóle początkach społeczności żydowskiej w Wielkich Oczach, brak jest dotychczas dostatecznych informacji. Jest bardzo prawdopodobne, że Żydzi zaczęli się osiedlać w Wielkich Oczach równocześnie z lokacją miasta i nadaniem praw miejskich (1671 r.)[ii], bowiem taka sytuacja była powszechna w miastach prywatnych. Za uwzględnieniem społeczności żydowskiej już przy rozmierzaniu miasta przemawia usytuowanie zespołu synagogalnego tuż za południową pierzeją rynku, a ok. 250 metrów dalej na południe cmentarza (choć poświadczają to dopiero źródła kartograficzne od poł. XIX w. [iii] W 1717 r. miejscowi Żydzi opłacili podatek pogłówny w wysokości 772 zł. [iv]Tak korzystny kontekst przemawia za wczesnym założeniem cmentarza. Argumentem mogącym podważyć tę tezę są przywileje kahału przemyskiego jako zwierzchniego nad Żydami w miejscowościach tego okręgu. Przywileje takie posiadał kahał przemyski co najmniej od 1638 r., a jednym z nich był obowiązek grzebania zmarłych, z podległych miejscowości, na kirkucie w Przemyślu.[v] Jednak silniejsze ekonomicznie przykahałki kolejno wyłamywały się spod tej formalnej dominacji,[vi] a kahał przemyski zabiegał o ponawianie przywilejów zwierzchnictwa i potępienie nieposłusznych gmin filialnych – na zjeździe Waad Arba Aracot w 1700 r.,[vii] u króla w 1752 r.,[viii] a nawet u biskupa przemyskiego w 1754 r. [ix]Taki stan rzeczy świadczy o małej skuteczności praw zwierzchnictwa, zwłaszcza w odniesieniu do grzebania zmarłych.

Najstarsza znana nam informacja źródłowa, świadcząca pośrednio o istnieniu kirkutu w Wielkich Oczach, dotyczy lat 60. XVIII w.[x] Najstarsza zachowana data pochówku na dotychczas rozpoznanych nagrobkach to 24 marca 1802 r. (nr 2), lecz jeden z nagrobków szacować można na co najmniej 2 połowę XVIII w. (nr 1).

Cmentarz dokładnie wrysowany jest na mapie katastralnej z 1854 r. jako działka nr 227. Usytuowany jest w rytmie wydłużonych, prostopadłych do drogi działek gruntowych. Ma kształt wydłużonego, nieregularnego wieloboku, z prostokątnym wcięciem przy rogu południowo-zachodnim. Jego powierzchnia wynosiła wówczas ok. 0,73 ha (co oznacza, że mógł on pomieścić ok. 3600 pochówków[xi]). Widoczne na mapie korekty przy północnym i południowym boku cmentarza oznaczają być może, że uaktualniono niedawne powiększenie jego obszaru. Cmentarz zachodnim bokiem przylega do drogi idącej od centrum miasta w kierunku Krakowca. Przez tę drogę, oraz od strony północnej i południowej, graniczy z siedliskami gospodarczymi a od wschodu z polami uprawnymi. W północno-zachodnim rogu cmentarza zaznaczony jest mały budynek.

Z mapy katastralnej z 1910 r. wynika, że kształt i powierzchnia cmentarza pozostają bez zmian.

Między 1910 a 1939 r. cmentarz powiększony został o dwie działki (nr 225/2 i 225/3, o powierzchni około 0,08 ha) przylegające do niego od strony południowej i uzyskał powierzchnię przekraczającą 0,8 ha.

Po wybuchu II wojny światowej, przez okres okupacji sowieckiej, co najmniej do czasu wkroczenia Niemców (22 czerwca 1941 r.) cmentarz zapewne funkcjonował normalnie (wykonano nawet okazały nagrobek dla kobiety zmarłej 26 stycznia 1940 r.[xii]). Tuż po całkowitym wysiedleniu Żydów z Wielkich Oczu (10 czerwca 1942 r.) nastąpiła dewastacja cmentarza przez pozostałych mieszkańców oraz przesiedloną tu ludność z Trościańca. Stele były wyłamywane (te większe przy pomocy koni) i wywożone do celów budowlanych – na utwardzenie dróg, schody, fundamenty budynków[xiii]. Do końca okupacji niemieckiej wyłapywano ukrywających się w okolicy Żydów i rozstrzeliwano ich, w tym także na cmentarzu. Do 1944 r. pochowano na cmentarzu, wg dotychczasowych danych, 41 takich ofiar (w jednej lub kilku mogiłach zbiorowych).[xiv] Być może pojedynczych Żydów (zamordowanych w celach rabunkowych) pochowano tu w 1945 r., już po zakończeniu wojny.[xv]  

Z analizy powojennych map ewidencji gruntów wynika, że w południowo-zachodniej części cmentarza pas jego terenu zaanektowany został przez właściciela sąsiedniej posesji oraz nastąpiło wyrównanie granicy północnej do linii prostej, być może przez aneksję części cmentarza; jego aktualna powierzchnia wynosi 0,79 ha[xvi]. Teren cmentarza całkowicie zarósł samosiejkami drzew i krzewów. Jedynie wzdłuż jego północnej granicy funkcjonowała prowizoryczna droga na skróty od ul. Krakowieckiej w kierunku pól. W 1978 r. uporządkowano zachodni skraj cmentarza (przy zbiorowej mogile z okresu II wojny światowej). Wycięto zarośla i postawiono pomnik – granitowy głaz polny na betonowym cokole z przymocowaną od strony ulicy Krakowieckiej tablicą z inskrypcją: „Pomordowanym w okresie II wojny światowej społeczeństwo Wielkich Oczu”. Jednocześnie przy pomniku posadzono tuje a wzdłuż zachodniej granicy cmentarza żywopłot.[xvii] Pozostały teren cmentarza wciąż porastał nieprzebyty gąszcz drzew i krzewów.

Pod koniec 2000 r., dzięki inicjatywie miejscowego proboszcza (księdza Józefa Kluza), poparciu lokalnych władz i pomocy różnych osób i instytucji, teren cmentarza został wstępnie uporządkowany – wycięto zarośla i usunięto nagromadzone śmieci. Na początku następnego roku przewieziono na cmentarz część nagrobków odnalezionych na terenie miejscowych posesji a następnie wykonano nowe ogrodzenie terenu cmentarza.[xviii] Od strony południowej, poza obecnym ogrodzeniem pozostał wąski pas pierwotnego terenu cmentarza. Jesienią 2002 r. umieszczona została na bramie cmentarza tablica informacyjna o treści: „Cmentarz żydowski w Wielkich Oczach założony w XVIII w. Jewish Cemetery”.

2. Opis cmentarza

 Cmentarz położony jest w południowej części miejscowości, około 300 metrów od centrum rynku, po wschodniej stronie drogi (ulica Krakowiecka) prowadzącej do wsi Skolin i dalej w kierunku Krakowca. Ma kształt nieregularnego, wydłużonego sześcioboku, rozciągniętego na osi wschód-zachód. Zachodnim bokiem przylega do drogi (ul. Krakowiecka). Przez drogę oraz od strony północnej i południowej graniczy z siedliskami mieszkalno-gospodarczymi, od strony wschodniej z polami. Teren cmentarza jest płaski i w całości ogrodzony (w roku 2001) – od strony zachodniej (od drogi) przęsłami z metalowych prętów, umocowanymi między słupami murowanymi z cegły (z furtką i bramą wjazdową przy północnym skraju tego boku), z pozostałych stron drucianą siatką na metalowych słupkach. W obrębie cmentarza rośnie kilkanaście drzew liściastych (o wieku kilkudziesięciu lat). Południowy pas zarastają gęste samosiejki drzew. Na skraju zachodniej części cmentarza stoi pomnik (głaz na betonowym cokole, otoczonym płytami chodnikowymi; wykonany w 1978 r.) poświęcony Żydom zamordowanym podczas II wojny światowej. Po zachodniej stronie pomnika, według miejscowych przekazów, znajduje się, nie oznaczona, zbiorowa mogiła Żydów mordowanych tu przez hitlerowców.

Na cmentarzu rozpoznanych zostało około 100 obiektów (nagrobków i ich fragmentów) w bardzo różnym stanie zachowania, wśród których wyróżnić można trzy grupy:

 1. Obiekty pozostające w swych pierwotnych miejscach, zgrupowane przeważnie w środkowej, i rzadziej w południowo-wschodniej, części cmentarza. Jest ich około 30, w tym 13 kompletnych stel oraz 5 obiektów z zachowaną przynajmniej datą lub personaliami zmarłego, pozostałe to przyziemia stel, ułamane na poziomie gruntu, z dolnymi partiami inskrypcji lub jedynie partie cokołowe bez napisu.

2. Obiekty, które przetrwały na terenie cmentarza, lecz zapewne są przemieszczone (kilkanaście fragmentów stel, przeważnie ich górne części).

3. Obiekty, które zostały wywiezione z cmentarza i użyte do utwardzenia powierzchni terenu w okolicznych gospodarstwach, a w ostatnim czasie sukcesywnie przewożone na teren cmentarza. Złożone są w zachodniej części cmentarza przy pomniku. Obecnie jest tu ponad 20 kompletnych lub prawie kompletnych stel oraz kilkadziesiąt fragmentów i okruchów. Z kształtu tych fragmentów wynika, że stele zostały pokawałkowane na prostokątne segmenty służące do brukowania. W kilku przypadkach z rozproszonych segmentów udało się złożyć większe lub mniejsze partie stel.

Zachowane w swych pierwotnych miejscach obiekty (wymienione w grupie 1) informują częściowo o wewnętrznej organizacji cmentarza. Pochówki dokonywane były w równoległych szeregach przebiegających w kierunku północ-południe. Lica stel zwrócone były na zachód – w stronę wejścia na cmentarz. Odstępy między zachowanymi szeregami nagrobków wynoszą ok. 2 m., odstępy między nagrobkami od kilku do kilkunastu cm.[xix] Być może istniały osobne „kwatery” dla mężczyzn i dla kobiet (zachowały się ciągi nagrobków kobiet).

Zachowany materiał zabytkowy jest, pod względem ilościowym, bardzo fragmentaryczny w stosunku do pierwotnego stanu. Jeśli przyjmiemy szacunkowo, że przed holokaustem było na cmentarzu około 3000 nagrobków, to przetrwało zaledwie 30%, z czego większość w stanie szczątkowym. Wydaje się jednak, że materiał ten jest reprezentatywny dla szeregu najbardziej powszechnych cech istniejących tu nagrobków.

3. Cechy formalno-warsztatowe nagrobków

3.1. Materiał

Prawdopodobnie część nagrobków, zwłaszcza w XVIII i XIX w., wykonywano z drewna, które było wówczas tanim i bardzo popularnym materiałem, nawet na obszarach obfitujących w kamień. Te jednak, podobnie jak na innych kirkutach, nie zachowały się do czasów obecnych. Przetrwały wyłącznie nagrobki kamienne.

Stosowanie poszczególnych gatunków kamienia w określonych przedziałach czasu jest bardzo regularne. Zachowany materiał zabytkowy wskazuje, że od XVIII w. aż do lat 60. XIX w. wykonywano nagrobki wyłącznie z lokalnego surowca – wapienia organodetrytycznego, występującego powszechnie na Roztoczu.[xx] Z czasem materiał ten wypierany zostaje przez piaskowce. Najmłodszy w Wielkich Oczach nagrobek z wapienia, jaki został dotychczas rozpoznany, ma datę 1908. Nie wydaje się jednak prawdopodobne, aby później zupełnie zaprzestano stosować lokalny wapień.[xxi]

Od końca lat 60. XIX w. aż do początku XX w. zdecydowanie dominuje drobnoziarnisty piaskowiec łupkowaty o ugrowym lub żółtawym zabarwieniu. Materiał ten jest mało spoisty i podatny na wpływy atmosferyczne. Stosunkowo szybko rozwarstwia się i nagrobki z niego wykonane rzadko przetrwały w całości do czasów obecnych. Jest to w owym czasie bardzo popularny materiał nagrobkowy na kirkutach Podkarpacia i Karpat.

Z okresu od 2 dekady XX w. aż po czas holokaustu zachowały się niemal wyłącznie nagrobki z drobnoziarnistego, spoistego piaskowca białego, niewątpliwie importowanego z odleglejszych regionów.

Zachowane okruchy stel (w tym jeden z datą z 1934-1935 r.) wskazują, że przynajmniej w latach 30. XX w. sprowadzano także drobnoziarnisty, spoisty piaskowiec czerwony.

Na okolicznych, jak też innych kirkutach, zachowały się macewy (głównie z okresu międzywojennego) wykonane z lastrika oraz z cementu. Można przypuszczać, że również w Wielkich Oczach stosowano w tym czasie takie tanie tworzywa.

3.2. Rodzaje nagrobków

Wśród zachowanych obiektów rozpoznane zostały dwa rodzaje nagrobków: 1) sama stela, 2) stela z członem horyzontalnym. Stele omówione zostaną poniżej. Ten drugi rodzaj nagrobków reprezentuje tylko jeden, niekompletny (pozbawiony steli) egzemplarz – monolityczny, wydłużony blok kamienny (nr 1). Na podstawie analogii (np. Sieniawa 1741 r., Lubaczów 1752 r., Szczebrzeszyn 1774 r.) datować go można co najmniej na 2 poł. XVIII w.

3.2.1. Forma i zdobnictwo stel

3.2.1.1. Typologia stel

Trudno dokonać charakterystyki stel z okresu do połowy lat 30. XIX w. gdyż mamy zbyt mało kompletnych obiektów, brak też analogii z okolicznych cmentarzy. Podobnie jest z niektórymi destruktami z okresu późniejszego.

W drugiej tercji XIX w. (zachowane przykłady z lat 1835-1862 oraz szereg z nie zachowanymi datami) dominuje typ steli o kilku wspólnych cechach. Macewy te mają zwieńczenie przeważnie prostokątne, rzadziej w formie łuku; zamknięcie pola inskrypcyjnego prostokątne. Charakterystyczna jest w przyczółku arkada z tekstu a pod nią przedstawienie symboliczne, a niekiedy tylko litery formuły wstępnej. W tym typie występują dwa warianty: a) z całkowicie płaskim licem (nr 10, 13, 16, 18, 26, 28, 33), b) z płycinami (w polu inskrypcyjnym i/lub w przyczółku) obramionymi płaskimi listwami (nr 9, 11, 12, 14, 20). Ponadto występuje wersja zredukowana – bez przyczółka (nr 6, 17, być może też 19, 27, 32). Dla tego typu stel nie stwierdzono analogii w rozpoznanych nagrobkach z innych cmentarzy.

Kolejny typ steli uwidocznia się w okresie od około 1850 r. przez trzecią ćwierć XIX w. (cechy tego typu dobrze widoczne są na macewach nr 21, 22, 25, 34, 37). W jego obrębie macewy są bardziej zróżnicowane. Istotną cechą jest tu wzbogacone obramienie pola inskrypcyjnego – wprowadzenie profilowanych listew (niekiedy gierowanych w zwieńczeniu tego pola) lub wyobrażeń podpór architektonicznych zdobionych ornamentacją. W polu przyczółka charakterystyczne jest wieloelementowe przedstawienie oparte na osiowym schemacie. Analogie dla tego typu (bliskie zwłaszcza steli nr 22) odnajdujemy w Lubaczowie (1840 r.) i Lwowie (1864 r.).[xxii]

Następny typ steli wyodrębnić można wśród macew z lat 70. XIX w. (nr 38, 39 i zapewne nr 40). Pole inskrypcyjne flankowane jest spiralnymi półkolumnami a w polu przyczółka półkolista płycina obramiona arkadą tekstu i elementami architektonicznymi. Analogiczne cechy mają stele z Lubaczowa (1855 r.) i Bełza (1879 r.).

Z 2 poł. XIX w. mamy kilka pojedynczych egzemplarzy, które posiadają pewne cechy dwu wyżej omówionych typów (nr 35, 36, 42, 43).

Wśród zachowanych macew mamy dwa destrukty (nr 51 i 52), które z pewnością reprezentują typ steli popularny w regionie od końca XIX w. po lata 30. XX w. Liczne egzemplarze z tego okresu, w kilku wariantach, zachowały się w Lubaczowie i Sieniawie.

W ciągu 4. ćwierci XIX w. następują zasadnicze zmiany formalno-warsztatowych cech macew. Wyłączna dotychczas wypukła technika opracowania zdominowana zostaje przez wklęsłą a lica stel są przeważnie płaskie (jest to równoległe z rozpowszechnieniem się piaskowca). Od tego czasu, aż do holokaustu, przeważa w zasadzie jeden typ steli, mający parę wariantów. Dla wszystkich stel tego typu charakterystyczne jest obramienie w postaci rowka. Utworzony w ten sposób zewnętrzny pas jest albo gładki, albo ornamentowany (najczęściej kreskami ukośnymi, niekiedy falistymi lub ornamentem jodełkowym). Realizacje bardziej rozbudowane (nr 45, 48, 50, 57, 58 i prawdopodobnie 44) mają w przyczółku płycinę z wypukłym, wieloelementowym przedstawieniem. Realizacje skromniejsze mają w przyczółku tylko jeden symbol i różnią się wariantami obramienia: 1) z ornamentowanym pasem przebiegającym na całej długości boków steli (nr 46, 47, 53-56, 61, 63-69, 71), 2) z gładkim pasem obejmującym pole inskrypcyjne z boków i od góry (nr 60, 62, 70, 72 i prawdopodobnie 73). Ponadto stele różnią się kształtem zwieńczenia – wcześniejsze mają zwieńczenie prostokątne lub trójkątne, a od 2. dekady XX w. dominuje łuk odcinkowy. Dla tego typu stel brak analogii w rozpoznanych obiektach z innych cmentarzy.

W powyższej typologii pominięte zostały, oprócz destruktów, pojedyncze stele, znacznie różniące się od siebie (nr 15, 41, 49, 59), dla których nie odnaleziono dotychczas analogii na innych kirkutach.

3.2.1.2. Elementy zdobnictwa

3.2.1.2.1. Motywy architektoniczne

Na zachowanych nagrobkach inwentarz tego rodzaju motywów, służących przede wszystkim do organizacji kompozycji lica stel, jest dość skromny. Większość z nich układa się w pewne ciągi chronologiczne, co zostało już po części przedstawione wyżej, przy omawianiu typologii stel. W obramieniach pola inskrypcyjnego i przyczółka popularne są przeważnie listwy płaskie, które zupełnie zanikają na początku XX w. Listwy profilowane widoczne są tylko na stelach z lat 50.-70. XIX w. Występowanie listew wiąże się ze stosowaniem obszernych płycin, a w szeregu późnych stel (XX w.) są w przyczółku nieobszerne płyciny, nie obramione listwami. W latach 50.-70. XIX w. pole inskrypcyjne nierzadko flankowane jest wyobrażeniem podpór architektonicznych, a w latach 70. ponadto sterczyn w przyczółku.

Bardzo częsty, zwłaszcza na wczesnych stelach, jest motyw arkady w przyczółku – do lat 70. XIX w. przeważnie sugerowanej półkolistym układem tekstu, później (do pocz. XX w.) wygiętą listwą lub rytem liniowym.

3.2.1.2.2. Motywy figuratywne

Motywy figuratywne niosą różne treści symboliczne. W tym miejscu jedynie ogólnie scharakteryzowane zostaną te, które występują na macewach kirkutu w Wielkich Oczach.[xxiii] Zarówno inwentarz tych symboli (dość wąski), jak i zestawiane z nich przedstawienia, są typowe dla swego czasu i analogiczne jak na innych kirkutach.

Wyłącznie na nagrobkach mężczyzn widzimy następujące motywy: koronę (nr 12 – ta z napisem „Korona Tory”, 15, 37, 50, 52, 69, 72), dłonie w geście błogosławieństwa kapłańskiego (przynależne wyłącznie kohenom) (nr 20, 37, 66), jelenia (nr 48, 50).

Tylko na nagrobkach kobiet występuje motyw lichtarza. W okresie wcześniejszym wyłącznie lichtarz wieloramienny (o trzech lub czterech lub pięciu ramionach, np. nr 11, 16, 26, 34-36), od pocz. XX w. przeważają pojedyncze lichtarze (zgrupowane po dwa lub trzy, np. nr 54-56); w jednym przypadku mamy lichtarz siedmioramienny (nr 74).

Motyw pary wspiętych lwów – adorujących drzewo życia (nr 21, 22, 25, 59) lub koronę (nr 15, 50) – przeważa na nagrobkach mężczyzn, choć występuje też na macewie kobiety (tu lwy adorują lichtarz – nr 34). W jednym przypadku mamy leżącego lwa w zestawieniu z kwiatem (nr 41, fragment steli, brak elementów identyfikacji osoby).

Motyw ptaka, rzadziej pojedynczego (nr 10, 47), a częściej pary ptaków po bokach motywu centralnego, do początku XX w. widzimy przeważnie na nagrobkach kobiet (nr 3, 33, 36, 57). Na macewie małej dziewczynki widnieje ptak z gałązką w dziobie (nr 49). Wyjątkiem jest nagrobek mężczyzny z ok. 1870 r. (para ptaków po bokach dłoni kapłańskich zwieńczonych koroną – nr 37). W późniejszych zachowanych obiektach mamy tylko pojedynczego ptaka, wyłącznie na nagrobkach mężczyzn (nr 61, 65, 68).

W jednym przypadku występuje przedstawienie orła w ujęciu frontalnym, z rozpostartymi skrzydłami (nr 8, fragment steli, brak danych do identyfikacji osoby[xxiv]).

Bardzo częste, i stosowane bez żadnych uwarunkowań, są różne motywy roślinne. Jako wyeksponowany element centralny występuje przeważnie wić roślinna i kwiaty – na starszych nagrobkach ukazane w wazie (nr 3, 21, 22, 25), na późniejszych bez wazy (nr 59). W jednym przypadku widzimy dwa bukiety w wazach – po bokach lichtarza (nr 58). Pojedynczy kwiat (w zestawieniu z lwem) widzimy na steli nr 41. Należy zwrócić uwagę także na ulistnione gałązki trzymane w dziobie przez ptaki (nr 34, 42, 49). Do późnych motywów należy, stosunkowo realistyczne, wyobrażenie złamanego drzewa (nr 39, 64). Jako wypełniacze wolnej przestrzeni służą drobne, schematyczne motywy, np. gałązki (nr 22, 25, 43), trójliść lub kielich kwiatowy (nr 37, 42), wielopłatkowe rozety kwiatowe (nr 38).

W jednym przypadku mamy motyw podwieszonej zasłony, stanowiącej jednocześnie obramienie przyczółka (nr 43).

3.2.1.2.3. Motywy czysto ornamentalne

Takich motywów jest bardzo mało. Niekiedy występują w przyczółku pary figur geometrycznych (trójkąty – nr 43, lub tonda – nr 42, 57, 58) jako ujęcie liter formuły wstępnej. Jako tło dla inskrypcji w przyczółku stosowano też banderolę (nr 57). Od lat 70. XIX w. aż do końca okresu międzywojennego charakterystyczne są na bokach lica stel pasowe ornamenty z rytmicznie powtarzanych kresek – przeważnie skośnych (nr 44, 46, 47, 53-56, 61-71), a także poziomych i skośnych (nr 51, 52), w jodełkę (nr 37, 50, 58) lub falistych (nr 48). Od początku XX w. w przyczółku często stosowany jest ornament z linii wygiętych w łuki (nr 53-56, 60, 62, 67, 70).

3.2.1.2.4. Polichromia malarska

Tego rodzaju zdobnictwo, typowe dla tradycyjnych macew, stosowano zapewne przez cały czas. Mniejsze lub większe pozostałości polichromii przetrwały przeważnie na stelach wapiennych, na niektórych w znacznym stopniu (nr 38); na piaskowcowych jedynie z ostatnich lat (nr 40, ponadto okruchy stel z lat 30. XX w.). Funkcje zastosowania polichromii są tu typowe – najważniejszą, oprócz estetycznej, było wyróżnianie kolorem poszczególnych partii tekstu epitafium[xxv].

3.2.2. Cechy pisma

Zachowane epigrafy wykonane są wyłącznie pismem kwadratowym. Wśród większości cech pisma bardzo wyraźna jest cezura przebiegająca w latach 70. XIX w.[xxvi] Do tego czasu – pod względem techniki opracowania liter – na wszystkich zachowanych nagrobkach, mamy litery wypukłe z wersami przedzielonymi listwami, później wyłącznie litery wklęsłe (przy czym w kilku przypadkach formuła wstępna wyróżniona jest literami ciętymi konturowo – nr 48 lub wypukłymi – nr 57, 74). W naszym zbiorze granica ta przebiega dokładnie między stelami nr 40 i 41.

Kolejną cechą uwidoczniającą tę cezurę jest wysokość liter. W napisach wypukłych litery tekstu głównego mają przeważnie wysokość 4,5-5 cm, sporadycznie 5-6 cm, a partie tekstu wyróżnione wysokością liter mają z reguły litery mniejsze (przeważnie od 2,5 do 4 cm). W napisach wklęsłych litery tekstu głównego są mniejsze – przeważnie w granicach 2,5-4 cm, natomiast wyróżnione partie tekstu mają przeważnie litery nieco wyższe a niekiedy znacznie wyższe (5-12 cm) a przy większej ilości wyróżników ponadto litery mniejsze od tekstu głównego. Wyróżnione wielkością liter partie tekstu epitafium występują na większości nagrobków, przy czym na stelach sprzed wspomnianej cezury jest ich zdecydowanie mniej[xxvii]. Przez cały czas wyróżniano przede wszystkim formułę wstępną, rzadziej formułę końcową (nr 50, 73). Wyróżniane bywają też wersy umieszczone w przyczółku (nr 39, 57) lub początkowe w polu inskrypcyjnym (nr 22, 48). W epitafiach zawierających akrostych był on wyróżniany większymi literami (nr 42, 48, 50, 58, 74). Od początku XX w. popularne było wyróżnianie większymi literami personaliów (imię zmarłego i imię ojca – nr 57 i następne).

Wspomniana cezura ujawnia się również przy analizie znaków brachygraficznych. W zachowanym materiale występuje siedem znaków obsługujących abrewiacje, w tym dwa rodzaje geresza (pojedynczej, skośnej kreski): ’ i ‘ oraz dwa rodzaje gerszajim (podwójnej, skośnej kreski): ” i “. W napisach wypukłych jest to niemal wyłącznie grot (znak o kształcie litery v): ^v, ponadto rzadko geresz a sporadycznie gerszajim, następnie okrągły punkt oraz daszek (znak o kształcie odwróconej litery v): ^. W napisach wklęsłych dominuje para: geresz i gerszajim, sporadycznie występuje grot i okrągły punkt. Dodajmy przy tym, że wielokrotnie skrócenia nie są oznaczone.

Bardzo rzadko stosowano znaki segmentacji tekstu. W okresie wcześniejszym mamy tylko jeden przypadek ozdobnego przerywnika w wersie (bez funkcji syntaktycznej – nr 22). W okresie późniejszym, w dwu obszernych epitafiach (nr 48 i 50), zastosowano poziomy, geometryczny przerywnik między dwoma partiami tekstu – tj. między blokiem informacyjnym a wierszowanym blokiem laudacyjno-lamentacyjnym; ponadto w jednym przypadku roślinną winietkę na końcu epitafium (nr 59).

Znaki umowne występują tylko w okresie późniejszym i ograniczają się do jednego: ד' (litera dalet dla zapisu Imienia Bożego).

Z ligatur mamy tylko dwie, najbardziej typowe – połączenie liter alef i lamed, występujące od najwcześniejszych inskrypcji, oraz – wyłącznie przy zapisie daty rocznej – połączenie liter lamed, pe i quf (sporadycznie tylko pe i quf), zauważalne dopiero od połowy XIX w.

Wzmiankowana cezura uwidocznia się także przy analizie zdobnictwa liter. Zdobione litery mamy wyłącznie w napisach wypukłych. Stosowano dwa rodzaje ozdobników – bifurkacje oraz kółka na górnych końcach nóg liter.

Omówione wyżej cechy pisma, i dzieląca je granica w latach 70. XIX w., korespondują ze zmianami typu pisma. Najpierw stosowane było wyłącznie pismo aszkenazyjskie. Następnie, od połowy wieku XIX, jeszcze w napisach wypukłych, widoczne są postępujące wpływy typu sefardyjskiego. W inskrypcjach wklęsłych zdecydowanie przeważają cechy typu sefardyjskiego.

Wspomnijmy jeszcze, że sporadycznie kamieniarze wprowadzali znaki wokalizacji (nr 50, w niektórych wyrazach).

3.3. Analiza porównawcza cech formalno-warsztatowych

Spróbujmy teraz porównać opisane wyżej cechy nagrobków z Wielkich Oczu z rozpoznanymi obiektami z kirkutów okolicznych, jak też na szerszym obszarze. W najbliższym rejonie mamy zachowany materiał porównawczy w Oleszycach, Lubaczowie, Sieniawie i Jarosławiu. Niestety, nie mamy dostatecznego, lub żadnego rozpoznania cmentarzy za obecną wschodnią granicą (np. Bełz, Rawa Ruska, Niemirów, Jaworów, Potylicz, Uhnów, Magierów, Żółkiew). Najbardziej przejrzyste porównanie da nam zestawienie w postaci tabeli.

Materiał

Kompozycja i zdobnictwo lica stel

Kształt liter