Recenzje oficyn wydawniczych

podejmujących tematykę roztoczańską

Spośród wielu wydawnictw, które podejmują w swoich publikacjach tematykę roztoczańską - z konieczności wybrałem kilka - ze względu na jakość i/lub ilość oferowanych tytułów.  

Wydawnictwo Lipiec; Zwierzyniec

Wydawnictwo Wiesława Lipca - znakomitego fotografika, znanego przede wszystkim ze wspaniałych zdjęć Roztocza. Autor licznych albumów fotograficznych oraz zdjęć do folderów i innych publikacji roztoczańskich. Wydawnictwo Lipiec wydaje własne publikacje (np. Skarby naszej przyrody. Województwo lubelskie, Lublin 2002), roztoczańskie kalendarze (np. Roztocze 2003) oraz foldery. Jak do tej pory jest to jedyna oficyna wydawnicza specjalizująca się w publikacjach roztoczańskich o charakterze albumowym i fotograficznym. Należy podkreślić profesjonalizm - zarówno w zakresie fotografii, jak też sztuki edytorskiej. Niewiele jest wydawnictw, których publikacje można kupować "z zamkniętymi oczami" - Wydawnictwo Lipiec z pewnością do takich należy.

P.U.W. „Roksana”; Krosno

Krośnieńskie wydawnictwo, które opublikowało całą serię monografii miejscowości roztoczańskich i położonych na Płaskowyżu Tranogrodzkim (Susiec, Józefów, Tomaszów, Horyniec, Lubaczów, Oleszyce, Cieszanów, Narol, Bełżec). Jakość tych publikacji jest różna, stąd ocena sumaryczna jest bardzo trudna. Gdyby jednak spróbować w jakiś sposób dokonać takiej oceny, to przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę, że publikacje te są niemal bezużyteczne z turystycznego punktu widzenia, natomiast niekiedy bardzo cenne z perspektywy krajoznawczej – zawierają bowiem wiele cennych szczegółów, o które trudno z publikacjach przekrojowych.

 Spotkałem się (na łamach prasy, w Internecie, w rozmowach prywatnych) z bardzo krytycznymi ocenami poziomu wydawnictw Roksany. Również osobiście uważam, że jest w tym wiele racji. Podstawowe zarzuty dadzą się chyba sprowadzić do następujących kilku kategorii:

• Bardzo słaby poziom edytorski: nie dokonano korekty wielu tekstów – czym bowiem wyjaśnić kuriozalne niekiedy potknięcia językowe? Wybrane fragmenty można wręcz cytować jako substytuty „humoru z zeszytów szkolnych”;
• Błędy rzeczowe – liczne pomyłki w datach, nazwach miejscowości, ich niewłaściwa lokalizacja (np. dowiadujemy się, że Borchów leży 11 km na zachód od Lubaczowa, podczas gdy faktycznie odległość ta jest nie większa niż 5 km);
• Nieuwzględnianie podstawowej literatury, np. na 10 przejrzanych publikacji Roksany – w większości wydanych w 2000 r. – przewodnik A. Pawłowskiego pojawił się tylko 2 razy; to samo dotyczy przewodnika P.Włada i M.Wiśniewskiego.
• Pojawiająca się niezgodność między tytułem publikacji na okładce i jej oficjalnym tytułem (na stronie tytułowej), co prowadzi do nieporozumień, np.  S.Kłos „Lubaczów i okolice” vs. „Lubaczów i powiat lubaczowski. Mały przewodnik dla turystów i krajoznawców” (wyd. II) lub S.Kłos „Lubaczów i okolice” vs. „Lubaczów, Oleszyce, Cieszanów, Horyniec Zdrój i Roztocze Południowe. Mały przewodnik dla turystów i krajoznawców” (wyd. I), inny przykład: M.Pizun, „W gminie Susiec” vs. „Susiec i okolice”, itp.
• „Aktualizacja – a nie drugie wydanie”; tu przykładem jest publikacja S.Kłosa o Lubaczowie. Konia z rzędem dla tego kto pokaże różnicę między I i II wydaniem poza szczegółami, jak zmiana okładki lub zmiana „Kościół pw. św. Mikołaja” na „Cerkiew pw. św. Mikołaja”, itp. To, co zrobiono jest zwyczajnym dodrukiem z aktualizacją. Nazywanie tegoż „nowym wydaniem” jest nadużyciem w stosunku do czytelników, których nie powinna zmylić większa liczba stron (190 w por. ze 147 w wyd. poprzednim), gdyż jest to skutek zwiększenia czcionki;
• Nieciekawe i niskiej jakości zdjęcia. Nie każdy autor tekstu musi być dobrym fotografem (w większości przypadków zdjęcia robili autorzy tekstów), w końcu nawet nie jest to jego rola: wydawnictwo powinno zadbać o jakość fotografii, których reprodukcja również budzi wiele zastrzeżeń.

Po tym wszystkim można odnieść wrażenie, że publikacji Roksany po prostu nie warto kupować. Myślę jednak, że mimo to – warto. Dlaczego? Oto kilka argumentów:

• Zawierają dużo ciekawego materiału, zwłaszcza w warstwie bardziej szczegółowej. Dla kogoś, kto chciałby się dowiedzieć czegoś np. o Gorajcu, jego historii i najcenniejszym zabytku, a nawet o tym jak nazywa się malarz, który odnawia położoną w pobliżu wsi starą kapliczkę – publikacja Roksany może okazać się bardzo cennym – jeżeli nie jedynym źródłem informacji. Tego rodzaju szczegóły dodają też swoistego uroku narracji, czynią lekturę bardziej interesującą.
• Przybliżają miejscowości mało znane poza kręgiem lokalnym, jak np. Oleszyce lub Cieszanów; są też często jedynymi dostępnymi monografiami większych miejscowości, jak np. Lubaczów lub Narol.
• I na koniec – te publikacje po prostu są. Nie sposób zaprzeczyć, że jest to ich niewątpliwa zaleta. Są lepsze lub gorsze – ale wypełniają istotną lukę na rynku. I chyba się sprzedają, skoro Roksana działa dalej i wydaje następne pozycje.

Oficyna Wydawnicza „APLA”; Krosno

Wydawnictwo krośnieńskie, które wydaje serię monografii miejscowości, gmin i powiatów – w tym także roztoczańskich i związanych z dużymi kompleksami leśnymi (Zwierzyniec, Szczebrzeszyn, Biłgoraj, Janów Lubelski). Publikacje te najczęściej wychodzą spod pióra tych samych autorów, stąd reprezentują dość wyrównany poziom. 

Jakie są podstawowe zalety i wady omawianych wydawnictw?

• Istotną zaletą wydawnictw APLI jest korekta tekstu, dzięki czemu nie dochodzi do takich kuriozalnych błędów jak w przypadku niektórych wydawnictw „Roksany” (chociaż w zasadzie trudno mówić o jakiejś zalecie, jest to po prostu spełnienie podstawowych norm)
• Publikacje zawierają wkładki z kolorowymi zdjęciami, co istotnie podnosi atrakcyjność wydawnictw – chociaż układ tychże fotografii jest niekiedy trochę dziwaczny
• Szczególnie interesująca jest seria wydawnicza „Panorama powiatów” (np. ”Powiat Janów Lubelski”, „Powiat biłgorajski”). Teksty są bardziej obszerne, staranniej przygotowane. Ale już po lekturze „Gminy Biłgoraj” (nie należącej do serii) odczułem wyraźny niedosyt – 60 stron dość ogólnego tekstu to dużo za mało.

• Przyzwyczailiśmy się już wprawdzie, że w wydawnictwach tego typu pojawiają się liczne reklamy firm i instytucji. Jednak czytając jedną z najnowszych publikacji („Miasto i gmina Szczebrzeszyn”) chyba po raz pierwszy spotykam się z sytuacja, w której (oprócz 9 stron zwyczajowych reklam) w części zasadniczej tekstu pojawia się "Panorama firm" zawierająca oferty przedsiębiorstw - autorstwa ich przedstawicieli (o objętości 9 stron; tekst o cukrowni w Klemensowie skłonny jestem zrozumieć - to jakaś część historii regionu). Niedobrze byłoby, gdyby ewolucja wydawnictw APLI poszła w kierunku wzrastającej komercjalizacji.
• Publikacje APLI i Roksany trudno odróżnić na półce księgarskiej. Również pobieżne przejrzenie skłania do podobnych wniosków. Może warto byłoby wypracować nowe, bardziej różniące się od siebie style wydawnicze?

Ogólna ocena publikacji APLI wypada mimo wszystko raczej pozytywnie. Można tylko radzić: mniej reklam i więcej tekstu.

Wydawnictwo UMCS; Lublin

Wydawnictwo UMCS wydaje publikacje naukowe z zakresu różnych dziedzin, w tym także – geografii, biologii i ochrony środowiska. Nie brakuje więc publikacji o Roztoczu i Lasach Janowskich. Poziom tych wydawnictw jest wysoki – tak od strony treści jak też formy. W zasadzie trudno jest się doszukać jakichś mankamentów. Narzekanie na nieco hermetyczny język niektórych tekstów w gruncie rzeczy nie ma sensu – są to przecież teksty stricte naukowe i adresowane do konkretnego grona czytelników (studentów, pracowników naukowych, wykwalifikowanych specjalistów, itp.). Niemniej jednak większość oferowanych publikacji roztoczańskich może z powodzeniem zostać wykorzystana również przez turystów nie posiadających specjalistycznego wykształcenia, będąc dla nich kopalnią niezmiernie interesujących informacji. Również autorzy przewodników obszernie wykorzystują publikacje naukowców publikujących w Wydawnictwie (np. P.Wład i M.Wiśniewski w bibliografii swojego znanego przewodnika umieścili 10 publikacji prof. Jana Buraczyńskiego, w większości wydanych przez Wydawnictwo UMCS). W Wydawnictwie UMCS publikują (lub publikowali) także D.Fijałkowski, M.Harasimiuk, K.Izdebski, M.Łesiów, Z.Michalczyk, S.Radwan i wielu innych.

Wydawnictwo Naukowe Turystyczne i Edukacyjne – Paweł Wład; Mielec

Wydawnictwo znane przede wszystkim ze znakomitego przewodnika (P.Wład, M.Wiśniewski, "Roztocze Wschodnie. Przewodnik nie tylko dla turystów", Mielec 2001). Ocenę wydawnictwa trzeba więc z konieczności ograniczyć do wspomnianego oceny przewodnika. Bez wątpienia jest to publikacja bardzo wysokiej klasy pod każdym względem. Nie ma jednak rzeczy tak doskonałych, aby nie mogły być jeszcze lepsze. Co jeszcze można byłoby zrobić?

• Po pierwsze – mapki. Pocięte, pokawałkowane. Wiemy – jest osobna duża mapa Roztocza Wschodniego tychże autorów, ale przecież przewodnik jest całością odrębną. Może warto byłoby pójść za przykładem A.Pawłowskiego, który do swojego przewodnika dodaje małą składaną mapę (niestety nie najlepszej jakości)?
• Po drugie – nieco przesady. Kaskady Sopotu wysokie na „ponad 2 m” są chyba tylko w wyobraźni autorów. Zadałem sobie sporo trudu, aby je znaleźć – jednak największy próg ma nie więcej niż 1,5 m. Nie znam też nikogo, kto widział tam kaskady o wielkości opisanej w przewodniku – a szukało ich wielu! To może szczegół, ale dla szperaczy – istotny.
• Zaproponowana przez autorów ścieżka przyrodniczo – kulturowa „Dolina Brusienki” jest (wg. podanego opisu) bardzo trudna do odnalezienia i równie trudna do przejścia (może odwrotny kierunek sprawiałby mniej kłopotów?) – wprawdzie autorzy zaznaczają, że pewne odcinki są raczej dla zaawansowanych. Może jednak autorzy tak znanego, wręcz renomowanego przewodnika mogliby spowodować wyznakowanie proponowanej ścieżki – a warto, gdyż teren jest w najwyższym stopniu atrakcyjny. Ale są to już dywagacje znacznie wychodzące poza recenzję wydawnictwa.
• Zależność od sponsorów i reklamodawców. Widać to wyraźnie na przykładzie opisu Radruża i znajdującego się w pobliżu „ogromnego Gospodarstwa Rolnego...”. Opis jest bardzo pochlebny i uzupełniony nazwiskiem właściciela. Nie może być inaczej, jeżeli w przewodniku znajduje się całostronnicowa, kolorowa reklama tegoż gospodarstwa (w sumie w przewodniku znajdujemy 8 stron kolorowych reklam). Dla porównania – nie znajdziemy takich opisów ani w przewodniku A.Pawłowskiego, ani G.Rąkowskiego (który wprawdzie wspomina o istnieniu w Radrużu dużego gospodarstwa rolnego, ale czyni to w jednym zdaniu i nie podaje nazwiska właściciela).

Niezależnie od powyższych zastrzeżeń omawiany przewodnik jest zdecydowanie godny polecenia, również dlatego, iż poza opisem przebiegu szlaków i informacjami krajoznawczymi porusza w sposób obszerny, kompetentny i wyważony tzw. „tematy roztoczańskie” (np. kwestię UPA, wysiedleń ludności ukraińskiej, kościoła bizantyjsko-ukraińskiego – i inne, mniej drażliwe – fortyfikacje linii Mołotowa, tradycje kamieniarskie w Bruśnie).

Wydawnictwo Stanisław Kryciński; Warszawa

Podobnie jak Wydawnictwo Naukowe Turystyczne i Edukacyjne Pawła Włada – recenzowane tu wydawnictwo Stanisława Krycińskiego znane jest turystom roztoczańskicm tylko z jednej publikacji: A.Pawłowski, "Roztocze, Puszcza Solska, Lasy Janowskie i Wyżyna Wołyńska (część polska). Przewodnik turystyczny", wyd. II, Warszawa 2000. Można przypuszczać, że jest to sztandarowa publikacja omawianego wydawnictwa, gdyż przewodnik A.Pawłowskiego jest naprawdę znakomity. W kategorii przewodników obejmujących całe Roztocze – nie ma sobie równych i jest godnym następcą klasycznego przewodnika W.Wójcikowskiego i L.Paczyńskiego („Roztocze. Przewodnik”) z 1986 roku będącego nieocenioną pomocą dla całego pokolenia turystów roztoczańskich. Przejdźmy do oceny bardziej szczegółowej:

• Rzecz bardzo istotna, chociaż może niezbyt widoczna na pierwszy rzut oka: jest to „przedsięwzięcie niezależne od czynników oficjalnych” –  czyli sponsorów i reklamodawców. Nie znajdziemy w przewodniku żadnych reklam lub kryptoreklam. Ta niezależność pozwala także krytycznie spojrzeć na zjawiska, które takiego oglądu wymagają.
• Do przewodnika dołączono składaną mapkę Roztocza. Jest jakość niestety pozostawia wiele do życzenia
• Niestety w przewodniku zdjęcia są czarno-białe. Jednak ma to również swoją dobrą stronę – dzięki temu nie znajdują się w tzw. kolorowych wkładkach (czego osobiście bardzo nie lubię) lecz są wplecione w tekst, który mają ilustrować
• Całość jest napisana „z perspektywy turysty”. Wynika to z faktu, iż autor osobiście przeszedł (lub przejechał) opisywane przez siebie szlaki znakowane i nie znakowane. To może wydawać się oczywiste, ale – niestety – nie jest. Znam przykłady przewodników powstałych (przynajmniej w części) dzięki wędrówce „palcem po mapie” lub przez „twórcze przetworzenie” czyichś tekstów
• W Internecie dostępna jest aktualizacja przewodnika (zmieniają się przecież przebiegi szlaków, pojawiają się nowe ścieżki dydaktyczne, rowerowe, itp.). Jest to aktualizacja szczegółowa i „na czasie”. Z autorem można się również kontaktować pocztą elektroniczną (adres podany w przewodniku)
• Zakres przewodnika wychodzi poza Roztocze – w kierunku Lasów Janowskich i Puszczy Solskiej, Grzędy Sokalskiej i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego (głównie okolic Lubaczowa). Uważam to za zaletę, gdyż samo Roztocze jest terenem stosunkowo niewielkim – warto więc zaproponować czytelnikom eksplorację turystyczną obszarów bezpośrednio sąsiadujących z Roztoczem – a turystycznie bardzo atrakcyjnych.

Podsumowując – omawiany przewodnik jest obecnie zdecydowanie najlepszym dostępnym przewodnikiem po całym Roztoczu.

Oficyna Wydawnicza „Rewasz”; Pruszków

Oficyna Wydawnicza „Rewasz” jest reprezentowana na rynku wydawnictw roztoczańskich przez jedną pozycję: G.Rąkowski, Polska egzotyczna. Część II, Pruszków 2000, wyd.II. Wprawdzie znamy także część pierwszą omawianego przewodnika – ale to już zdecydowanie nie jest Roztocze, ani nawet jego bezpośrednie sąsiedztwo. Oficyna Wydawnicza „Rewasz” wydała także inne przewodniki turystyczne (np. po Beskidzie Niskim, Bieszczadach, itd.). Ale wróćmy do Roztocza. „Polska egzotyczna” to bardzo dobry przewodnik po kresach, chociaż zawiera jedynie 2-3 rozdziały (spośród 13), które dotyczą Roztocza i bliższych jego okolic. To oczywiście nie jest wada, tylko skutek przyjętej koncepcji wędrówki wzdłuż granic RP. Gdy chodzi o szczegóły, to omawiany przewodnik:

• Zawiera dokładne mapki umiejętnie wplecione w tekst oraz ładne rysunki wzbogacające szatę graficzną i nadające publikacji ciepły i przyjazny ton
• Posiada wkładki z kolorowymi zdjęciami dobrej jakości, chociaż zdarzają się też zdjęcia przeraźliwie starej daty, jak np. dawnego dworu obronnego w Wielkich Oczach
• Jest bardzo dokładny – np. jako jedyny z  dostępnych przewodników opisuje trasę dojścia do zapomnianego cmentarza koło Borowej Góry (przysiółek Tymosze)
• Jest w zasadzie wolny od reklam (wyjątek – jedna strona reklamująca książki)
• Wypełnia lukę pozostawioną przez inne przewodniki – szczegółowo opisuje przygraniczny rejon okolic Lubaczowa – teren niezwykle atrakcyjny turystycznie i krajoznawczo
• Jest napisany „z perspektywy turysty”: wyraźnie widać, że przewodnik jest relacją z osobistych wędrówek autora
• Posiada bardzo sympatyczną narrację, wskutek czego czyta się go jak powieść

Wydawnictwo „Sport i Turystyka”; Warszawa

Firma o długiej tradycji. Między innymi wydawca takiego bestsellera roztoczańskiego jak W.Wójcikowskiego i L.Paczyńskiego „Roztocze. Przewodnik” z 1986, a także tych samych autorów „Puszcza Solska, Lasy Janowskie i Lipskie. Przewodnik” z 1982 i wielu innych. Te stare, „klasyczne” przewodniki oczywiście nie mogą być oceniane taką samą miarą jak współczesne – inne były czasy i inne możliwości. Jednak zasługa omawianego wydawnictwa na polu publikacji roztoczańskich jest ogromna. A obecnie? Chyba najbardziej znana jest seria wydawnicza „Przewodniki po regionach” – docelowo 14 publikacji. Turystę roztoczańskiego mogą zainteresować dwie publikacje: S.Kłosa „Małopolska południowo – wschodnia”, Warszawa 1998 oraz T.Glinki, A.Walenciaka, P.Walenciaka, „Małopolska północno – wschodnia”. Pierwszy opisuje (między innymi) obszar Roztocza od krańców południowych do Szczebrzeszyna, drugi – od Lubaczowa do krańców północnych. Oto ich ocena:

• Trasy roztoczańskie są opisane bardzo skromnie: w „Małopolsce południowo – wschodniej” poświęcono im 35 stron, w „Małopolsce północno – wschodniej” – 40 stron (na ponad 600 stron w obydwu przypadkach). Próżno też szukać zdjęć z Roztocza – na kolorowych wkładkach obydwu publikacji znalazłem tylko jedno (!) zdjęcie z Roztocza – anonimowej kapliczki
• Obydwie publikacje są adresowane przede wszystkim do turystów zmotoryzowanych, wbrew deklaracjom redakcji ich przydatność dla turystów pieszych i częściowo także rowerowych jest znikoma
• Zawierają (na wewnętrznej stronie okładki) mapę zasięgu przewodnika, w tekście – małe mapy przebiegu trasy – ale zdecydowanie mało czytelne; przydatne są natomiast plany większych miast
• Na mapie przewodnika S.Kłosa figuruje droga z Hrebennego i Siedlisk do Prusia i Werchraty. Taka droga w rzeczywistości nie istnieje (poza drogą polną, czy też raczej leśną – zupełnie nieprzejezdną dla samochodów). Błąd ten popełniono na mapie ogólnej (na wewnętrznej stronie okładki), powtórzono – na bardziej szczegółowej mapie „Roztocze południowo – wschodnie”. W późniejszej publikacji „Małopolska północno – wschodnia” ten błąd już się nie pojawia
• Mało dokładne informacje krajoznawcze – np. informacja, że w jakiejś wsi znajduje się cerkiew nie wystarcza, aby łatwo można ją było znaleźć – szczególnie jeżeli szosa przecina wieś w poprzek. Potrzebna jest chociaż krótka informacja, po której stronie szosy wspomniany obiekt się znajduje
• Cechą wyróżniającą jest wysoka cena: 64 – 68 zł za jeden przewodnik. Wprawdzie jakość publikacji jest stosunkowo wysoka (m.in. twarde okładki) – to jednak cena jest moim zdaniem zbyt wygórowana.

Konkluzja – wymienione publikacje w bardzo małym stopniu są przydatne dla turystów roztoczańskich. Czekamy na bardziej udane przedsięwzięcia renomowanego wydawnictwa, które lepiej nawiążą do jego chlubnej przeszłości.

Powrót