|
©Józef Niedźwiedź, Leksykon historyczny miejscowości dawnego województwa zamojskiego, Zamość 2003 (fragmenty). Tekst opublikowany za zgodą autora Opracowanie ©Paweł Rydzewski / www.roztocze.stalwol.pl BEŁŻEC, gm. loco, pow. tomaszowski Wieś położona na terenie Roztocza Wschodniego. Obecnie siedziba gminy. Początki Bełżca nie są do końca jasne. Boniecki podaje, że w 1589 roku wieś należała do Świętosława Lipskiego herbu Grabie, żonatego z Anną Podhorecką. Po nim Bełżec w 1604 roku mia otrzymać syn Samuel, wojski bełski, żonaty z Zofią Łaszcz, córką Samuela. Jednak w świetle znanych dokumentów Bełżec został zaożony na gruntach Przeorska na surowym korzeniu. W 1607 roku Samuel Lipski otrzymał od króla Zygmunta III zezwolenie na założenie na gruntach wsi Przeworsk [Przeorsk] miasta Bełżec. Istnienie miasta, pomimo wydania przywileju lokacyjnego, nie jest do końca pewne. Jeśli nawet istniało to lokacja miasta nie była udana i już w dokumencie z 1629 roku Bełżec występował jako wieś. Podobnie lustracja z roku 1676 zalicza miejscowość do rzędu wsi. Wówczas było tu zaledwie 5 osób płacących podatek. Zniszczenie miasta nastąpiło zapewne w 1648 roku. Kozacy spalili wtedy w Bełżcu dwór, karczmę oraz domy i zabili 66 mieszkańców (P. Sygowski 1998 a, s. 44). Po Samuelu Lipskim dobra otrzymali najpierw wspólnie jego synowie: Andrzej i Jan. Jan żonaty z Katarzyną Boguską stał się wkrótce jedynym ich właścicielem, a następnie od 1684 roku dobra przejął jego brat Andrzej. Kolejnym właścicielem dóbr był syn Andrzeja - Michał Lipski, podstoli nowogrodzki, który w 1772 roku wraz z synem Józefem i bratankami kwitował Marcina, syna Antoniego (A. Boniecki, t. XIV, s. 323-325). W 1755 roku Marcin Lipski i jego stryj Michał założyli unicką parafię w Bełżcu. W roku następnym wybudowano tu cerkiew, ale jeszcze w 1761 roku nie była ona czynna z powodu braku kapłana. Pierwszym kapłanem został ks. Symeon Sanocki. Po nim parochem został ks. Jan Słabniewicz (P. Sygowski 1998 a, s. 45; 1998 b, s. 59; 2000, s. 253). Około 1820 roku zlikwidowano parafię w Bełżcu, a cerkiew jako filialną przyłączono do parafii Lipsko. W 1889 roku przywrócono parafię unicką w Bełżcu. Parochem był wówczas Justyn Monastyrski, a w 1911 roku funkcję tę pełnił ks. Adam Pizjur. Od 1936 roku parafię objął ks. Jarosław Kniejczuk (P. Sygowski 1998 b, s. 60-62). Po zniszczeniu tej świątyni przeniesiono do Bełżca w 1838 roku drewnianą cerkiew z Lipska (wybudowaną w 1757 roku) i istnieje ona tutaj do dziś (J. Górak 1990, s. 24). Cerkiew była zbudowana z bali sosnowych w konstrukcji zrębowej na podmurówce z kamienia polnego, z prezbiterium zwróconym na południe. W górnej części nawy świątynia charakteryzuje się konstrukcją sumikowo – łatkową. Cerkiew jest trójdzielna, składa się z prezbiterium, nawy głównej i niewielkiego babińca. Prezbiterium powstało na planie wydłużonego czworokąta, łączy się z nim od wschodu prostokątna zakrystia, o długości równej długości prezbiterium. Nawa główna zbudowana na planie kwadratu jest szersza od prezbiterium z jednej i od babińca z drugiej strony. Nawę kryje ośmioboczna kopuła zrębowa, zwieńczona latarnią wpuszczającą do wnętrza światło słoneczne. Prezbiterium i babiniec posiadają sklepienia o wykroju zbliżonym do łuku ostrego, również konstrukcji zrębowej. Na zewnątrz całość obiega wokoło zadaszenie, wsparte na belkach zrębu i łączące się z dachem zakrystii i babińca od frontu dzięki czemu powstaje wydatny okap. Powyżej zadaszenia ściany oszalowane są pionowymi deskami. Główne wejście prowadzi do babińca. Nad wejściem łaciński napis z datą powstania świątyni, a na nadprożu data jej przeniesienia do Bełżca. Okna świątyni są prostokątne, ujęte ozdobnymi osłonami. Niewielkie kwadratowe okna znajdują się także w tamburze – u podstawy kopuły. Kopuła jest ośmiopołaciowa, a nad latarnią sześciopołaciowa. Dachy nad prezbiterium i babińcem są dwuspadowe, wraz z zadaszeniem kryte są blachą. Cerkiew ta w czasie I wojny światowej została uszkodzona, odnowiono ją w 1919 roku, a od 1947 roku była użytkowana jako magazyn (KZSzwP, t. VIII, z. 17, s. 1). Po śmierci Marcina Lipskiego w 1786 roku Bełżec przypadł w udziale około 20 spadkobiercom. Dobra wówczas sprzedano, a ich nabywcą został Wincenty Pajączkowski, po którym dziedziczył Andrzej Pajączkowski. Ten ostatni był dziedzicem Bełżca w latach 1792-1800. Nowi nabywcy spłacali przez długie lata spadkobierców Marcina Lipskiego. Jeszcze w 1803 roku część dóbr należała do Petroneli Lipskiej. W latach 1807-1815 Bełżec należał do Samuela Brześcińskiego, a następnie do Antoniego Pietrzeckiego (1815-1819), Tekli Pietrzyckiej (1819-1829) oraz Romuald i Dionizy Pietrzyccy do 1834 roku. Później Bełżec kupił Stanisław Schmidt (1837-1845), a następnie Melania Groelle (3 ćw. XIX w.) i Stanisław Lewandowski (na przełomie XIX i XX w.). W okresie międzywojennym tutejszy folwark należał do Ireny Moraczewskiej (P. Sygowski 1998 a, s. 45; 1998 b, s. 62-63). Ludność wyznania rzymskokatolickiego z Bełżca od początku należała do parafii Lipsko. W 1901 roku w centrum Bełżca wybudowano drewnianą kaplicę, którą poświęcono w 1902 roku jako świątynię filialną parafii Lipsko. 1 listopada 1909 roku wikariusz z Lipska ks. Zdzisław Łuczyński został ekspozytem w Bełżcu. Pierwszym duszpasterzem i organizatorem parafii, mieszkającym na stałe w Bełżcu był ks. Jan Kątek. Najpierw wybudował murowaną plebanię na gruncie zakupionym przez parafian, a w 1911 roku rozpoczął budowę nowego kościoła, który istnieje do dziś. Jest to świątynia na planie krzyża łacińskiego, jednonawowa ze sklepieniem kolebkowym, na podmurówce kamiennej. Nosi ona cechy stylu neoklasycystycznego. Fasadę kościoła zdobią umieszczone w półokrągłych wnękach, nawiązujących do kształtu okien, figury oraz napis “Gloria in excelsis Deo”. We wnętrzu są trzy drewniane ołtarze i ambona pochodzące z okresu budowy świątyni, nawiązujące stylem do baroku. Ołtarz główny z obrazem MB Królowej Polski patronki parafii, malowany na płótnie z ozdobną sukienką, zasłaniany bywa innym obrazem przedstawiającym „Scenę pod krzyżem”, również malowanym na płótnie. Z lewej i z prawej strony obrazu umieszczono drewniane figury świętych biskupów Stanisława i Wojciecha. Nad obrazem Matki Bożej stoi drewniana rzeźba przedstawiająca scenę walki św. Michała Arch. ze smokiem. W ołtarzach bocznych znajdują się obrazy Najświętszego Serca Pana Jezusa i św. Józefa z dzieciątkiem. W sąsiedztwie kościoła znajduje się wbudowana współcześnie z kościołem dzwonnica z trzema dzwonami. W trakcie budowy kościoła odszedł ks. Kątek, na jego miejsce w 1912 roku proboszczem został ks. Franciszek Rachel. W 1912 roku kościół p.w. NMP Królowej Polski poświęcił biskup Władysław Bandurski sufragan lwowski. W okresie międzywojennym funkcję proboszcza parafii pełnili: ks. Jan Kijas (1919-27) i ks. Adam Barwik (1927-38). Potem parafia została bez kapłana. Administrował nią przez rok dojeżdżając z Narola ks. Leon Janczewski. Od 1939 roku administratorem parafii został ks. Ireneusz Kmiecik, były prowincjał Ojców Reformatów. Prześladowany przez okupantów niemieckich był świadkiem profanacji świątyni, którą zamieniono na magazyn, a dzwony zarekwirowano. Ksiądz mieszkał na plebanii, która w większej części była zajęta przez wojsko. Nabożeństwa odprawiano wtedy w opuszczonej cerkwi greckokatolickiej. W 1945 roku do Bełżca przybyły wygnane z Czerniewic zakonnice ze Zgromadzenia Sióstr Św. Feliksa z Cantalicio (Felicjanki). Tutejszy kościół po wojnie został przywrócony parafii, ale ks. Kmiecik powrócił w 1947 roku do klasztoru. W latach 1947 - 1965 proboszczem był ks. kan. Izydor Zmora, który uchodząc z Żółkwi zabezpieczył i przywiózł do Bełżca przedmioty liturgiczne. W latach 1965 - 1998 proboszczem był ks. kan. Stanisław Węglowski, a od 1998 roku ks. Bogdan Ważny. W latach 30-tych XIX wieku został założony w Bełżcu cmentarz unicki o powierzchni 0,45 ha. We wsi istnieje jeszcze sześć cmentarzy. Dwa z nich pochodzą z I wojny światowej. Oba w kształcie czworoboku, jeden o powierzchni 0,03 ha, a drugi 0,06 ha. Ponadto jest tu cmentarz żołnierzy poległych w 1939 roku, cmentarz cygański z 1940 roku, cmentarz na terenie zagłady Cyganów i Żydów z lat 1941-1943 i cmentarz epidemiologiczny, na którym chowano zmarłych na epidemię w 1831 roku, na pocz. XX wieku oraz żołnierzy zmarłych w wojskowym szpitalu w Bełżcu w 1915 roku (D. Kawałko 1994, s. 18-21). Według mapy dóbr Bełżec z 1854 roku był tutaj zespół dworski z dworem i folwarkiem, gorzelnia, trzy młyny, komora celna, poczta, dwie karczmy, cerkiew i cmentarz grzebalny. Pod koniec XIX wieku powstała w Bełżcu murowana gorzelnia (ZAiBwP, t. 48, s. 103). Wieś należała wówczas do Melanii Groelle (SGKP, wypisy, s. 7). Ważnym dla rozwoju osady wydarzeniem było zbudowanie w 1884 roku linii kolejowej łączącej Bełżec z Jarosławiem. Nie wpłynęło to jednak znacząco na rozwój osady. W okresie międzywojennym były w Bełżcu dwa młyny, gorzelnia z rektyfikacją, 10 sklepów i kilku rzemieślników (J. Górak 1990, s. 24). Przed wybuchem I wojny światowej Bełżec liczył ok. 2100 mieszkańców, w tym ponad 1200 rzymskokatolików, ponad 400 unitów i blisko 400 Żydów (P. Sygowski 1998 a, s. 46). Tuż po wybuchu I wojny światowej wieś została prawie całkowicie spalona przez Kozaków (P. Sygowski 1998 b, s. 62). Według spisu z 1921 roku wieś znajdowała się w powiecie rawskim oraz województwie lwowskim i liczyła 329 domów oraz 1960 mieszkańców, w tym 109 Żydów i 265 Ukraińców. W folwarku było 17 domów i 115 mieszkańców, w tym 50 Ukraińców i 15 Żydów (Skorowidz..., t. XIII, s. 35-36). W 1929 roku 1128 ha gruntów należało do Ireny Moraczewskiej (T. Epsztein, S. Górzyński 1990, s. 42). Ostatnia
wojna światowa zapisała się tutaj szczególnym okrucieństwem. W 1940
roku Niemcy założyli na terenie parku dworskiego zwanego Lipkami obóz
dla Cyganów, natomiast w 1941 roku na ugorach zwanych Kozielsko duży
obóz dla Żydów, czynny do wiosny 1943 roku. Oblicza się że zginęło
w tym obozie ok. 500 tysięcy Żydów [w starszej literaturze podaje się
cyfrę ok. 600 tys.]. Dla zatarcia śladów mordu Niemcy posadzili na
terenie obozu las sosnowy, a obecnie znajduje się tam pomnik
martyrologii (J. Górak 1990, s. 24).
HREBENNE, gm. Lubycza Król., pow. tomaszowski Wieś położona na południowym skraju gminy Lubycza Król., na pograniczu Pobuża i Roztocza. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1458 roku, kiedy została nadana Raciborowi z Golejowa. Jednak w roku 1472 notowana była jako własność królewska i należała do starostwa bełskiego. Wówczas liczyła 4 łany użytków i cerkiew (A. Janeczek, A. Swieżawski 1991, s. 43). Z powodu zadłużenia ciążącego na właścicielach wieś w 1486 roku została sprzedana Henrykowi Kamienieckiemu, staroście bełskiemu (Z. Pizun, M. Lewko 2003, s. 24). W 1493 roku wójtostwo Hrebennego wziął w zastaw Mikołaj Dachnowski, zaś w 1497 roku w dożywotnie użytkowanie wieś otrzymał Stanisław Małdrzyk z Chodywaniec (A. Janeczek 1993, s. 340, 364). W poł. XVI wieku wieś powróciła do dóbr królewskich. Lustracja z 1564 roku notowała we wsi 33 kmieci osiadłych na 23 dworzyszczach, 4 zagrodników, 2 karczmy, 2 stawy (duży i mały), dwie cerkwie i młyn z dworzyszczem (W. Bondyra 1993, s. 45; A. Gil 1999, s. 228). W 1565 roku wieś należała do starosty bełskiego Stanisława Zamoyskiego jako zastaw za pożyczone królowi 21 624 floreny. W 1578 roku liczyła 6 i 1/4 łana użytków, 6 zagrodników z ziemią i 2 ubogich komorników (A. Tarnawski 1935, s. 39; A. Jabłonowski 1902, s. 204). Wkrótce ze starostwa bełskiego wyróżniono włość rzeczycką, do której weszła także wieś Hrebenne. W początku XVII wieku doszło we wsi do buntu tutejszych chłopów przeciw nadmiernemu ich uciskowi, za co spotkały ich srogie represje. W 1659 roku wieś była w posiadaniu (jako dzierżawa) Rościszewskiego (B. Rudomicz 2002, cz. I, s. 114). W 1787 roku Hrebenne wraz z całą włością rzeczycką przeszło w ręce Edwarda Romanowskiego (W. Bondyra 1993, s. 45). W 1791 roku wieś od Romanowskich kupił Franciszek Głogowski h. Grzymała, po którym dziedziczyła córka Łucja, a w 1809 roku wniosła ją w posagu Ludwikowi Stanisławowi Jabłonowskiemu. Następnie dobra otrzymał w spadku ich syn Józef Jabłonowski, ożeniony z Józefą Bąkowską i w 1874 roku sprzedał je [Adamowi Stanisławowi] Sapiesze. W 1892 roku Hrebenne odziedziczył jego syn Paweł (Z. Pizun, M. Lewko 2003, s. 25-26). Pierwsza wzmianka o cerkwi w Hrebennem pochodzi z roku 1472. W 1685 roku wybudowano w Hrebennem kolejną cerkiew, do której w 1797 roku dostawiono babiniec (A. Kędziora 1984, s. 374). W 1761 roku była tutaj drewniana cerkiew parafialna p.w. św. Mikołaja, która należała do dekanatu potylickiego (W. Kołbuk 1998, s. 306). W 1739 roku tutejszym parochem był ks. Daniel Właszyn, a w 1759 roku ks. Bazyli Własinowicz, syn poprzedniego [zmienił nieco nazwisko] (W. Bobryk 2003, s. 78). Istniejąca obecnie drewniana, trzykopułowa świątynia została wybudowana w 1685 roku jako cerkiew unicka. W 1944 roku tutejsza parafia unicka przestała istnieć. Reaktywowoano ją w 1965 roku. Prawdopodobnie w 1 poł. XIX wieku utworzono we wsi cmentarz grzebalny, który czynny jest do chwili obecnej, od II wojny korzystają z niego także rzymskokatolicy. Cmentarz posiada kształt czworoboku o powierzchni 0,8 ha (D. Kawałko 1994, s. 119). W XIX wieku Hrebenne kupili Sapiehowie, którzy w 1889 roku nabyli także sąsiednie Siedliska i tam usytuowali centrum swych dóbr (E. Bończak-Kucharczyk, A. Oleksicki, K. Kucharczyk, J. Oleksicki, J. Żukowski 1988 e, s. 5-6). Według spisu z 1880 roku wieś liczyła 752 mieszkańców (SGKP, t. III, s. 174). W 1921 roku we wsi było 239 domów i 1046 mieszkańców, w tym 8 Żydów i 927 Ukraińców, natomiast na obszarze dworskim było 10 domów i 106 mieszkańców, w tym 52 Ukraińców i 4 Żydów (Skorowidz..., t. XIII, s. 35-36). W okresie międzywojennym właścicielami dóbr Hrebenne byli Paweł i Matylda Sapiehowie, którzy jednak rezydowali w sąsiednich Siedliskach, natomiast administratorem w Hrebennem był Voigt. Według spisu z 1929 roku Sapiehowie posiadali tu 1533 ha ziemi (T. Epsztein, S. Górzyński 1990, s. 48). We wrześniu 1939 roku wieś zajęli żołnierze Armii Czerwonej, a folwark został przekształcony w sowchoz, w którym pracowali pozbawieni własnej roli mieszkańcy wsi. Po wkroczeniu armii niemieckiej w 1941 roku powrócono do dawnych stosunków własnościowych. Pod koniec okupacji hitlerowskiej w wyniku walk z Ukraińcami z UPA wieś została całkowicie zniszczona. Dwór został wysadzony, a budynki gospodarcze folwarku zniszczone. W 1947 roku w ramach akcji "Wisła" przesiedlono miejscową ludność ukraińską na Ziemie Zachodnie, zaś teren majątku przejął PGR w Michalowie. Rozebrano wówczas ocalałą resztkę dworu, a przez dawny park poprowadzono linię kolejową. Stawy podworskie trafiły w użytkowanie Państwowego Gospodarstwa Rybackiego w Łaszczowie (E. Bończak-Kucharczyk, A. Oleksicki, K. Kucharczyk, J. Oleksicki, J. Żukowski 1988 e, s. 7-8). W 1991 roku utworzono międzynarodowe przejście graniczne z Ukrainą, które w 2007 roku zostało zmodernizowane.
HUTA LUBYCKA, gm. Lubycza Król., pow. tomaszowski Wieś położona na południowo-zachodnim skraju gminy Lubycza Król., w obrębie Roztocza. Pierwsza
wzmianka o wsi pochodzi z 1676 roku, kiedy jako królewszczyzna należała
do starostwa rzeczyckiego. W 1765 roku lustracja notowała tu 23
poddanych (CPAHUL, Lustracja.... z 1765 r., s. 824). Do I rozbioru
Polski była wsią królewską, wchodzącą w skład starostwa
rzeczyckiego. Jej nazwa pochodzi od istniejącej tutaj huty szkła, założonej
zapewne na terenie Lubyczy.
KNIAZIE, gm. Lubycza Król., pow. tomaszowski Wieś położona na zachodnim skraju gminy Lubycza Król., w obrębie Pobuża. Nazwa wsi pochodzi od kniaziów jak nazywano przywódców pasterzy wołoskich, którzy osiedlili się w bełskich dobrach królewskich w 1 poł. XV wieku (W. Bondyra 1993, s. 53-54). Zwana była początkowo Lubycza, później także Lubycza Kniazie lub Lubycza Wieś. Pierwsza wzmianka o Lubyczy pochodzi z roku 1422, kiedy książę Ziemowit IV sprzedał kniaziostwo na prawie wołoskim we wsi Lubycza braciom Jakubowi i Miczkowi Wołochom. W 1472 roku jako wieś królewska liczyła 700 owiec i 3 łany użytków (A. Janeczek, A. Swieżawski 1991, s. 46), natomiast w 1531 roku było tu 3 i 1/4 łana użytków kmiecych, a 1 łan użytkował sołtys (A. Jabłonowski 1902, s. 249). W 1565 roku wieś należała do starosty bełskiego Stanisława Zamoyskiego jako zastaw za pożyczone królowi 21 624 floreny. Wówczas wieś w starostwie bełskim, miała 19 kmieci na całych dworzyszczach na prawie wołoskim, 4 karczmy, 15 gontarzów dających po 10 kóp gontów każdy, wójtostwo na którym siedziało 7 właścicieli, mieli 7 stawów i młyn. Była tutaj także cerkiew. Do wsi należały także lasy rozległe na kilka mil. Dochód ze wsi wynosił 102 zł, 18 groszy i 3 denary (A. Tarnawski 1935, s. 39; SGKP, wypisy, s. 211). W 1578 roku wieś liczyła 12 łanów użytków, 5 zagrodników z ziemią i 13 ubogich komorników (A. Jabłonowski 1902, s. 204). Lustracja z 1572 roku wymienia 49 "półłanków pomniejszych", na których osiadło 39 kmieci, pop i 4 zagrodników. Ponadto było tutaj 2 karczmarzy, 2 kramarzy i 15 gontarzy. Rejestry poborowe z lat 1577-1582 wymieniają także rzeźnika, młynarzy (12 kół młyńskich), jatkę rzeźniczą i łaźnię parową. W 1571 roku wyrabiano we wsi młyńskie koła eksploatując skały z pobliskiej Kamiennej Góry. Zapewne już w 2 poł. XVI wieku istniał w Lubyczy folwark należący do starostów bełskich. Na pocz. XVII wieku wieś weszła w skład nowo utworzonego starostwa rzeczyckiego. Według lustracji z 1627 roku we wsi było 58 dworzyszcz, 16 zagrodników, cerkiew, karczma i młyn. Wojny z połowy XVII wieku uczyniły we wsi duże spustoszenie. W roku 1662 pozostały we wsi zaledwie 2 osiadłe dworzyszcza, jeden zagrodnik i młyn. Przed 1662 rokiem osiadł w Lubyczy wybraniec (E. Bortkiewicz 1990, s. 15-19). W XVII wieku wieś była dobrze rozwinięta pod względem rzemieślniczym. W latach 1642-1647 mieszkali tu tkacze, kuśnierze, kowale i młynarze (M. Horn 1966, s. 221). Pierwsza wzmianka o cerkwi pochodzi z roku w 1507 roku (jako w Lubyczy Wołoskiej). Notują ją źródła przez resztę XVI i pocz. XVII wieku (A. Gil 1999, s. 230). W 1725 była tu parafialna cerkiew drewniana p.w. św. Praksedy i należała do dekanatu potylickiego (W. Kołbuk 1998, s. 307). W latach 1798-1806 wybudowano cerkiew murowaną (A. Kędziora 1984, s. 374). Remontowano ją w latach 70-tych XIX wieku (KZSzwP, t. VIII, z. 17, s. 19-20). Użytkowano ją do roku 1947, kiedy jako opuszczona popadła w ruinę. W 1988 roku rozebrano ją, a na jej miejsce wybudowano drewnianą dzwonnicę przeniesioną z Teniatysk. Obok cerkwi istniał cmentarz grzebalny użytkowany najpierw przez unitów, a po roku 1947 także przez rzymskokatolików. Od lat 60-tych cmentarz jest nieczynny. Obecnie posiada on kształt czworoboku o powierzchni 0,5 ha. W 2 poł. XIX wieku założono nowy cmentarz, użytkowany do roku 1972, kiedy w Lubyczy Król. założono cmentarz komunalny. Ponadto we wsi znajdują się dwa cmentarze unickie. Jeden był użytkowany do końca XIX wieku, a drugi jako kontynuacja poprzedniego istniał od pocz. XX wieku do 1947 roku (D. Kawałko 1994, s. 119-22). Lubycza Wieś (Kniazie), od poł. XIX wieku zwana Lubyczą Kniazie, istniała obok miasteczka Lubycza Królewska. W 1765 roku w Lubyczy Wsi mieszkało 48 gospodarzy (E. Bortkiewicz 1990, s. 22). Po pierwszym rozbiorze Polski wieś przeszła na własność skarbu austriackiego, a w 1787 roku stała się własnością Edwarda Romanowskiego, w drodze wymiany za warzelnie soli w Kossowie (E. Bortkiewicz 1990, s. 23). W 1830 roku dobra te nabył na publicznej licytacji baron Henryk August von Zeubitz za 24 450 złp. Po nim dobra przejęli Woronieccy, a następnie ok. poł. XIX wieku Ludwik Zieliński (J. Górak 1990, s. 67). Pod koniec XIX wieku była w Kniaziach szkoła jednoklasowa, kasa pożyczkowa i cerkiew murowana (SGKP, wypisy, s. 209). Według spisu z 1921 roku wieś Kniazie (Lubycza Kameralna) liczyły 270 domów i 1483 mieszkańców, w tym 35 Żydów i 1385 Ukraińców, natomiast na obszarze dworskim zanotowano 20 domów i 271 mieszkańców, w tym 148 Ukraińców i 17 Żydów (Skorowidz..., t. XIII, s. 35-36). 4 października 1942 roku spacyfikowano wieś mordując 21 mieszkańców. Egzekucję poprzedziły aresztowania około 200 mężczyzn z Lubyczy i Lubyczy-Kniazia, a których co 5 został rozstrzelany. Był to odwet za przyjmowanie jeńców radzieckich (L. Siemion 1971, s. 258).
KORNIE, gm. Lubycza Król., pow. tomaszowski Wieś położona we wschodniej części gminy Lubycza Król., nad rzeką Sołokiją, w obrębie Pobuża. W 1388 roku Kornie wraz z Ulhowem, Machnowem, Wierzbicą, Tarnoszynem, Korhyniami i Zimnem zostały nadane Pawłowi Radzanowskiemu, współfundatorowi kościoła w Rzeplinie w 1403 roku. Po jego śmierci w 1408/9 roku dobra trafiły w ręce syna Pawła, wojewody bełskiego, żonatego z Katarzyną, a następnie zmarłego przed 1472 rokiem wnuka Zygmunta (A. Janeczek 1993, s. 330). W 1470 roku wieś była własnością Zygmunta Radzanowskiego, który według rejestru z 1472 roku posiadał 2 łany użytków, karczmę i młyn (A. Janeczek, A. Swieżawski 1991, s. 41). W 1497 roku w obozie pod Suczawą w Mołdawii król Jan Olbracht odebrał Kornie Zygmuntowi [zapewne synowi Zygmunta] za niestawiennictwo na wyprawę i nadał Janowi Tarnowskiemu. Jednak do przejęcia wsi nie doszło i nadal była w posiadaniu Nieszyckich-Radzanowskich. Przed 1532 rokiem Kornie trafiły w ręce Andrzeja Radzanowskiego, właściciela także Wierzbicy, Mostów (Małych), Wasylowa, Machnowa, Nowosiółek, Tarnoszyna, Ulhowa i Zimna (A. Janeczek 1993, s. 330). W 1578 roku Nieszczycki posiadał tu 3 łany użytków, 2 zagrodników z ziemią, 2 komorników i cerkiew (A. Jabłonowski 1902, s. 207). Zapisał on pewne sumy na wsi Annie Rogali z Dołhobyczowa, żonie Trojana Kucharskiego, która z kolei odstąpiła je Marcinowi Rogali, podsędkowi bełskiemu w 1586 roku (A. Boniecki, t. XIII, s. 82). Pierwsza cerkiew istniała w Korniach przed 1564 rokiem. Notują ją źródła także przez resztę XVI i na pocz. XVII wieku (A. Gil 1999, s. 229). W 1725 roku była tu drewniana cerkiew parafialna p.w. św. Praksedy należąca do dekanatu potylickiego (W. Kołbuk 1998, s. 307). W 1776 roku wybudowano w Korniach cerkiew drewnianą, natomiast w 1910 cerkiew murowaną (KZSzwP, t. VIII, z. 17, s. 24). Od 1947 roku świątynia stała opuszczona, ale w latach 80-tych rzymskokatolicy zaczęli użytkować ją jako kościół filialny parafii w Machnowie. Przy cerkwi istniał cmentarz grzebalny. Obecnie posiada on kształt wydłużonego czworoboku o powierzchni 0,5 ha (D. Kawałko 1994, s. 122). Około 1700 roku wieś należała do Mikołaja Radeckiego (CPAHUL, Lustracja...... z ok. 1700 r.), żonatego pierwszy raz z Piotrowską, a po raz drugi z Teresą Lipską. Ich córka Barbara wyszła za Maurycego Stanisława Kurdwanowskiego i być może wniosła mu dobra w wianie (PSB, t, XXIX, s. 677). W 1841 roku notowano w Korniach unicką szkołę początkową (F. Rzemieniuk 1991, s. 289). Według spisu z 1880 roku było tu 584 mieszkańców we wsi i 60 na obszarze dworskim. Włościanie posiadali 727 mórg, w tym 295 mórg ziemi ornej, 172 morgi łąk, 235 mórg pastwisk i 25 mórg lasu, natomiast do dworu należało 1414 mórg, w tym 413 mórg ziemi ornej, 386 mórg łąk i ogrodów oraz 614 mórg pastwisk (SGKP, t. IV, s. 407). Według spisu z 1921 roku wieś liczyła 172 domy i 864 mieszkańców, w tym 41 Żydów i 823 Ukraińców, natomiast w folwarku był 1 dom i 6 mieszkańców, w tym 2 Ukraińców (Skorowidz..., t. XIII, s. 35-36). Pod koniec czerwca 1947 roku w ramach „Akcji „Wisła” wysiedlono ok. 600 mieszkańców pochodzenia ukraińskiego, co stanowiło ok. 98 % ogółu ludności. Domostwa po Ukraińcach zasiedliła ludność napływowa pochodząca z różnych rejonów Polski. Utworzono także Państwowe Gospodatswo Rolne. W 2002 roku wieś wraz z PGR-em liczyła 183 mieszkańców (Z. Pizun, M. Lewko 2003, s. 28).
LUBYCZA KRÓLEWSKA, gm. loco, pow. tomaszowski Siedziba gminy, położona w centralnej części gminy, w obrębie Pobuża. Pierwsza wzmianka o Lubyczy Królewskiej pochodzi z 1759 roku, kiedy otrzymała prawa miejskie. Miasteczko założono na gruntach Lubyczy Wsi, która dalej funkcjonowała obok miasteczka (E. Bortkiewicz 1990, s. 22). Do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku miasto należało do starostwa rzeczyckiego. Po pierwszym rozbiorze przeszła na własność skarbu austriackiego, a w 1787 roku stała się własnością Edwarda Romanowskiego, który otrzymał Lubyczę w drodze wymiany za warzelnie soli w Kossowie (E. Bortkiewicz 1990, s. 23). W 1830 roku dobra te nabył na publicznej licytacji baron Henryk August von Zeubitz za 24 450 złp. Po nim Lubyczę przejęli Woronieccy, ok. poł. XIX wieku Ludwik Zieliński (J. Górak 1990, s. 67; Z. Spaczyński 1997, s. 18; M. Fornal 1998, s. 56). W latach 1810-11 Lubycza Królewska liczyła 1118 mieszkańców, w 1880 roku 667, a w 1900 roku - 938 mieszkańców (E. Bortkiewicz 1990, s. 25). Większość mieszkańców miasteczka stanowili Żydzi. Pierwsza wzmianka o nich pochodzi z roku 1765. Prawdopodobnie pod koniec XVIII wieku powstał tu cmentarz żydowski czynny tu do roku 1942. Na cmentarzu wybudowano kostnicę. Obecnie teren cmentarza znajduje się pod zabudową (D. Kawałko 1994, s. 123). W 1834 roku Lubyczę nawiedził pożar, który zniszczył miasto. Do odbudowy użyto drewna z lasu Buczków. W 1855 roku ówczesny dziedzic Ludwik Zieliński założył tu fabrykę fajansu i wyrobów kamionkowych, którą dzierżawili Żydzi: Maksymilian Parnas, Goldsteinowie, pod koniec XIX wieku Szoma Baumwohl, a następnie jego zięć Aszer Luft. Ostatnim właścicielem farfurni był Salomon Gottlieb. Wyrabiano w niej głównie przedmioty do celów kultowych dla Żydów. Fabryka fajansu istniała do 1911 roku, kiedy została zniszczona przez pożar i później już nie była odbudowana (J. Górak 1990, s. 57; M. Fornal 1998, s. 56). W latach 80-tych XIX wieku przez Lubyczę poprowadzono linię kolejową z Rawy Ruskiej do Bełżca, stanowiącą boczną linię trasy Jarosław-Rawa Ruska-Lwów. Pod koniec XIX wieku uruchomiono tu fabrykę zapałek i tartak wodny o jednym gatrze. W pobliżu miasta wybudowano fabrykę konserw jarzynowych i gorzelnię z rektyfikacją (E. Bortkiewicz 1990, s. 25-26). Przed rokiem 1880 właścicielem Lubyczy był nadal Ludwik Zieliński, natomiast około 1885 roku wieś była w posiadaniu Hermana Kämpfa, a po nim do Mariana Horowitza (J. Górak 1990, s. 67). Ten ostatni w 1929 roku posiadał tu 800 ha ziemi (T. Epsztein, S. Górzyński 1990, s. 32). Horowitzowie wznieśli w Lubyczy w 1895 roku pałac. Należał on następnie do kupca Sederbuża (E. Bortkiewicz 1990, s. 26). Pałac ten został zniszczony podczas walk z UPA w 1946 roku, a rozebrano go ostatecznie w 1969 roku. W 1841 roku notowano w mieście unicką szkołę początkową (F. Rzemieniuk 1991, s. 290). W 1884 roku w Lubyczy była drewniana kaplica, w miejsce której w 1904 roku wzniesiono murowaną w stylu neogotyckim kaplicę p.w. Aniołów Stróżów (E. Bortkiewicz 1990, s. 67). Według spisu z 1921 roku Lubycza Królewska liczyła 92 domy i 743 mieszkańców, w tym 649 Żydów, a w 1931 - 712 mieszkańców (E. Bortkiewicz 1990, s. 27). Przed I wojną światową istniała w Lubyczy synagoga i cmentarz żydowski. W wyniku układu Ribbentrop-Mołotow Lubycza w 1939 r. znalazła się w Związku Radzieckim. Konsekwencją tego była śmierć w ZSRR trzech lubyckich policjantów: komendanta Antoniego Papierza i posterunkowych: Antoniego Machnika i Józefa Krippa. Po agresji Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 r., Lubycza znalazła się w utworzonym dystrykcie "Galicja". 4 października 1942 roku hitlerowcy zorganizowali w Lubyczy i okolicy krwawą pacyfikację. Jej przyczyną było spłonięcie w obozie w Bełżcu stajni z końmi wierzchowymi komendanta obozu SS - Haupsturmfuhrera Gottiieba Heringa. Tragedia dotknęła mieszkańców Żyłki, Szalenika, Lubyczy Kniazie i Lubyczy Królewskiej. Aresztowano wówczas ok. 2000 mieszkańców, z których rozstrzelano wówczas w Lubyczy Królewskiej 16 osób. Walki między oddziałami UPA a wojskiem polskim i milicją trwały do 1947 r. W wyniku akcji "Wisła" większość ludności ukraińskiej została wysiedlona. Podczas II wojny światowej miejscowa ludność żydowska, która stanowiła ok. 90 % mieszkańców miasteczka została wymordowana przez Niemców. W 1946 roku podczas walk z UPA Lubycza została niemal całkowicie zniszczona. Ocalały jedynie częściowo: kościół, pałac, plebania i jeden murowany dom. Po II wojnie światowej miejscowość przestała być miastem. W 1949 r., w spalonym pałacu, rozpoczął działalność Państwowy Ośrodek Maszynowy, który zarejestrowany został jako pierwszy w Polsce. W latach 1949-53 zrealizowano tu kilka inwestycji: wybudowano lecznicę dla zwierząt, kasę spółdzielczą, nadleśnictwo, posterunek MO, drewniany budynek GRN i ukończono budowę rozpoczętej jeszcze przed wojną szkoły. W 1953 roku Lubycza Królewska liczyła zaledwie 294 mieszkańców. W latach 60-tych zbudowano tu Zakład Prefabrykacji Materiałów Budowlanych "Betoniarnia", ośrodek zdrowia i murowany budynek GRN (E. Bortkiewicz 1990, s. 28-29). W 1974 roku zbudowano w osadzie kompleks obiektów sportowych, w 1985 roku elewatory Państwowych Zakładów Zbożowych, a w latach 1979-81 rozbudowano tutejszy kościół parafialny (E. Bortkiewicz 1990, s. 29-30). Do inicjatyw lat 70-tych zaliczyć także można: wybudowanie budynku placówki WOP (obecnie Straży Granicznej), budowa Zespół Szkół Mechanizacji Rolnictwa i parku. W latach 1985 -1990 wybudowano elewator zbożowy. W 1986 r. powstał ośrodek wodno - rekreacyjny, a rok później budynek banku spółdzielczego. Nowoczesne przedszkole oddano do użytku w 1992 roku. Ostatnim osiągnięciem społeczności lubyckiej jest sfinalizowanie rozbudowy szkoły podstawowej. W 2003 roku Lubycza Królewska liczyła 1730 mieszkańców.
SIEDLISKA, gm. Lubycza Król., pow. tomaszowski Wieś położona na południowym skraju gminy Lubycza Król., nad rzeką Prudnik, dopływem Sołokiji, w obrębie Roztocza. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1447 roku, kiedy książę bełski Władysław I nadał Stare Hrebenne Iwaszkowi z Hrebennego. Nazwa ta odnosiła się do późniejszej wsi Siedliska (A. Janeczek 1993, s. 148), dlatego można uznać ją za pierwszą wzmiankę o tej miejscowości. W 1472 roku było we wsi 11 łany użytków, młyn i cerkiew (A. Janeczek, A. Swieżawski 1991, s. 41), natomiast w 1531 roku 1 i 3/4 łana użytków (A. Jabłonowski 1902, s. 242). W 1 poł. XV wieku wieś jako królewska [książęca] była w dzierżawie Jacka Dzieduszyckiego h. Sas, po którym dzierżawę [zapewne części] uzyskał w 1493 roku syn Jan. W 1499 roku zabezpieczył on 300 grzywien na Siedliskach Marcinowi Świrskiemu (A. Boniecki, t. 4, s. 167-168). Około poł. XV wieku występuje Sielec Daniowy (A. Janeczek 1993, s. 148), co być może świadczy o powstaniu drugiej, prywatnej części wsi. Przed 1486 rokiem Hrebenne [wraz z Siedliskami, prywatnymi ?] znalazło się w posiadaniu Henryka z Kamieńca, starosty bełskiego. W roku 1507 i 1531 jako właściciel wsi [części królewskiej ?] notowany był Jan Dzieduszycki (Z. Pizun, M. Lewko 2003, s. 20). W 1571 roku notowany był Krzysztof Siedliski z Siedlisk, który sprzedał Stanisławowi Zamoyskiemu wieś Waniów (A. Tarnawski 1935, s. 34). W 1578 roku wieś jako Sielce Daniłowo liczyła 6 łanów użytków, 7 zagrodników z ziemią, 12 komorników i cerkiew (A. Jabłonowski 1902, s. 203). W 1625 roku Stefan i Tomasz Janiewscy, synowie Wojciecha i Jadwigi Zaporskiej, sprzedali Stare Hrebenne [Siedliska ?] Załęskiemu (A. Boniecki, t. VIII, s. 188). W 2 poł. XVIII wieku Siedliska należały do Józefa Joachima Komorowskiego (ok. 1735-1800) herbu Korczak, żonatego z Heleną Milewską (PSB, t. XIII, s. 420). Pierwsza wzmianka o tutejszej cerkwi pochodzi z roku 1472. Brak jest wzmianek o niej w końcu XV, XVI i pocz. XVII wieku (A. Gil 1999, s. 234). Wydaje się jednak, że istniejącą tu cerkiew zaliczano wówczas do Hrebennego, gdzie rzekomo było w tym czasie 2 cerkwie. W 1761 roku istniała w Siedliskach drewniana cerkiew parafialna p.w. św. Mikołaja, która należała do dekanatu potylickiego (W. Kołbuk 1998, s. 307). W 1766 roku zbudowano w Siedliskach kolejną drewnianą cerkiew (W. Bondyra 1993, s. 100), a w 1831 roku powstała tu następna cerkiew drewniana trzykopułowa, obecnie w stanie ruiny. W 1901 roku Paweł Sapieha wybudował tu murowaną cerkiew, czynną do 1947 roku, po wojnie opuszczoną, okresowo użytkowaną przez rzymskokatolików. W 1976 roku biskup Marian Rechowicz erygował w Siedliskach parafię rzymskokatolicką p.w. Matki Bożej Nieustającej Pomocy, a kościołem stała się dawna kaplica prywatna Sapiehów. Pierwszym proboszczem został ks. Jan Brzyski. W latach 1986-1994 roku funkcję proboszcza pełnił ks. Michał Słotwiński. Kolejnymi proboszczami zostali: Jan Bojarski w latach 1989-1994, a od 1994 roku ks. Ireneusz Dziedzic (Z. Pizun, M. Lewko 2003, s. 63-70). W końcu XVIII lub na pocz. XIX wieku założono we wsi cmentarz grzebalny. Obecnie posiada on kształt czworoboku o powierzchni 0,62 ha (D. Kawałko 1994, s. 125). Od 1787 roku właścicielem wsi został Edward Romanowski, który zamienił ją wraz z dwoma innymi miejscowościami na warzelnię soli w Kossowie. W 1781 roku Siedliska trafiły w ręce Franciszka Głogowskiego h. Grzymała, podczaszego lubaczowskiego, po którym odziedziczyła córka Łucja, zamężna od 1809 roku za Ludwikiem Stanisławem Jabłonowskim. Następnym właścicielem majątku został ich syn Józef Jabłonowski, ożeniony z Józefą Bąkowską (Z. Pizun, M. Lewko 2003, s. 25). W 1874 roku Józef Jabłonowski sprzedał klucz rawski (bez Hujcza) Adamowi Sapiesze (Z. Pizun, M. Lewko 2003, s. 26). W 1880 roku tutejszy folwark liczył 149 mórg ziemi ornej, 33 morgi łąk i ogrodów, 10 mórg pastwisk i 1644 morgi lasu, natomiast wieś posiadała 236 mórg ziemi ornej, 39 mórg łąk i ogrodów, 9 mórg pastwisk i 22 morgi lasu (SGKP, t. X, s. 513). Do majątku Siedliska należały m. in. folwarki w Hrebennem i Mostach Małych, które w latach 20-tych XX wieku zostały sprzedane. Po śmierci Adama Sapiehy w 1892 roku majątek Siedliska przeszedł na jego syna Pawła, ożenionego z węgierką Matyldą Windisch-Grätz. Nowy właściciel na początku XX wieku zatrudnił architekta Teodora Talowskiego do przebudowy dworu. Był on prawdopodobnie autorem projektu kaplicy dworskiej, wybudowanej w 1903 roku z materiału rozbiórkowego starego dworu i parterowej drewnianej szkoły z 1909 roku. Szkołę wybudowano z inicjatywy Sapiehy, a prowadziły ją przez cały okres międzywojenny siostry Marianki oraz 1 nauczyciel. Budynek szkolny został spalony wraz z dworem przez oddział UPA w 1944 roku (E. Bończyk-Kucharczyk, A. Oleksicki, K. Kucharczyk, J. Oleksicki, J. Żukowski 1988 c, s. 3-9). Na początku XIX wieku powstała w Siedliskach fabryka fajansu, w której wyrabiano grube naczynia fajansowe. Jednak ze względu na brak opłacalności zaprzestano produkcję przed I wojną światową, a fabrykę wtedy rozebrano. Spis z 1921 roku wykazał we wsi 87 domów i 468 mieszkańców, w tym 242 Ukraińców, natomiast na obszarze dworskim było 9 domów i 67 mieszkańców, w tym 13 Ukraińców (Skorowidz..., t. XIII, s. 36-37). W 1929 roku 1050 ha ziemi w Siedliskach należało do Pawła Sapiechy (T. Epsztein, S. Górzyński 1990, s. 48). W 1934 roku Paweł Sapieha senior zmarł, a majątek odziedziczył zapewne jego syn Paweł Sapieha junior, ożeniony z amerykanką Wirgilią Peterson. W 1939 roku Siedliska zostały opanowane przez Armię Czerwoną. We wsi utworzono pięcioosobowy komitet obywatelski złożony z miejscowych Ukraińców. Pod nadzorem tego komitetu rozgrabiono i zniszczono wyposażenie dworu w Siedliskach. We dworze do czerwca 1941 roku stacjonował oddział Armii Radzieckiej, a w czerwcu 1941 roku krótko także wojska niemieckie. Podczas okupacji hitlerowskiej majątkiem Sapiehów zarządzał administrator niemiecki Wend. Po wyzwoleniu, w nocy z 16 na 17 lipca 1944 roku oddział UPA spalił dwór, szkołę i obiekty gospodarcze w folwarku. Ocalał jedynie domek ogrodnika (E. Bończyk-Kucharczyk, A. Oleksicki, K. Kucharczyk, J. Oleksicki, J. Żukowski 1988 c, s. 10-12). W 1947 roku w czasie akcji "Wisła" wywieziono ze wsi 167 mieszkańców narodowości ukraińskiej. W 2002 roku wieś liczyła 300 mieszkańców (Z. Pizun, M. Lewko 2003, s. 23).
SUSIEC, gm. loco, pow. tomaszowski Siedziba gminy, położona w środkowej części gminy, na pograniczu Płaskowyżu Tarnogrodzkiego i Roztocza. Miejscowość od początku była związana z Ordynacją Zamojską. W XVII wieku istniało tu uroczysko o nazwie „Susiec”, a w 1643 roku młyn na rzece Wieluni. W tym roku Wojciech Zieliński uzyskał od Jana Sobiepana Zamoyskiego przywilej na przeniesienie huty szarowolskiej na uroczysko zwane Susiec. Zezwolił także na założenie stawu (M. Stworzyński 1834, przyp. 213). Przed 1656 rokiem na terenie miejscowości istniał zamek, którego właścicielami byli Zamoyscy (I. Rolska-Boruch 1999, s. 283). Ci ostatni w XVIII wieku wybudowali przy zamku cerkiew unicką z klasztorem bazylianów, a w 1748 roku zamienili ją na kościół, który, rozebrano w 1796 roku. Z materiału rozbiórkowego wybudowano w latach 1796-1818 drewniany kościółek na terenie Suśca. W latach 1862-1868 powstał w Suścu, z fundacji Zamoyskich, nowy, murowany kościół p.w. św. Jana Nepomucena istniejący do dziś. Jest to świątynia jednonawowa, na rzucie prostokątnym, z trójbocznym zamkniętym prezbiterium i zakrystią przy prezbiterium (M. Zahajkiewicz 1985, s. 330). Kościół ten stał się kościołem filialnym parafii tomaszowskiej. W 1783 roku wieś wraz z Hutą Susiecką należała do rybnickiego klucza ordynackiego (R. Orłowski 1963, s. 32), a w XIX wieku Susiec stał się siedzibą klucza. Spis z 1827
roku notował wieś w powiecie zamojskim i parafii Łosiniec (unickiej).
Liczyła wówczas 86 domów i 493 mieszkańców (Tabella...., t. II, s.
227). W 1880 roku były w Suścu 74 domy i 559 mieszkańców, w tym 49
unitów i 131 mórg ziemi ornej. Był tu kościół filialny murowany,
zbudowany w latach 1862-68 i szkoła początkowa. Włościanie trudnili
się bartnictwem oraz hodowlą bydła i owiec dzierżawiąc w ordynacji
leśne pustki i łąki (SGKP, t. XI, s. 601). W 1909 roku utworzono w Suścu
parafię rzymskokatolicką p.w. św. Jana Nepomucena, a w roku następnym
założono cmentarz grzebalny. Posiada on kształt wydłużonego
wieloboku o powierzchni 3 ha. Na cmentarzu znajduje się kwatera
wojskowa 21 żołnierzy poległych w dniach 18-27 września 1939 roku
(D. Kawałko 1994, s. 205) W 1939 roku w okolicach Suśca walczyła 6 DP gen. B. Monda, której dwa pułki: 12 i 16 zakopały swe sztandary koło leśniczówki. W końcu 1939 roku zawiązała się we wsi konspiracyjna organizacja „KLON” (Konsolidacja Obrońców Niepodległości), która następnie weszła w skład ZWZ, ale została rozbita przez Niemców w 1942 roku. W lutym tego roku walczył w Suścu z Niemcami oddział BCh „Burzy”, a oddział AK „Podkowy” zniszczył 14 cystern z ropą. W lipcu 1943 roku wieś została wysiedlona z Polaków, a nasiedlona Ukraińcami. W grudniu 1943 roku oddziały BCh „Burzy” i „Błyskawicy” zniszczyły tartak broniony przez niemiecką załogę, zaś w nocy z 15 na 16 lutego oddziały Ukraińskiej Dywizji Partyzanckiej oraz oddział AK Konrada Bartoszewskiego „Wira” zniszczyły stację kolejową w Suścu (W. Bondyra 1993, s. 109). W 1954 roku w Suścu utworzono gromadę. W 1966 roku oddano we wsi do użytku nową Szkołę Podstawową (Z. Nowicka 1970, s. 101). W 1987 roku miejscowość otrzymała Krzyż Grunwaldu III klasy za walkę z okupantem (M. Pizun 2000, s. 53). W 2000 roku miejscowość liczyła 1042 ha powierzchni i 1311 mieszkańców (M. Pizun 2000, s. 47).
TENIATYSKA, gm. Lubycza Król., pow. tomaszowski Wieś położona w środkowej części gminy Lubycza Król., nad rzeką Sołokiją, w obrębie Pobuża. W 1422 roku młyn Teniatyszcze razem z kniastwem lubyckim został nadany Jakubowi i Miczkowi Wołochom (ZDM 353). Trudno jednak powiedzieć, czy wówczas wieś już istniała. Teniatyska były w czasach staropolskich na uposażeniu urzędu wojewody bełskiego. W 1472 roku wieś wraz z Werchratą i Jurowem liczyła 6 łanów użytków (A. Janeczek, A. Swieżawski 1991, s. 44). W 1507 roku Teniatyska osiedlone były na prawie wołoskim i notowano wtedy we wsi 200 owiec. Rejestr poborowy z 1531 roku wykazał tu 3 łany użytków i młyn o 1 kole. W 1578 roku Teniatyska liczyły 3 i 3/4 łana użytków, 5 zagrodników z ziemią, 2 komorników i cerkiew (A. Jabłonowski 1902, s. 207, 244). W 1744 roku dwa półłanki ziemi król darował wybrańcom Illkowi i Wasylowi [zapewne Pilipowiczom], jeden w Teniatyskach a drugi w Jurowie. W 1766 roku jeden półłanek wybraniecki należał do braci: Iwana i Hrycia Pilipowicza, a drugi do braci: Semka i Fedka Pilipowiczów (SGKP, t. XII, s. 709). W 1758 roku Jurów [zapewne z Teniatyskami] należał do Feliksa Antoniego Łosia z Narola, generała lejtnanta wojsk koronnych, wojewody pomorskiego (W. Bondyra 1993, s. 52), żonatego z Urszulą Moszczeńską. Nie mieli oni potomstwa, dlatego spadek po nich odziedziczył Maurycy Łoś (R. Aftanazy 1995, s. 143). Pierwsza wzmianka o cerkwi pochodzi z roku 1573. Wymieniają ją źródła z końca XVI i pocz. XVII wieku (A. Gil 1999, s. 236). W 1754 roku z fundacji królewskiej wybudowano w Teniatyskach kolejną drewnianą cerkiew p.w. św. Demetriusza, która należała do dekanatu potylickiego (J. Górak 1984, s. 18-19; W. Kołbuk 1998, s. 307). Była ona użytkowana do roku 1945. Następnie opuszczona popadła w ruinę. Przy cerkwi istniała dzwonnica drewniana z 1754 roku, przeniesiona w 1988 roku do Kniaź. Obok cerkwi był cmentarz grzebalny użytkowany do poł. XIX wieku. Następnie cmentarz przeniesiono 50 metrów dalej na południe. Był użytkowany do roku 1945, a sporadycznie jest wykorzystywany do dziś. Posiada on kształt wydłużonego prostokąta o powierzchni 0,45 ha (D, Kawałko 1994, s. 126-127). W 1841 roku notowano w Teniatyskach unicką szkołę początkową (F. Rzemieniuk 1991, s. 290). W 1880 roku wieś liczyła 159 domów i 794 mieszkańców we wsi oraz 5 domów i 21 mieszkańców we dworze. Łącznie mieszkało we wsi 765 unitów, 25 katolików i 25 Żydów. Włościanie posiadali 246 mórg ziemi ornej, 36 mórg łąk i ogrodów, 7 mórg pastwisk i 874 morgi lasu, natomiast do dworu należało 1203 mórg roli, 109 mórg łąk i ogrodów, 252 morgi pastwisk oraz 238 mórg lasu (SGKP, t. XII, s. 709). Według spisu z 1921 roku wieś liczya 209 domów i 992 mieszkańców, w tym 21 Żydów i 943 Ukraińców, natomiast na terenie dworskim były 2 domy i 12 mieszkańców - Żydów (Skorowidz...., t. XIII, s. 36-37). Uwaga: w tekście znajdują się odniesienia do literatury, której spis jest dostępny w drukowanej wersji "Leksykonu".
|
