Miasto położone w środkowej części Płaskowyżu Tarnogrodzkiego, obecnie liczące ponad 13 tys. mieszkańców. Jest to urocze miejsce na ziemi: zadbane, w miarę spokojne. Idealny punkt wypadowy dla turystów pieszych i rowerowych. Poniżej przedstawiam fragmenty tekstu charakteryzującego dzieje Lubaczowa. 

Zdjęcia:  Lubaczów z lotu ptaka  Okolice Lubaczowa 

©Janusz Mazur, Drewniane cerkwie w okolicach Lubaczowa, t. 2, Lubaczów - Lublin 1997. Tekst opublikowany za zgodą autora

Opracowanie ©Paweł Rydzewski / www.roztocze.horyniec.net

Lubaczów - nazwa o charakterze osobowym, utworzona prawdopodobnie od imienia Lubacz . Pierwsze ślady działalności człowieka związane z neolityczną kulturą ceramiki sznurowej i okresem wpływów rzymskich. Stałe osadnictwo w widłach Wiszni i Sołotwy co najmniej od IX w. . We wczesnym średniowieczu gród obronny położony na pograniczu polsko-ruskim, w pobliżu grodów czerwieńskich ; od k. IX w. w składzie ruskiego Księstwa Przemyskiego, p. Halickiego (od 1141) i Halicko-Włodzimierskiego (od 1199) . Miejscowość wzmiankowana w latopisie halicko-wołyńskim pod 1214 (w oryginale 1211), wówczas zgodnie z ustaleniami traktatu spiskiego, zawartego między Leszkiem Białym, księciem krakowskim, a Andrzejem II, królem węgierskim, nadana wojewodzie krakowskiemu Pakosławowi z rodu Awdańców . W 1340 i od 1349 wraz z Księstwem Halickim włączona przez Kazimierza Wielkiego do Królestwa Polskiego. Od 1370 pod panowaniem węgierskim . W 1376 osada lokowana jako miasto na prawie niemieckim, z przywileju wielkorządcy Rusi księcia Władysława Opolczyka, przez zasadzcę i późniejszego wójta Mikołaja Zibura z Lublina . W 1377 nadana przez króla Ludwika Węgierskiego na uposażenie dla księcia litewskiego Jerzego Norymuntowicza. 

Od 1387, po wyprawie królowej Jadwigi, ponownie w granicach Królestwa Polskiego. Już w 1388 (ostatecznie od 1396) przyłączona przez króla Władysława Jagiełłę do lenna bełskiego, przyznanego księciu płockiemu Ziemowitowi IV, jako posag siostry królewskiej Aleksandry; odtąd pod panowaniem książąt mazowieckich aż do wygaśnięcia ich linii męskiej: Kazimierza II, Władysława I, Ziemowita VI i Władysława II. W 1462 ośrodek miejski wraz z księstwem bełskim wcielony przez króla Kazimierza Jagielończyka do Korony . Od tego czasu miasto królewskie i centrum administracyjne dóbr monarszych, wcześniej książęcych, jako siedziba starostwa grodowego, od 2 poł. XVI w. niegrodowego oraz kasztelanii mniejszej . Od pocz. XV w. administrowane i dzierżawione przez kolejnych starostów: jako pierwszy wzmiankowany w 1403 Jan z Ćwiklina, wcześniej starosta bełski; następnie od 1422 Prandota z Tartakowa, cześnik rawski, po 1430 Jan z Uhnowa; w l. 1448-1476 starostwo dzierżył Mikołaj Mnich z Wiszniowa, kanclerz i marszałek dworu księcia płockiego i bełskiego Władysława I, p. starosta bełski. Później kolejno dzierżawione: od 1487 przez Marcina Broniewskiego, p. burgrabiego krakowskiego; po 1503 przez Stanisława z Chodcza, marszałka wielkiego koronnego, starostę lwowskiego; następnie w 1530 starostwo przejął brat Stanisława - Otto z Chodcza, wojewoda sandomierski, krakowski, starosta lwowski. Po czym kolejnymi tenutariuszami byli: od 1534 Jan Kamionacki, wojski samborski, starosta drohobycki, grodecki (zm. 1539), Jan Tarnowski, hetman wielki koronny, wojewoda ruski, p. wojewoda krakowski i kasztelan krakowski, starosta sandomierski (zm. 1561), Gabriel Tarło, kasztelan radomski, starosta chełmski (zm. 1565), Andrzej Myszkowski, wojski krakowski, kasztelan lubelski (zm. 1566), Jerzy Jazłowiecki, wojewoda podolski, hetman polny koronny, wojewoda ruski. 

W 1576 starostwo otrzymał Jan Płaza ze Mstyczowa, następnie od 1591 dzierżył je Jan Płaza ze Mstyczowa, s. poprzedniego, wielkorządca krakowski, koniuszy przemyski, łowczy krakowski; po 1615 tenutę przejęła, wdowa po Janie, Barbara Płazina. Od 1637 dobra dzierżawione przez Jerzego Ossolińskiego, wojewodę sandomierskiego, kanclerza wielkiego koronnego, starostę bełskiego (zm. 1650), następnie poprzez Helenę Teklę Ossolińską, c. Jerzego, starostwo przeszło na jej męża Aleksandra Michała Lubomirskiego, koniuszego koronnego, wojewodę krakowskiego, starostę niepołomickiego (zm. 1677), po czym tenutariuszem został Józef Karol Lubomirski, s. Aleksandra Michała, koniuszy koronny, marszałek nadworny koronny, starosta sandomierski (zm. 1702), później starostwo przejęła Teofilia Ludwika Lubomirska, wdowa po Józefie Karolu. Od 1710 królewszczyznę lubaczowską dzierżawił Adam Mikołaj Sieniawski, wojewoda bełski, hetman polny koronny, p. hetman wielki koronny, kasztelan krakowski, starosta lwowski (zm. 1726), a następnie wdowa po nim Elżbieta z Lubomirskich Sieniawska. W 1728 kolejnym tenutariuszem został Jan Sebastian Szembek, kanclerz wielki koronny, starosta łomżyński; po 1731 dobra odziedziczyła Ewa Szembekowa. W 1736 poprzez Bihildę z Szembeków, starostwo przejął i dożywotnio trzymał jej mąż Jerzy Augustyn Mniszech, pocz. podkomorzy litewski, p. marszałek wielki koronny, kasztelan krakowski, starosta generalny Wielkopolski (zm. 1778) . Od 1772 w zaborze austriackim; po 1778 w dobrach rządowych, jako centrum tzw. ekonomii lubaczowskiej, która ok. 1818 podzielona i sprzedana. Wówczas wójtostwo lubaczowskie z okolicznymi wsiami zakupił Hetman br. Brunicki i odsprzedał je Idziemu hr. Pawłowskiemu; następnie majątek przejęli spadkobiercy Idziego: Antoni a później Karol hr. Pawłowscy. W poł. XIX w. własność m. in. Antoniego Brenera, a po 1856 Jakuba Bernsteina; na pocz. l. 80 obszar dworski przejął nieznany bliżej bank wiedeński. W l. 1882-1939 ośrodek klucza dóbr lubaczowskich w posiadaniu hr. Gołuchowskich, kolejno Marii z Baworowskich, wdowy po Agenorze sen., namiestniku Galicji, od ok. 1911 Agenora Wojciecha, s. Agenora jun., wojewody lwowskiego, senatora RP . W k. 1918 na krótko w składzie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Od XII 1918 w granicach Rzeczypospolitej Polskiej . W l. 1939-1941 pod okupacją sowiecką w obrębie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, następnie w l. 1941-1944 w Generalnym Gubernatorstwie w składzie Rzeszy Niemieckiej, później ponownie na krótko w ZSRR, by od IX 1944 powrócić do Rzeczypospolitej Polskiej. Obszar dworski po 1939 i 1946 upaństwowiony i rozparcelowany.

We wczesnym średniowieczu początki formowania organizacji terytorialnej skupionej wokół grodu obronnego. Na przełomie XII i XIII w. ukształtowany samodzielny okręg grodowy, tzn. wołość lubaczowska, w składzie ziemi przemyskiej . W 1377 wydzielony z terytorium przemyskiego. Od ok. 1388 samodzielny powiat lubaczowski, przyłączony do ziemi bełskiej, wzmiankowany w 1396 i 1398 . Od 1462 w składzie województwa bełskiego. Zniesiony po 1561 i przyłączony do powiatu bełskiego . Po 1772 na krótko istniał niezależny dystrykt lubaczowski, który po 1776 włączony do dystryktu tomaszowskiego w składzie cyrkułu bełskiego (zamojskiego); następnie od 1782 do poł. XIX w. w cyrkule żółkiewskim . Od 1867 w powiecie cieszanowskim. W l. 1923-1939 ośrodek władz powiatowych, w obrębie w województwa lwowskiego . Od 1939 centrum rejonu w obłasti lwowskiej, a w l. 1941-1944 w powiecie rawskim dystryktu galicyjskiego . Od 1944 miasto powiatowe w województwie rzeszowskim, po 1975 w województwie przemyskim. Od 1990 siedziba władz rejonowych .

We wczesnym średniowieczu w obrębie prawosławnej diecezji włodzimierskiej, następnie na pocz. XIII w. na stałe w eparchii przemyskiej (od 1691 unickiej), metropolii kijowskiej, p. halickiej (na krótko od ok. 1303) i lwowskiej (od 1808). Diecezja przemyska zlikwidowana w 1946; stopniowo odbudowywana po 1957, ostatecznie odnowiona w 1991 przez papieża Jana Pawła II, jako diecezja (eparchia) przemyska obrządku bizantyńsko-ukraińskiego; od 1992 w składzie metropolii warszawskiej obrządku łacińskiego. W 1993 decyzją Jana Pawła II podporządkowana bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Od 1996 funkcjonuje jako archidiecezja przemysko-warszawska, obrządku greckokatolickiego . Od poł. XIV w. w obrębie rzym.-kat. diecezji przemyskiej, metropolii halickiej (od 1375), p. lwowskiej (od 1415). Od 1787 na stałe w archidiecezji lwowskiej, po 1945 z siedzibą w Lubaczowie; od 1992 w diecezji zamojsko-lubaczowskiej, metropolii przemyskiej .

Przywilej lokacyjny miasta potwierdzony przez księcia Ziemowita IV w 1413, odnowiony przez króla Zygmunta Starego w 1523, potwierdzony następnie w 1580 przez króla Stefana Batorego i w 1633 przez króla Władysława IV. Miasto uposażone przywilejami królewskimi: w 1523 i 1533 przez Zygmunta Starego, w 1564 i 1572 przez Zygmunta Augusta, w 1578 przez Stefana Batorego, które konfirmowane przez kolejnych władców: w 1589 przez Zygmunta III, 1632 i 1633 przez Władysława IV, 1649 przez Jana Kazimierza, 1669 przez Michała Korybuta Wiśniowieckiego, 1720 przez Augusta II, 1748 przez Augusta III, oraz w 1830 przez cesarza Ferdynanda I . Miejscowość wyniszczona najazdami tatarskimi: ok. 1520, 1626, 1655, 1662, 1672 ; nękana rekwizycjami wojskowymi: 1617, 1624, 1629, 1633, 1635, 1662, 1665-1666 ; częściowo niszczona podczas działań wojennych 1915, 1918, 1939, 1941, 1944 i w trakcie walk z UPA .; przez pożary: 1612, 1629, 1630, 1635, 1703, 1898, 1905 ; ludność dotknięta epidemiami chorób zakaźnych: 1601, 1623, 1628, 1630, 1641, 1915 . Od średniowiecza regionalny ośrodek administracyjny oraz centrum handlowo-rzemieślnicze o dużym znaczeniu. Rozwój miasta na przełomie XVI i XVII w., wówczas wzmiankowani liczni szewcy, krawcy, kuśnierze, bednarze, kowale, cieśle, tkacze, a także piekarze, rzeźnicy, gorzelnicy, słodownicy, bartnicy; istniały duże stawy hodowlane, przy których działały młyny; w XIX w. założono tartak; funkcjonowały karczmy, domy zajezdne, sklepy; odbywano trzy, p. sześć jarmarków rocznie i jeden targ tygodniowo . W składzie etnicznym występowali Polacy, Ukraińcy i Żydzi .

D. gród usytuowany na sztucznym wzniesieniu, usypanym na podmokłych łąkach na lewym (d. na prawym) brzegu Wiszni . Pierwotna miejscowość przedlokacyjna, niezależnie od osady wokół zamku, położona prawdopodobnie między grodziskiem a obecnym miastem lub nieco dalej na północ, na przedmieściu Polski . Miasto lokacyjne położone na pn. od grodu, na wysoczyźnie zamkniętej w widłach Wiszni i Sołotwy, które tworzą po połączeniu Lubaczówkę (il. 2, 3) . Przez miejscowość przechodziły liczne szlaki komunikacyjno-handlowe: we wczesnym średniowieczu odnoga traktu czarnomorskiego, wiodąca do Przemyśla; w późniejszym okresie tzw. gościńce - staromazowiecki, starokrakowski, starowrocławski, biegnące ze Lwowa w głąb kraju oraz trasa przepędu wołów, transportu soli (droga prasołów), trakt łączący ziemie ruskie z portami rzecznymi na Sanie, a także szlak wiodący z Przemyśla do Rawy Ruskiej i Bełza, wzdłuż którego zbudowano kolej jarosławsko-sokalską (1884) . Miasto rozplanowane regularnie, wokół centrum rozmieszczone części: Folwarki, Mały Łążek, Mazury, Niwki, Ostrowiec, Piaski, Zaprzekop, Żelichówka. Ośrodkiem czworoboczny rynek z czterema ulicami wybiegającymi z naroży; zabudowa zwarta, murowana; w pierzei zach. d. ratusz (mur., XIX/XX w.); na pd. od rynku, na całej długości zew. boku starego miasta, usytuowane budowle sakralne z zabudowaniami mieszkalnymi i niegdyś gospodarczymi duchowieństwa, po stronie wsch.: konkatedra p. w. św. Stanisława i bł. Jakuba Strzemię oraz Sanktuarium M. B. Łaskawej (mur., 1899, rozb. 1980-91) , po stronie zach. d. cerkiew gr.-kat., ob. kościół par., rzym.-kat., p. w. św. Mikołaja (mur., 1883). 

Poza centrum częściowo zachowana zabudowa małomiasteczkowa, luźna, złożona z drewnianych domów ustawionych szczytem do ulicy. Prawdopodobnie już od XIV-XV w. miasto otoczone wałami ziemnymi, których ślady zachowane w układzie ulic; w umocnieniach występowały trzy bramy: 1. pd., od strony Lwowa; 2. pn., od strony Lublina; 3. wsch., od strony Bełza . Przy głównych drogach dojazdowych stopniowo rozwijały się przedmieścia: w 1703 wzmiankowane przedmieście Młodowskie i Lubelskie. Po 1783 obok Ostrowca oraz między Lubaczowem a Opaką, założono kolonie niemieckie: Ostrowitz i Felsendorf (ob. Dąbków) . Niegdyś istniały prawdopodobnie dwa klasztory łacińskie: 1. na przedmieściu Młodowskim; 2. na przedmieściu Lubelskim, zniszczone zapewne w XVI-XVII w. ; cerkwie: 1. p. w. św. Krzyża, w centrum; 2. nieznana bliżej, na przedmieściu Piaski; synagoga na pn. od rynku (mur., 1899) , szpital z kościołem św. Ducha, ufundowany ok. 1482 przez Mikołaja Mnicha z Wiszniowa, starostę lubaczowskiego i Jana Makosieja z Luberadza ; gród i zamek obronny, p. dwór starościński: siedziba właścicieli dóbr lubaczowskich (mur., pocz. XVIII w.), z parkiem krajobrazowym.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Wykorzystanie powyższego tekstu w druku lub w formie elektronicznej - bez zgody autora - zabronione. Zabronione jest również kopiowanie niniejszej internetowej wersji tekstu bez zgody autora strony 

POWRÓT