BASZNIA DOLNA
Nazwa zapożyczona prawdopodobnie od nieznanych bliżej fortyfikacji. Pierwsze ślady działalności człowieka określone wg znalezisk archeologicznych na epokę neolitu, następnie na okres wpływów rzymskich i wczesne średniowiecze. W źródłach pojawia się od 1444. Zapewne na przełomie XV i XVI w. objęta osadnictwem na prawie wołoskim, które wzmiankowane po 1538. Uposażona przywilejem wydanym w 1550 przez Jana Tarnowskiego, hetmana wielkiego koronnego, starostę lubaczowskiego; dokument ten potwierdzony w 1552, po czym w 1570 odwołany przez króla Zygmunta Augusta, ponownie uznany w 1578 przez króla Stefana Batorego, następnie cofnięty w 1594 i 1605 przez króla Zygmunta III, który także dokonał odnowienia aktu w 1611 i odwołał go w 1617 i 1631, ostatecznie przywilej został zatwierdzony w 1634 przez króla Władysława IV.
Wieś królewska w granicach starostwa lubaczowskiego, po 1778 włączona do zespołu dóbr kameralnych; w 1818 zakupiona przez Idziego hr. Pawłowskiego. Od tego czasu we włościach lubaczowskich, należących kolejno do: Antoniego, Ambrożego, Ludwika i Karola hr. Pawłowskich; od około 1856 w posiadaniu Jakuba Bernsteina, w 1881 przejęta przez nieznany bliżej bank wiedeński. Po 1882 własność hr. Gołuchowskich: Marii z Baworowskich ż. Agenora sen., Adama s. Agenora sen., Marii hr. Drohojowskiej c. Agenora sen. (od 1926) i Agenora s. Agenora jun. (od 1932).
Osada zniszczona częściowo w czasie najazdów tatarskich w: 1621, 1629. W l. 1570-1635 główny ośrodek oporu chłopskiego przeciw polityce ekonomicznej dzierżawców starostwa lubaczowskiego. Teren zmagań polsko-ukraińskich w 1918,
1944-1947.
Rozwój osady w XVI w. za starostów: Gabriela Tarły, który osadził nowych kmieci i Jerzego Jazłowieckiego, założyciela około 1570 folwarku z dworem starościńskim. W XVIII w. początek podziału miejscowości na dwie części: Basznię Dolną i Basznię Górną, które w 2 połowie XIX w. uzyskały samodzielność administracyjną. Po 1783 między Basznią Górną a Sieniawką założono niemiecką kolonię Reichau (ob. Podlesie). W XVI-XX w. wiejski ośrodek rzemieślniczo-handlowy; w XVII w. wzmiankowani kowale, kołodzieje, rudnicy, młynarze, karczmarze, oraz duże stawy rybne; XIX-XX w. funkcjonował młyn, tartak, cegielnia, gorzelnia, rozwijało się garncarstwo. W składzie etnicznym do l. 40 XX w. występowała ludność ukraińska, następnie polska, niemiecka i żydowska.
Wieś rozciągnięta przy lokalnej drodze biegnącej wzdłuż pd. krawędzi doliny Sołotwy, utworzonej w pd.-wsch. części osady z połączenia Smolinki i Papierni; przecięta w połowie główną trasą przelotową łączącą obecnie Lubaczów z Werchratą, dawniej szlak prowadzący do Bełza. Wieś o charakterze łańcuchówki, złożona z kilku części i przysiółków, z których ważniejsze: Biedaczów, Lubusy, Piaski, Ruda, Słotwina, Szymeczki. Na pn. krańcu osady zlokalizowane zabudowania d. folwarku (ob. PGR); w centrum, po wsch. stronie gł. trasy usytuowany kościół rzymskokatolicki, par., p. w. św. Andrzeja Boboli (mur., 1938/1939), poniżej miejsce po cerkwi greckokatolicka, par., p. w. Soboru NMP.
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA, P. W. SOBORU NMP
Pierwsza cerkiew drewniana została wzniesiona zapewne w poł. XVI w.; już w 1 tercji XVII w. uległa znacznemu uszkodzeniu lub zniszczeniu na skutek wojen. Druga świątynia została zbudowana w 1644 z fundacji gromady wiejskiej, przez majstra Zacharego Smolina z Rudy; w tym samym roku poświęcił ją prawosławny bp przemyski Sylwester Hulewicz. W k. XVIII w. zauważono, że budowla wymaga naprawy dachu; w średnim stanie znajdowała się również na początku XIX w.. Około 1825 dokonano przebudowy części zach., poprzez rozebranie dzwonnicy i wzniesienie wkrótce potem nowego babińca z wieżyczką przekrytą ośmiobocznym dachem kopulastym. W 1844 dodatkowo wzbogacono bryłę o jedną lub dwie zakrystie; w tym czasie świątynia wymagała wymiany pokrycia. Ostatnią znaną restaurację obiektu przedsięwzięto w 1885. W 1903 z inicjatywy parocha ks. Lwa Połoszynowicza oraz z funduszy parafian, na d. cmentarzu towarzyszącym starej cerkwi, rozpoczęto wznoszenie murowanej świątyni, którą ukończono i poświęcono w 1904. Niedługo potem drewnianą cerkiew rozebrano. Nowa świątynia, zapewne nieznacznie uszkodzona podczas I wojny (1915), w l. 20 i 30 utrzymywana była w dobrym stanie. W trakcie II wojny (czerwiec 1941) ucierpiała w wyniku ostrzału. Po 1946 została opuszczona i zdewastowana. Pomimo interwencji Kurii Archidiecezji w Lubaczowie, w 1956 cerkiew uległa rozbiórce na materiał budowlany.
Forma wczesnych świątyń nieznana. Ostatnia cerkiew drewniana wzniesiona była w konstrukcji zrębowej, z ciosanych brusów; ściany nawy i babińca wzmocnione były lisicami.
Trójdzielna, okresowo dwudzielna (1825): do kwadratowej nawy przylegało do wsch. krótkie sanktuarium, zamknięte zapewne trójbocznie, przy nim od pn. i prawdopodobnie od pd. występowały prostokątne zakrystie; od zach. istniała pierwotnie „dzwonnica nad kruchtą” (1789), później prostokątny i niższy babiniec z wieżyczką dzwonniczą oraz z krótkim przedsionkiem.
Dwukopułowa z dzwonnicą nad częścią zach. Nawa przekryta była kopułą zrębową z jednym załomem; czasza ośmioboczna nasadzona na niskim czworoboku, zwieńczona latarnią złożoną z ośmiobocznej wieżyczki, cebulastego hełmu, wysokiego pazdura z kulą i żelaznym krzyżem; babiniec przykryty był dachem dwuspadowym o przełamanych pod różnym kątem połaciach, na części głównej osadzona węższa ośmioboczna wieżyczka, nakryta wysokim, ośmiobocznym dachem kopulastym, nieznacznie przewężonym poniżej połowy wysokości, zwieńczonym wysokim pazdurem z żelaznym krzyżem; nad prezbiterium występowała zapewne ośmioboczna kopuła. Zakrystie przykryte dachami trójpołaciowymi, kalenicowymi. Nad przedsionkiem dach dwuspadowy z trójkątnym szczytem; na końcu kalenicy osadzony żelazny krzyż.
Pierwotnie występowały dwa otwory przejściowe: 1. w nawie od pd., z drzwiami zamykanymi na zasuwę i kłódkę; 2. w kruchcie od zach. z drzwiami zaopatrzonymi w zamek i wrzeciądz; później funkcjonowało zapewne kilka dodatkowych: w zakrystiach co najmniej dwa oraz jeden w przedsionku od zach., z drzwiami dwuskrzydłowymi. W nawie istniały trzy prostokątne okna bez krat - dwa od pd. i jedno od pn.; w prezbiterium również trzy, z kratami; bliżej nie znana liczba okien występowała zapewne w obydwu zakrystiach.
Ściany wewnątrz pokryte były polichromią. Na jednym z zamków drzwiowych istniał wyryty rok „1618”, na luźnej tabliczce drewnianej wycięty był napis w j. staro-cerkiewno-słowiańskim z datą 15 grudnia 1644.
Zewnątrz, wokół nawy i babińca obiegały soboty, wsparte na słupkach z mieczowaniem. Ściany i szczyty dachów oraz ścianki wieży nad babińcem oszalowane były pionowo deskami; dachy sobót, zakrystii oraz przedsionka posiadały poszycie gontowe, kopuła nad nawą oraz pozostałe dachy pobite były blachą.
Ruiny
cerkwi spłonęły wiosną 2001 r.
KOBYLNICA RUSKA
Pierwotna nazwa „Kobylnica” (Kobelnica, Kobilnica), w XVI w. przybrała dodatkowe określenie - „Ruska”. Osadzona prawdopodobnie jeszcze w XIV lub na początku XV w. na prawie ruskim; wzmiankowana w 1425.
Do 1462 dziedzina książąt mazowieckich, następnie w dobrach królewskich starostwa lubaczowskiego; na krótko w l. 1549-1566 lenno Mikołaja Tarły, chorążego przemyskiego, później ponownie wieś królewska. Od 1778 w dobrach rządowych; w 1818 zakupiona przez Józefa Doerla, od około 1836 własność kolejno: Benedykta Leimsnera, Andrzeja Rylskiego, w 2 połowie XIX w. na dłużej w posiadaniu Mikołaja Jaworskiego, a następnie Marka, Józefiny i Joachima Wohlfeldów; od około 1895 należała do Felicjana Jackowskiego, a od około 1902 do Józefa Myszkowskiego, po 1928 w posiadaniu Franza Pawlika.
Osada spustoszona przez najazdy tatarskie przed 1546, w 1621 ; w 1 połowie XVII w. objęta zaburzeniami społeczno-ekonomicznymi ; częściowo spalona w 1915, zniszczona i spacyfikowana w trakcie walk polsko-ukraińskich w 1945. W XVI w., obok włościan, wzmiankowani liczni bartnicy oraz młynarze, cieśla, smolarz; w tym czasie istniały także stawy hodowlane; od XVII w. funkcjonowały dwie karczmy. Wieś złożona była głównie z Ukraińców, następnie występowali Polacy, Niemcy i Żydzi.
Niegdyś rozległa osada; na jej gruntach w k. XV w. powstała Kobylnica Wołoska, w XVI w. przedsięwzięto nieudane próby lokacji miasta Tarłowiec (1557) i wsi Wola Kobylnicka (1565), a po 1783 założono kolonię niemiecką Fehlbach (ob. Potok Jaworowski). Miejscowość położona w szerokiej dolinie ograniczonej od pd. i pn. niewielkimi wzgórzami, między potokami Łazanka na wsch. i Horodysko na zach.; w typie łańcuchówki, dawniej z kilkoma częściami i przysiółkami: Budy, Fedek, Kamienisko, Rotysko, Stawki. Przez wieś przebiegała niegdyś odnoga równoleżnikowego szlaku prowadzącego z Jaworowa przez Wielkie Oczy do Jarosławia. We wsch. części osady istniała cerkiew greckokatolicka, par., p. w. św. Dymitra (dr., 1922); na zach. krańcu wsi, przy plebanii znajdowała się kaplica greckokatolicka (dr., 1926).
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA, P. W. ŚW.
DYMITRA
Budowla cerkiewna wzmiankowana w 1531. Kolejna wzniesiona w 1634. Przedostatnia cerkiew postawiona sumptem gromady wiejskiej w 1705, zapewne z wykorzystaniem elementów wcześniejszego obiektu; poświęcona przez bp. przemyskiego Grzegorza
Winnickiego. Już w l. 80 XVIII w. wymagała naprawy dachów od południa. W 1 ćwierci XIX w., mimo iż proboszcz i parafianie dbali o cerkiew, znajdowała się w średnim stanie; w 1825 była już za mała na potrzeby wiernych. Konieczność dokonania reperacji dachów zgłaszano również w l. 30. Prace remontowe przedsięwzięto w 1843 oraz w 1884. Gruntowną przebudowę budowli przeprowadzono w 1911; w tym czasie znacznie ją powiększono przez przybudowanie nowego, większego babińca i dwóch zakrystii, których brak odczuwano już w 1839. Odnowiony obiekt został spalony podczas działań wojennych w czerwcu 1915. Ostatnio istniejąca cerkiew drewniana wzniesiona była staraniem parafian na miejscu poprzedniej w l. 1921-1922, poświęcona rok później. Do k. l. 20 nie potrzebowała reparacji. W 1942 została osadzona na murowanych fundamentach. Po 1945 przejęta na Skarb Państwa i zdewastowana; do 1956 została rozebrana na materiał.
O wyglądzie wczesnych świątyń, w tym obiektu z 1634, nie posiadamy informacji. Przedostatnia budowla założona była na planie trójdzielnym. Nawa przekryta kopułą; prezbiterium zamknięte zapewne trójbocznie, przy nim od pd. i pn. występowały późniejsze zakrystie; pierwotny babiniec prawdopodobnie niewielki, zastąpiony następnie znacznie obszerniejszym. Do wnętrza prowadziły początkowo dwa otwory wejściowe z drzwiami, z których jedne posiadały zawiasy żelazne i zamykane były na żelazny zamek i wrzeciądz, drugie zaopatrzone były jedynie w zasuwę; w późniejszym czasie boczne wejścia znajdowały się w zakrystiach. W nawie występowały cztery okna z kratami, w tym jedno małe w kopule; w prezbiterium trzy również z kratami. Wewnątrz istniały napisy pochodzące prawdopodobnie z XVII w. Dachy początkowo pobite były gontami które stopniowo zastępowane były przez blachę (przed 1838).
Ostatnia cerkiew wzniesiona była w konstrukcji zrębowej, początkowo na dębowych peckach, później na murowanym fundamencie. Rozplanowana na rzucie zbliżonym do krzyża łacińskiego z zachowaniem trójdzielności: kwadratowa nawa rozszerzona od pd. i pn. o dwa krótsze i węższe, boczne ramiona; babiniec równy szerokością i długością nawie; przy nim od zach. niewielki ganek; prezbiterium węższe od nawy, zamknięte trójbocznie, z dwiema zakrystiami przy ściankach od pd. i pn.. Nawa przekryta kopułą, pozostałe pomieszczenia nakryte były zapewne sklepieniami i sufitami, które pokrywała polichromia. Wewnątrz znajdował się chór. Główny otwór wejściowy zlokalizowany był zapewne w zach. ścianie babińca, cztery inne istniały prawdopodobnie w aneksach bocznych przy nawie oraz w zakrystiach. W babińcu i nawie znajdowało się pięć większych okien, w prezbiterium dwa, w zakrystiach po jednym. Dachy i kopuła pobite blachą; na zwieńczeniu kopuły i kalenicach dachów osadzone makowice z dużymi, żelaznymi krzyżami, z których największy zaopatrzony w wyciętą datę: „1884” i inicjały „IK”, a jeden z trzech mniejszych, analogicznych, odpowiednio z datą: „1921” i inicjałami „KL” (?).
Teren wokół miejsca po cerkwi otoczony był wieńcem lip, z których większość zasadzono na początku l. 20 naszego wieku. Na placu cerkiewnym znajdują się dwa drewniane krzyże: 1. przy pn. boku terenu, postawiony w rocznicę 950-lecia Chrztu Rusi, w 1938 r.; 2. w pd.-zach. narożu, upamiętniający misje z 1936 r.
KROWICA SAMA
Pierwotne nazwy: Crowycza, Cronicza, Krowycza. Początki osadnictwa sięgają neolitu i okresu wczesnego średniowiecza. Osada wzmiankowana w 1503 i 1507.
Początkowo wieś królewska w składzie starostwa lubaczowskiego; w 1554 nadana przez króla Zygmunta Augusta na własność Klemensowi Lityńskiemu, odtąd włość prywatna w posiadaniu rozdrobnionej rodziny Lityńskich. Na dłużej, od k. XVII w. do 2 poł. XIX w., należała do Rosnowskich, następnie w l. 1880-1886 na krótko pozostawała w rękach Zofii z Rosnowskich Skarbek Borowskiej. Od k. XIX w. przeszła na własność Fedorowiczów: Adama, początkowo starosty rzeszowskiego, później krakowskiego oraz delegata namiestnictwa galicyjskiego w Krakowie i Władysława, starosty gródeckiego, następnie rzeszowskiego, kierownika departamentu w Ministerstwie Handlu we Wiedniu; w 1922 majątek ofiarowano Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie.
Częściowo zniszczona przez Tatarów w 1629; wyniszczona podczas I i II wojny. W XVI w., obok rolnictwa, mieszkańcy zajmowali się eksploatacją zasobów leśnych: bartnictwem, myślistwem, ciesielstwem; od tego czasu funkcjonowała jedna, a od XIX w. już trzy karczmy i młyn oraz gorzelnia i tartak przy folwarku na Obrawszczyźnie. Ludność osady składa się z Ukraińców, Polaków i Żydów.
Początkowo dużych rozmiarów wieś, z której ostatecznie w XIX w. wydzieliły się niezależne miejscowości: Krowica Hołodowska, Krowica Lasowa, Krowica Sama, a później Wólka Krowicka. Osada położona na prawym brzegu potoku Zamiła, lewobrzeżnego dopływu Lubaczówki (Zawadówki), wzdłuż lokalnej drogi, która będąc odnogą d. szlaku lwowskiego - prowadzącego do Lubaczowa, łączyła wieś z Jaworowem, ob. z Wielkimi Oczami. Główna część wsi o układzie łańcuchówki, z grupami domów: od wsch. Blusy, a od pd. Cetynia, Obrawszczyzna, Wychylówka. W centrum osady usytuowany kościół rzymskokatolicki, par., p. w. Przemienienia Pańskiego (dr., 1932-1933), a nieco dalej na pn. - d. cerkiew greckokatolicka, par., p. w. św. Michała Archanioła (dr., 1870), ob. w ruinie. Niegdyś w pn. części osady istniał dwór (dr., XVIII w.), a w pd. folwark.
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA, P. W. ŚW. MICHAŁA ARCHANIOŁA
Świątynia ruska istniała zapewne od poł. XVI w.; w ciągu XVII w. uległa zniszczeniu. W 1761 zanotowano, że nie ma „ świadectwa ktoby pierwszą cerkiew fundował”. W XVIII w. istniała już druga świątynia, przy której w 1722 z funduszy Wojciecha Rosnowskiego, podstolego przemyskiego i Michała Rykowskiego, stolnika chełmskiego, dokonano odnowienia fundamentów. Budowla ta została zniszczona w 1817 na skutek pożaru wywołanego uderzeniem pioruna. Kolejna cerkiew - wzniesiona wkrótce potem - jeszcze w 1825 była nieskończona. W nocy z 29 na 30 czerwca 1841 uległa spaleniu wraz ze wszystkimi zabudowaniami plebańskimi. Obok pogorzeliska przy pomocy Wincentego Rosnowskiego, właściciela wsi, postawiono tymczasową kaplicę, która funkcjonowała przeszło dwadzieścia lat „ na zawieruchę zimową i słotną porę liche dając schronienie”. Jednocześnie za pośrednictwem Urzędu Cyrkularnego podjęto starania o wzniesienie nowej cerkwi. Początkowo zabiegi parocha, ks. Michała Strońskiego, nie przynosiły rezultatów; dopiero w poł. l. 60, kosztem parafian i kolatorów; rozpoczęto wznoszenie świątyni, którą ukończono w 1869 i pobłogosławiono 20 grudnia 1870. Wnętrze pokryto polichromią w 1895. Podczas I wojny światowej, pomimo ograbienia plebanii, świątynia nie poniosła strat. W 1936 z powodu szczupłości miejsca, za staraniem parocha ks. Aleksandra Kozenki dokonano powiększenia babińca; prace przeprowadził zespół cieśli pod kierunkiem Dymitra Hładkiego z Krowicy Lasowej. Odnowioną świątynię poświęcił bp przemyski Jozafat Kocyłowski. Po II wojnie cerkiew została przejęta na Skarb Państwa; w 1948 zamieniono ją na magazyn zbożowy miejscowego PGR. W 1961 stwierdzono występowanie zacieków w pn. części nawy, braki w poszyciu zadaszenia, uszkodzone zwieńczenie kopuły; niedługo potem zaliczono budowlę do trzeciej grupy zabytków. W 2 połowie l. 60 obiekt przejęła Gminna Spółdzielnia w Lubaczowie na skład nawozów; w tym czasie obcięto rysie i usunięto większą część zadaszenia, w ścianach nawy i prezbiterium wycięto nowe okna i otwory służące do załadunku sypkich materiałów, przy zach. boku babińca urządzono pomieszczenie biurowe. W k. l. 80 usunięto magazyn. W 1990 z inicjatywy Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Przemyślu zamierzano przeprowadzić gruntowne prace remontowo-konserwatorskie, które przewidywały m. in. wymianę elementów konstrukcji, uzupełnienie poszycia dachów, odtworzenie zadaszenia i stolarki, przeprowadzenie impregnacji drewna. W tym samym roku wpisano budowlę do rejestru zabytków. Stan opuszczonej i zdewastowanej budowli ulegał jednak stałemu pogorszeniu; 3 października 1994, w wyniku osłabienia konstrukcji nośnej, runęła kopuła nad nawą oraz sklepienie prezbiterium; na początku 1995 oderwała się część deskowania ze stropu nad babińcem, z przedstawieniem św. Michała Archanioła.
Forma pierwszej cerkwi nie jest znana. Druga wzniesiona była „stosownie do wymogów obrządku greckiego”, założona zapewne na planie trójdzielnym, zwieńczona co najmniej dwiema kopułami. Do wnętrza prowadził jeden otwór z drzwiami zaopatrzonymi w żelazny zamek; w ścianach znajdowało się dwanaście okien, w tym cztery większe w nawie, cztery mniejsze w kopule, dwa w części ołtarzowej oraz dwa inne; wewnątrz występowała podłoga. Zewnątrz budowla pobita była gontem.
O wyglądzie kolejnego obiektu sakralnego nie posiadamy informacji. Tymczasowa kaplica, istniejąca jako czwarta świątynia, posiadała niewielkie rozmiary, wzniesiona była w konstrukcji szkieletowej z drewna sosnowego, kryta deskami.
Obecna cerkiew (stan z 1992) drewniana, konstrukcji zrębowej, zwęgłowana na obłap, z niewielkimi ostatkami oraz rysiami. Podwalina na wysokiej, kamiennej podmurówce (wapień), która otynkowana z wyjątkiem zach. części babińca. Zręby wszystkich pomieszczeń wzmocnione od wew. i zew. gęsto ustawionymi parami lisic.
Pierwotnie na planie krzyża greckiego z kopułą na przecięciu ramion, później przedłużona do planu krzyża łacińskiego z zachowaniem trójdzielności: nawa kwadratowa, od pd. i pn. poszerzona o krótkie prostokątne ramiona; prezbiterium i babiniec równej szerokości z nawą, z nich prezbiterium prostokątne, krótkie; w pd.-wsch. narożu - na przedłużeniu ścian prezbiterium i pd. ramienia nawy - niska zakrystia; babiniec prostokątny, wydłużony, przy nim od zach. niewielki, otwarty ganek, wsparty na dwóch toczonych słupkach. Zręby wszystkich trzech głównych pomieszczeń, łącznie z bocznymi ramionami przy nawie, wysokie, na jednakowym poziomie.
Wewnątrz babiniec oraz obydwa ramiona boczne, otwarte do nawy analogicznymi, prostokątnymi prześwitami, zamkniętymi od góry łukami koszowymi; między prezbiterium a nawą ściana zrębowa, w której wydzielone trzy wysokie i prostokątne otwory dolnego rzędu ikonostasu. Podłoga drewniana, w babińcu, nawie i bocznych ramionach na jednakowym poziomie, w prezbiterium podwyższona z silnie wysuniętym stopniem w nawie. Część środkowa nawy przekryta ośmiopołaciową kopułą pozorną na niskim zrębowym tamburze z deskowymi, wklęsłymi pendentywami; w prezbiterium strop płaski z fasetą ściętą prosto w narożach; w babińcu i ramionach bocznych przy nawie stropy płaskie, z fasetą przy dłuższych bokach; w zakrystii i ganku stropy płaskie. W pn.-zach. narożu babińca, wtórnie wydzielone murowane pomieszczenie. Chór muzyczny niegdyś w babińcu, wsparty na dwóch słupkach, o prostym parapecie, ze schodami jednobiegowymi w pd.-zach. narożu. Wewnątrz, na całej powierzchni ścian i przekryć, polichromia o podziałach architektoniczno-ramowych z przedstawieniami figuralnymi: w babińcu zacheuszki oraz kartusz z herbem papieskim nad przejściem do nawy, na wsch. części stropu - w bogato ornamentowanym tondzie - św. Michał Archanioł; w podniebiu kopuły, na osiach diagonalnych, postacie czterech Ewangelistów w obramieniach zamkniętych trójlistnie; na stropach ramion bocznych i prezbiterium emblematy złożone z kotwicy i serca.
Zewnątrz obiegało wokół wydatne zadaszenie, wsparte w narożach na wysuniętych belkach zrębu oraz na systemie krokwi i zastrzałów; obecnie zachowane szczątkowo przy zakrystii od pd. oraz we większym fragmencie, w rogu między prezbiterium a pn. ramieniem przy nawie. Pierwotnie ściany nad zadaszeniem oraz szczyty dachów i tambur kopuły- szalowane pionowo deskami z olistowaniem i wyjątkowo arkadkowaniem w ścianie szczytowej babińca, obecnie od pd. szalunek oderwany. Na ściankach pod zadaszeniem, z wyjątkiem zach. części babińca- marmoryzacja; szalunek niegdyś malowany na żółto.
Otwory przejściowe prostokątne: 1. w babińcu od zach., z drzwiami dwuskrzydłowymi, płycinowymi; 2. 3. w ramionach bocznych przy nawie w ścianach od zach., niegdyś z drzwiami jednoskrzydłowymi, deskowymi i stopniami cementowymi od zew. (zachowane w pierwotnym stanie od pd.); 4. 5. w zakrystii oraz prezbiterium od pd., niegdyś z drzwiami analogicznymi, dwuskrzydłowymi; 6. między zakrystią a pd. ramieniem przy nawie, wąski i niski, niegdyś z drzwiami jednoskrzydłowymi. Otwory okienne zróżnicowane: w babińcu od pd. i pn. po dwa duże, prostokątne zamknięte łukiem podkowiastym, w świetle którego bogate podziały szczeblinami., w ścianie zach. duży okulus z motywem gwiazdy czteroramiennej, wydzielonej szczeblinami, niżej po pn. stronie drzwi wtórnie wycięte, prostokątne okno z żelaznymi kratami; w ramionach bocznych od pd. i pn. po jednym, w formie triforiów, złożonych z trzech otworów prostokątnych, zamkniętych półkoliście, z których środkowy szerszy i wyższy, w świetle łuków bogate podziały szczeblinami; analogicznie rozmieszczone, mniejsze triforia w kopule nad nawą, osłonięte od zew., po bokach, ozdobnie wycinanymi deskami; w pn. ściance prezbiterium jedno okno o formie analogicznej do okien babińca, w ścianie wsch. dwa okna, wąskie i wysokie, zamknięte półkoliście; w zakrystii jedno prostokątne od wsch. oraz wtórnie wycięty okulus (otwór wentylacyjny) pod okapem pd. ścianki.
Zewnętrzne przekrycie nawy w formie ośmiobocznego dachu kopulastego z przewężeniem, któro wydziela obszerny hełm cebulasty górą i niski daszek o zaokrąglonych połaciach od dołu; całość osadzona na wysokim tamburze, zwieńczona niegdyś krzyżem osadzonym na wielostopniowym pazdurze lub formie baniastej. Nad ramionami bocznymi przy nawie dachy trójpołaciowe, z krótką kalenicą, przylegającą do pd. i pn. ścianki tamburu; nad babińcem i prezbiterium dachy dwuspadowe z trójkątnymi szczytami i wydatnymi okapami, z ozdobnie wycinanymi końcami krokwi i płatwi; przy końcach kalenic dachów obydwu pomieszczeń dwie, analogiczne pseudolatarnie, w formie ośmiobocznych ażurowych wieżyczek, osadzonych na ogzymsowanych cokołach, nakrytych hełmami baniastymi, z daszkami o wydatnych okapach podbitych gzymsami i charakterystycznymi formami gruszkowatymi z żelaznymi krzyżami na zwieńczeniu; nad zakrystią dach dwupołaciowy o krótkiej kalenicy, przylegającej do zrębu prezbiterium; ganek przykryty daszkiem dwuspadowym z trójkątnym szczytem. Dachy oraz niegdyś zadaszenie kryte pierwotnie częściowo gontem,
później blachą żelazną, ocynkowaną i cynkową.
MIŁKÓW
Wieś założona prawdopodobnie w XVII w. z inicjatywy Sieniawskich; poświadczona źródłowo w 1717, już jako rozwinięta osada.
Początkowo, jako wieś prywatna w składzie klucza oleszyckiego, należała do Sieniawskich i Czartoryskich; od pocz. XIX w. w zespole dóbr zapałowskich, w posiadaniu Zamoyskich, a następnie Sapiehów; ostatnimi właścicielami obszaru dworskiego byli synowie Władysława ks. Sapiehy: Józef, Adam i Aleksander, a także Witold ks. Czartoryski.
Wieś całkowicie zniszczona podczas II wojny światowej: na początku 1941 ludność wysiedlona przez władze sowieckie do Besarabii; w 2 połowie l. 40 rejon działania oddziałów UPA. Do XX w. funkcjonowała w osadzie niewielka huta szkła użytkowego, a także tartak, młyn, maziarnia, karczma i folwark. Wśród mieszkańców występowali Ukraińcy, Polacy i Żydzi.
Miejscowość położona niegdyś w dużym kompleksie leśnym, wzdłuż niewielkiego potoku Bechy (Kazionny, Koziany), płynącego głębokim wąwozem na pd.-zach.; pierwotnie osada w połowie przecięta drogą, wybiegającą z traktu sieniawskiego, która łączyła Stare Sioło z Cewkowem. Zabudowania tworzyły łańcuchówkę; od pd. przylegała większa część Wola, a od pn.-zach. Huta Miłkowska; obecnie obszar zalesiony, niezamieszkały. W środkowej części d. wsi zlokalizowane pozostałości po cerkwi greckokatolicka, par., p. w. Zaśnięcia NMP (mur., 1910), niegdyś istniała także drewniana kaplica rzym.-kat, która początkowo funkcjonowała przy hucie szkła.
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA, P. W. ZAŚNIĘCIA NMP
Ostatnio istniejąca cerkiew drewniana zbudowana została w poł. XVII w. lub raczej w l ćw. XVIII w. (przed 1735). Na początku XIX w. była już „(…) iam interne quam exsterne desolata”, dlatego też w maju 1832 przebudowano stare lub wzniesiono nowe prezbiterium. W 1839 znajdowała się w „(…) dobrym stanie zewnętrznym i wewnątrz w przyzwoitym porządku tak jak wymaga obrządek”. Kolejną restaurację świątyni przedsięwzięto w listopadzie 1878, przekształcając wówczas zapewne babiniec. Mimo tego w 1890 zanotowano że jest „stareńka” i „potrzebuje poprawy”. Od pocz. XX w. z inicjatywy parocha ks. Bazylego Paraszczaka, rozpoczęto gromadzić fundusze na budowę murowanej świątyni, którą postawiono w 1910 na miejscu poprzedniej. Cerkiew ta uległa rozbiórce około 1952.
Wzniesiona częściowo z drewna „łupanego” (nawa), na planie trójdzielnym z zakrystią przy pn. boku czworobocznego prezbiterium. Na zew. ścian wycięte były napisy zapewne w j. staro-cerkiewno-słowiańskim, z czytelnymi datami: 1. 1735, 2. maj 1832; ostatni z nich umieszczony był na ścianie prezbiterium.
SIENIAWKA
Nazwa o charakterze patronimicznym lub topograficznym. Początki osadnictwa w dolinie Smolinki sięgają neolitu i wczesnego średniowiecza. Miejscowość założona prawdopodobnie na przełomie XVII i XVIII w. na gruntach wsi Basznia; powstała i funkcjonowała wspólnie z osadą przemysłową Huta Kryształowa.
W XVIII w. wieś królewska w starostwie lubaczowskim; po 1778 włączona do habsburskich dóbr kameralnych. Sprzedana w 1818, odtąd w składzie dóbr lubaczowskich należących do hr. Pawłowskich, w poł. XIX w. do Jakuba Bernsteina, następnie od około 1882 do końca l. 30 XX w. własność hr. Gołuchowskich. Wieś zniszczona w trakcie walk polsko-ukraińskich w l. 1944-1947.
Rozwój osady w XVIII w., wówczas w Hucie Kryształowej czynna bliżej nieokreślona manufaktura szkła. W XIX-XX w. przy folwarku w Hucie Kryształowej funkcjonowała gorzelnia. Po 1783 między Basznią Górną a Sieniawką powstała niemiecka kolonia Reichau (ob. Podlesie). Do l. 40 XX w. w strukturze wyznaniowej wsi przeważała ludność obrządku greckokatolickiego, następnie rzymskokatolickiego, oraz żydzi.
Wieś położona niegdyś w dolinie rzeki Smolinka, płynącej na pn.-zach., na terenie silnie zalesionym, bagnistym z kilkoma wyniesieniami (do 270 m. n.p.m.). Przez osadę przechodziły dwa, równolegle biegnące trakty, łączące Lubaczów z Niemirowem: przez Basznię (pn.) i Borową Górę (pd.). Dawniej średniej wielkości osada; część centralna rozłożona w dolinie Smolinki, otoczona (głównie od pd.) przez liczne przysiółki o charakterze bezkształtnym: Capy, Huta Kryształowa, Hryniawskie (Hryniawki), Kapłysze, Maśluchy (Masiuki), Onyszczaki, Stelmachy, Sucholas, Tymosze, Zdany, Zatęg (Załany). Obecnie niezamieszkałe tereny leśne w granicach wsi Podlesie z niewielką osadą (PGR) Huta Kryształowa, położoną przy granicy RP. Niegdyś istniała cerkiew greckokatolicka,, oraz dwór z folwarkiem (ob. PGR Huta Kryształowa) i kilka karczem. We wsi urodził się i działał rzeźbiarz ludowy Wasyl Gudz (1863-1936).
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA, P. W. PODWYŻSZENIA KRZYŻA ŚWIĘTEGO
Pierwsza cerkiew wzniesiona zapewne na początku XVIII w., około 1780 była „ ab extra gontami należycie pobita”. W 1 ćwierci XIX w., chociaż wnętrze prezentowało się dobrze, odnotowano potrzebę wzmocnienia konstrukcji; około 1826 rozebrano dzwonnicę nad babińcem. W 1849 na skutek pożaru cerkiew uległa całkowitemu zniszczeniu; pozostała wolnostojąca dzwonnica, do której w 1850 dobudowano niewielką kaplicę. Prowizoryczna świątynia istniała do 1877, kiedy to z inicjatywy parocha, ks. Jana Kozaka, kosztem parafian, wzniesiono nowy zespół cerkiewny. W 1922 z powodu małych rozmiarów i „nieproporcjonalnej” sylwetki dokonano podwyższenia kopuły nad nawą, w tym czasie pobito ją również blachą; prace przeprowadzono ze składek parafian. Do k. l. 30 budowla znajdowała się w dobrym stanie. W 2 połowie l. 40 uległa rozbiórce, a uzyskany materiał użyto częściowo do celów budowlanych.
Pierwotna świątynia drewniana posiadała zapewne plan trójdzielny z dzwonnicą nad babińcem, bez zakrystii. Do wnętrza prowadziły drzwi z „zamkiem żelaznym y wrzeciądzem” (1780); w środku położona była drewniana podłoga; na oświetlenie zewnętrzne składało się pięć okien, w tym trzy większe i dwa mniejsze.
Tymczasowo kaplica złożona była z jednoprzestrzennej nawy, dostawionej do dzwonnicy, która mogła funkcjonować jako przedsionek.
Ostatnio istniejąca cerkiew wzniesiona była w konstrukcji zrębowej; osadzona na kamiennej podmurówce. Założona na planie trójdzielnym: nawa kwadratowa, rozszerzona o dwa boczne, wąskie aneksy; prezbiterium duże, kwadratowe, przy nim od pn. występowała niewielka zakrystia; babiniec mniejszy, prostokątny, z dostawionym od zach. małym przedsionkiem. Główny otwór wejściowy umieszczony był w zach. ścianie babińca, poprzedzony drzwiami w przedsionku; boczne wejście wiodło przez zakrystię. W ścianach znajdowało się dziewięć okien: dwa w babińcu, cztery w nawie, dwa w prezbiterium (?) i jedno zakratowane w zakrystii. Ściany wewnątrz były polichromowane; w nawie lub babińcu występował chór. Nawa przekryta była kopułą, dwa pozostałe, główne pomieszczenia posiadały dachy z nasadzonymi na kalenicach makowicami; na zwieńczeniach osadzone były żelazne krzyże; kopułę i dachy pokrywała blacha.
Teren wokół cerkwi obsadzony był drzewami, z których obecnie zachowanych kilka dębów i buków, rosnących na pn. stoku wału. W pobliżu wsch. ściany d. prezbiterium usytuowany kamienny krzyż nagrobny z 1 poł. XIX w.; na zach. od miejsca po świątyni, oddzielony nieznacznym przekopem, zlokalizowany cmentarz z kamiennymi nagrobkami, z których kilka autorstwa Wasyla Gudza. Na pd. od zespołu cerkiewnego, u podnóża wału znajdowały się niegdyś zabudowania plebańskie.
STARE
SIOŁO
Wieś wzmiankowana w 1469 i 1492; ponownie zasiedlona przed 1630. Pierwotnie była to osada prywatna w składzie klucza
oleszyckiego. Początkowo własność Ramszów Kormanickich, po 1562 w dożywotnim posiadaniu Andrzeja Wapowskiego, kasztelana przemyskiego, szwagra Piotra
Ramsza, następnie dziedzina Kamienieckich. Od końca XVI w. należała kolejno do Sieniawskich, ks. Czartoryskich. Na początku XIX w. została przejęta przez hr. Zamoyskich; w tym czasie weszła do zespołu dóbr zapałowskich, zarządzana przez Leona ks. Sapiehę, który ok. 1856 objął majątek jako wiano swej żony Jadwigi z hr.
Zamoyskich, właścicielki wsi także po 1878; w 1890 obszar dworski otrzymał w spadku Adam ks. Sapieha, s. Leona (zm. 1903), a następnie Władysław, s. Adama (zm. 1920) i na koniec Adam, s. Władysława.
Wieś wyniszczona zapewne w XVII w. przez Tatarów i Szwedów, następnie podczas I i II wojny światowej; spalona w trakcie walk z UPA (1945). Od XVI w. funkcjonował we wsi duży folwark, czynne były cztery karczmy oraz młyny przy stawach, wówczas także rozwijało się bartnictwo; w XIX w. przy folwarku działała gorzelnia. Wśród mieszkańców występowali Ukraińcy, Polacy i Żydzi oraz okresowo Niemcy. Osada położona jest nad Bachorką, dopływem Lubaczówki. Główna część w typie łańcuchówki, rozciągnięta wzdłuż niewielkiego potoku i lokalnej drogi łączącej trakt sieniawski z jarosławskim; dawniej rozrzucone wokół liczne części i przysiółki: Bachory, Czeterboki, Lichacze, Lipina, Szczerbiwołki,
Tomsy, a także Zalesie, gdzie w 1844 założono niewielką kolonię niemiecką. W pd. części właściwej wsi usytuowana niegdyś cerkiew par., p. w. śś. Kosmy i Damiana (dr., 1776, przebud. 1844, rozbud. 1922).
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA, P. W.
ŚW. KOSMY I DAMIANA
Pierwsza znana cerkiew funkcjonowała w 1531 i przetrwała zapewne do końca XVI w.; w tym czasie lub na początku XVII w. (przed 1620) ustąpiła miejsca obecnej budowli, która następnie uległa przekształceniom, zatracając swe pierwotne cechy. W 1776 dokonano przebudowy lub też wzniesiono nowe prezbiterium. Po raz drugi przerobiono część ołtarzową staraniem ks. Ignacego Nestorowskiego w 1803; zapewne wzniesiono wówczas część zrębu, likwidując „komórkę” od pd. oraz „wklęsłe ściany” od pn. i wsch.. Jednocześnie rozpoczęto prace przy babińcu, które kontynuowano jeszcze w maju 1832; w ich trakcie zniesiono prawdopodobnie pierwotne przekrycie w formie kopuły. W 1839 świątynia została „ze wszystkiem nowo pobita” gontem i w 1840 znajdowała się w „należytym porządku”. W tym czasie „(...) z pierwiastkowej (...) Cerkwi pozostały tylko dwie ściany podłużne średniej części Cerkwi (...)”, przy czym „(...) dyle tych ścian spróchniałe”, a sama nawa „(...) za szczupłą nader była dla pomieszczenia parafian na Nabożeństwo zgromadzonych”. Dlatego też w 1844, z inicjatywy parocha i dziekana oleszyckiego, ks. Michała Brylińskiego, przy pomocy parafian oraz kolatora księcia Adama Sapiehy, ówczesnego administratora dóbr zapałowskich, który dostarczył niezbędny budulec, cegły i gont oraz opłacił majstrów – dokonano zasadniczej przebudowy środkowej części cerkwi, wznosząc nową nawę i rozszerzając ją od pd. i pn. o dwie boczne „kaplice”; w narożach między częściami bocznymi a prezbiterium ulokowano dwa niewielkie pomieszczenia: zakrystię (pd.) i skarbczyk (pn.), jednocześnie wnętrze prezbiterium i kopułę nad nawą pokryto polichromią oraz odnowiono elementy wystroju; wymieniono także gontowe poszycie ścian i dachów, a część ołtarzową pokryto nawet blachą. Rok później stwierdzono jednak, że „(...) nad babińcem potrzebny jest dach nowy, gdyż w zimie mocno śniegiem zawiewa”. Zapewne wkrótce uszkodzenia usunięto i w 1891 całą powierzchnię zewnętrznych przekryć obito nową blachą. Przed 1914 budowla znajdowała się w „średnim”, a nawet w „dość dobrym” stanie. Pomimo rabunku plebanii w 1915, cerkiew przetrwała I wojnę w dobrej kondycji. W 1922 komitet parafialny uznał za konieczne dokonanie kolejnej rozbudowy cerkwi, którą przeprowadzono zapewne w tym samym roku, pod kierunkiem „koncesjonowanego budowniczego” A. Czyraka; wzniesiono wtedy większy babiniec z dwoma przedsionkami, poprzedzającymi otwory drzwiowe od zach. i pd.; zapewne nieco później ściany wewnątrz babińca i nawy pokryto malowidłami. W takim stanie obiekt po 1946 został przejęty na Skarb Państwa; już w tym czasie zamieniono go na magazyn nawozów dla pobliskiego PGR-u. W 1961 świątynia była już silnie zdewastowana i zawilgocona; w czerwcu tego roku na pd. skrzydło boczne nawy runął kilkuwiekowy dąb, naruszając konstrukcję i przekrycie budowli, która od tej pory była stopniowo rozbierana; w 1972 pozostała jeszcze nawa ze skrzydłem pn. oraz babiniec. Ostatecznie cerkiew przestała istnieć w 1975. Na początku lat 80. teren przekazano w użytkowanie parafii rzymskokatolickiej. w Starych Oleszycach i rozpoczęto budowę murowanej kaplicy, ukończonej do 1989. W spisie zabytków architektury z 1964 cerkiew zaliczono do trzeciej grupy.
Cerkiew była drewniana, wzniesiona w konstrukcji zrębowej, zwęgłowana na jaskółczy ogon i nakładkę (prezbiterium); pd. przedsionek posiadał konstrukcję słupowo-ramową; podwalina osadzona była na wysokiej, kamienno-ceglanej podmurówce, od zewnątrz otynkowanej. Pierwotnie trójdzielna, później założona na rzucie krzyża łacińskiego z zachowaniem trójdzielności; nawa kwadratowa, obszerna, od pd. i pn. przedłużona o krótkie i niższe, prostokątne ramiona; prezbiterium zbliżone do kwadratu, nieco niższe i węższe od nawy, zamknięte trójboczne, przy nim od pd. zakrystia a od pn. skarbczyk, obydwa pomieszczenia niewielkie, prostokątne, z nich zakrystia poprzedzona niewielkim gankiem; babiniec na rzucie wydłużonego prostokąta, nieco węższy i niższy od nawy, przy nim od zach. oraz od pd., mniejsze, prostokątne przedsionki, z których ostatni przylegał do pd. ramienia nawy na całej jego długości.
Wewnątrz babiniec otwarty był do nawy szerokim i wysokim, prostokątnym prześwitem o ściętych narożach, w formie odcinków łuku półpełnego; ramiona boczne niemal całkowicie otwarte do nawy prostokątnymi prześwitami z parą pionowych, sfazowanych słupków, które podpierały ściany powyżej; prześwit między prezbiterium a nawą prawdopodobnie był szeroki i niski, zamknięty prosto. Podłoga niegdyś drewniana. Pierwotnie trójkopułowa, ostatnio zwieńczona dwiema kopułami: nawę przekrywała ośmiopołaciowa kopuła zrębowa o spłaszczonej czaszy, na wysokim tamburze z pendentywami; nad prezbiterium ośmioboczna kopuła zrębowa, posadowiona bezpośrednio na zrębie ścian; nad babińcem, kruchtą zach. i ramionami bocznymi przy nawie występowały sklepienia o przekroju trapezu; w pd.-zach. przedsionku sklepienie o łuku odcinkowym; w zakrystii i skarbczyku były stropy płaskie. Chór muzyczny znajdował się w babińcu, wsparty na dwóch słupkach wolnostojących i dwóch przyściennych, o prostym parapecie, ze schodami jednobiegowymi w narożu
pn.-zach. Ściany wewnątrz pokryte były polichromią o charakterze figuralno-ornamentalnym, m. in. w babińcu umieszczona była scena Zwiastowania NMP (ściana pn.), muzykujący anioł (parapet chóru) oraz symbole Męki Pańskiej (sklepienie); bliżej nieokreślone malowidła wypełniały po 1844 prezbiterium i kopułę nad nawą; przed 1844 nawę pokrywała polichromia z 1620, wykonana przez malarza Wojciech z Leżajska: na wsch. ścianie malowany ikonostas („Deisus”), na pn. sceny Pasji Chrystusa, na pd. Drzewo Jessego; na belkach ściany ikonostasowej znajdowały się napisy: 1. „Wojciech Leżajski malarz roku 1620” (przeniesiony wraz z belką do babińca i zapewne po 1922 usunięty); 2. „Michał Krowicki Malarz 1681” (twórca ikonostasu); na jednej ze ścian zewnętrznych (babińca ?) istniał wycięty napis w j. staro-cerkiewno-słowiańskim, z datą: „Reperowano R. B. 1832”.
Otwory przejściowe prostokątne: 1. 2. w babińcu od zach. i pd., poprzedzone przedsionkami, które posiadały zapewne również własne otwory drzwiowe; 3. w zakrystii od wsch., poprzez przedsionek; 4. 5. w prezbiterium od pd. i pn., do zakrystii i skarbczyka. Otwory okienne zróżnicowane: w tamburze kopuły nad nawą po dwa od pd. i pn., prostokątne, zamknięte łukiem odcinkowym; większe, prostokątne występowały w ramionach bocznych przy nawie, po dwa od pd. i pn., uzupełnione przez podobnych rozmiarów przeźrocza pośrodku trójkątnych szczytów, po jednym od pd. i pn.; w prezbiterium trzy mniejsze, z nich dwa prostokątne w ściankach od pd. i pn. oraz jeden niewielki okulus w ścianie wsch.; w babińcu duże, ujęte deskowymi osłonami, po jednym od pd. i pn. oraz jedno, zamknięte łukiem odcinkowym w ścianie zach., nad chórem; w przedsionku zach. po jednym w ścianie pn. i pd.; w zakrystii i skarbczyku po jednym prostokątnym oknie, odpowiednio od pd. i pn.
Kopułę nawy wieńczyła latarnia w formie ośmiobocznej wieżyczki, przeprutej na głównych osiach prostokątnymi oknami, zamkniętymi łukami półkolistymi; latarnia zwieńczona hełmem dzwonowym z
pazdurem, podwójną kulą i żelaznym, kutym krzyżem. Kopuła prezbiterium od zewnątrz przekryta była wysokim dachem dwuspadowym, przechodzącym od wsch. w trójpołaciowy; na zakończeniu kalenicy znajdowała się niewielka makowica w formie niskiego, ośmiobocznego słupka z daszkiem, którego wydatny okap podbity był gzymsem, z nasadzonym hełmem cebulastym, przechodzącym w wysoka iglicę, zwieńczoną kulą i niewielkim, kutym krzyżem. Ramiona boczne przy nawie, babiniec oraz przedsionek od zach., przekrywały dachy dwuspadowe ze szczytami i daszkami przyzbowymi; nad zach. wejściem, przy szczycie przedsionka nadwieszony daszek dwuspadowy z trójkątnym szczytem; wsch. połacie dachów nad ramionami bocznymi przedłużone były, w formie węższych dachów pulpitowych, nad skarbczyk i zakrystię z przedsionkiem, a zach. połać dachu pd. ramienia nad przedsionek pd.-zach., gdzie jego zew. krawędź ujęta była ozdobnie wycinanymi deskami; na końcach kalenic dachów nad babińcem i ramionami bocznymi nasadzone były wysokie pazdury z kulą i niewielkim, kutym krzyżem. Zewnątrz, wokół prezbiterium obiegało wydatne zadaszenie wsparte na występujących, zapewne uskokowo wycinanych belkach zrębu; ściany pobite były niegdyś gontem z wyjątkiem ścian pn. ramienia oraz szczytu pd. skrzydła bocznego, gdzie występował pionowy szalunek. Kopuła z latarnią oraz częściowo dachy i zadaszenie kryte były blachą; pd. połać dachu nad babińcem oraz fragment dachu nad prezbiterium, posiadały poszycie gontowe.
Na cmentarzu przycerkiewnym znajdowało się kilka kamiennych nagrobków z XIX w., wykonanych w warsztatach bruśnieńskich, które zachowane obecnie we fragmentach. Zespół cerkiewny obsadzony był drzewami; wśród nich wyróżniał się dąb, powalony w 1961, a wzmiankowany jako stary jeszcze w 1845. Na pd. od cerkwi była plebania (dr., 1887) z budynkami gospodarczymi.
SUCHA WOLA
Założona na początku XVII w. przez Sieniawskich; wzmiankowana w 1630; poprzedzona działalnością rud żelaza (część pd.).
Do pocz. XIX w. miejscowość znajdowała się we włościach oleszyckich, w posiadaniu kolejno Sieniawskich i Czartoryskich; później weszła w skład klucza zapałowskiego, należącego początkowo do Zamoyskich, następnie do Sapiehów; ostatnim właścicielem był Aleksander ks. Sapieha, s. Władysława.
W wyniku walk polsko-ukraińskich w l. 1944-1947 osada została częściowo spalona, a następnie wysiedlona, obecnie nie istnieje; w l. 50 na pn. skraju obszaru d. wsi założono PGR Sucha Wola. W ciągu XIX w. funkcjonowały trzy karczmy i dwa folwarki. Niegdyś osadę zamieszkiwali Ukraińcy, Polacy i Żydzi.
Pierwotnie wieś obejmowała spory obszar, na który składały się dwie duże części przedzielone pasmem lasu, z nich 1. pn. - właściwa, położona dawniej u źródeł potoku Bachorka; w typie łańcuchówki z niewielkim przysiółkiem Jałowy (Jalina); 2. pd. - złożona z kilku większych grup domów rozrzuconych na prawym brzegu Lubaczówki: Hamarnia (Hamernia), Ihnaty, Kozaki, Onyszki, Soliły, Zakopce, obecnie części wsi Nowa Grobla. Wieś przyległa od zach. do traktu łączącego Jarosław z Zamościem i Bełzem, a od wsch. do linii kolejowej Jarosław - Bełżec (d. Sokal). W centrum pn. części usytuowana niegdyś cerkiew greckokatolicka, par., p. w. Wprowadzenia NMP do Świątyni (dr., 1838).
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA, P. W. WPROWADZENIA DO ŚWIĄTYNI NMP
Pierwsza znana cerkiew wzniesiona została w 1687 z fundacji Adama Mikołaja Sieniawskiego. Na początku XIX w. wymagała już częściowej reperacji. W 1838 została rozebrana, a uzyskany materiał sprzedano. W tym roku za staraniem parocha, ks. Jana Chotynieckiego, kosztem kolatora księcia Adama Sapiehy i przy pomocy parafian, zbudowano na miejscu wcześniejszej nową świątynię, którą poświęcił w 1839 bp przemyski Jan Śnigurski. W ciągu XIX w. utrzymywana była w dobrym stanie, dopiero w 1902 wizytator zaznaczył, że „ potrzebuje odmalowania”. Odnowienia i być może rozbudowy świątyni dokonano w l. 1903-1904; w tym czasie wnętrze pokryto polichromią. Pomimo spustoszenia popostwa w 1915, cerkiew przetrwała I wojnę bez uszkodzeń; w 1929 znajdowała się jednak w „średnim stanie”. Podczas walk polsko-ukraińskich w 1945 „została przez wojsko [LWP – uwaga autora] rozdarta końmi na opał”. Obecnie zachowały się na jej miejscu nieregularne skupiska kamienno-ceglanego gruzu po usuniętych fundamentach.
Pierwsza cerkiew wzniesiona była ze rzniętego drewna, na planie trójdzielnym; posiadała niewielkie rozmiary; na nadprożu odrzwi otworu wejściowego wycięty był napis w języku po części polskim i staro-cerkiewno-słowiańskim z datą.
Ostatnio istniejącą świątynię zbudowano z „miękkiego” drewna, na „podmurowaniu”. Początkowo była „wystawiona na trzy krzyże” (trójdzielna), później posiadała zapewne plan krzyża („chrestoobrazna”); na osi cerkwi przy zach. ścianie babińca umieszczono dzwonnicę; prezbiterium prawdopodobnie zamknięte było trójbocznie i flankowane od pd. i pn. przez dwa mniejsze pomieszczenia - zakrystię i skarbczyk. Do wnętrza prowadziły trzy otwory wejściowe: 1. w babińcu, od zach. z datą na nadprożu - „1838”; 2. od pn. (w babińcu?), z portalem ze starej cerkwi; 3. w pn. zakrystii We wszystkich pomieszczeniach istniała drewniana podłoga; chór umieszczony był zapewne w babińcu; ściany pokrywała polichromia; wnętrze oświetlało szesnaście okien, przeźrocza w zakrystii posiadały kraty. Nawa przekryta była dużą kopułą, która zew. pobita blachą; mniejsze „kopułki” - zapewne makowice lub pseudolatarnie, wieńczyły dachy nad babińcem i prezbiterium, pobite gontem. Na zwieńczeniach osadzone były żelazne krzyże.
Wzdłuż czworobocznego ogrodzenia o charakterystycznym obrysie nieregularnego trapezu (porównaj, rosły stare lipy, w większości posadzone w 1. poł. XIX w., obecnie częściowo powalone przez wiatry lub wycięte. Przy pn. boku terenu zachował się krzyż drewniany - pamiątka po odbytych misjach w 1933 r.. Zabudowania plebańskie położone były naprzeciwko cerkwi, po pn. stronie drogi.
ZAŁUŻE
Nazwa o charakterze topograficznym. Pierwsze ślady działalności człowieka związane z epoką neolitu a następnie z okresem wczesnego średniowiecza. Wieś poświadczona źródłowo w 1475.
Przed 1482 w posiadaniu Mikołaja Mnicha z Wiszniowa, d. marszałka dworu i kanclerza księcia płockiego i bełskiego Władysława I, starosty bełskiego i lubaczowskiego; spadkobiercy tegoż: bracia Janowie Makosieje i Jan Turpin Osiecki nadali osadę (wójtostwo) na uposażenie probostwa szpitalnego w Lubaczowie. W k. XVI w. wieś należała do Wierzbickich. Po 1609 ponownie jako beneficjum szpitala lubaczowskiego, a następnie własność biskupów przemyskich obrządku łacińskiego, z których bp Aleksander Antoni Fredro, między 1724 a 1734, włączył wieś na stałe do dochodów seminarium duchownego w Przemyślu; do k. l. 30 XX w. osada wchodziła jednocześnie w skład klucza łukawieckiego dóbr stołowych biskupów przemyskich.
Teren walk podczas I wojny światowej i zmagań polsko-ukraińskich w 1918; ludność wyniszczona w okresie II wojny światowej. We wsi istniał folwark; w ciągu XIX w. funkcjonowały dwie karczmy i młyn. Miejscowość zamieszkiwali niegdyś Ukraińcy, Polacy i Żydzi.
Osada położona w dolinie potoku Świdnica, prawobrzeżnego dopływu Sołotwy; zabudowania skupione wzdłuż lokalnej drogi wiejskiej - tworzą wieś o charakterze łańcuchówki, która złożona z kilku części i przysiółków: Czarna, Mielniki, Moczary, Podłuże, Smereczyna, Wygon. W centrum usytuowana niegdyś d. cerkiew greckokatolicka, fil., p. w. Opieki NMP (dr., 1700), ostatnio kościół rzymskokatolicki, par. oraz zabudowania niewielkiego folwarku z dworem.
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA, P. W. OPIEKI NMP
Liczba i czas powstania pierwszych świątyń pozostaje nieznany. Ostatnia cerkiew drewniana została wzniesiona w 1700 za staraniem parafian. W 2 połowie XVIII w. znajdowała się już w złym stanie; w 1744 a szczególnie około 1780 wizytatorzy zauważyli, iż „nad Babińcem y Wielkim ołtarzem Dach reperacyi potrzebuje ab extra”, jeszcze w 1789 była „miserrissima”. W 1 tercji XIX w. stan budowli przez „częste reperowanie i odnowienia”, uległ poprawie. W 1845 stwierdzono, że „tylko wierzchnia kopuła nad średnią częścią cerkwi potrzebuje nowego dachu”, jednocześnie nakazano parafianom aby „daszek pod krzyżem na teyże kopule nowemi gontami pokryć starali się”; w tym czasie „dla większego upiększenia ściany [wewnątrz - przyp. autora] przez czas pobrudzone nowymi tarcicami pokryte” zostały. Około 1861 wnętrze nawy łącznie z kopułą ozdobiono również polichromią wykonaną zapewne przez malarza Wołodymyra Manastyrskiego. W 3 tercji XIX w. (1867, 1894?) na miejscu poprzedniego wzniesiono nowy, nieco obszerniejszy babiniec z niewielką dzwonnicą na zwieńczeniu. Na przełomie XIX i XX w. cerkiew znajdowała się przeważnie w dobrym stanie; przed 1890 została częściowo pokryta blachą. Podczas działań wojennych w 1915 została nieznacznie uszkodzona; rok później na naprawę zakupiono materiał na kwotę 180 koron. W l. 20 w opinii mieszkańców i władz duchownych była już zbyt stara i za mała na potrzeby wiernych, ponadto znajdowała się w „lichym stanie”, stąd też stwierdzono, iż „zachodzi potrzeba budowy nowej cerkwi”. Staraniem parocha dachnowskiego, ks. Mirosława Jerzego Czerkawskiego, zawiązał się komitet budowy, w skład którego weszli również mieszkańcy wsi: Wasyl Milan i Iwan Jaremkewicz. W 1936 inż. arch. Jarosław Fartuch (?) ze Spółdzielni Robót Inżynieryjnych (KIR) we Lwowie, Oddział w Stanisławowie, wykonał projekt drewnianej cerkwi, przyjęty przez komitet i zatwierdzony przez konsystorz greckokatolicka w Przemyślu 29 września tego roku; plany wzniesienia nowej cerkwi nie zostały jednak zrealizowane. Po 1945 świątynia służyła pocz. jako kaplica oraz na rybi ogon (babiniec), z podwaliną na kamieniach i drewnianych
peckach.
Cerkiew trójdzielna: wszystkie trzy pomieszczenia zbliżone do kwadratów, z nich nawa szersza i wyższa; prezbiterium mniejsze, zamknięte prosto; babiniec zbliżony szerokością i wysokością do nawy, zwieńczony niewielką wieżyczką na dzwony, z otwartym gankiem od zach..
Wewnątrz babiniec otwarty do nawy szerokim i wysokim prześwitem zamkniętym prosto z zaokrąglonymi narożami; prezbiterium oddzielone od nawy ścianą zrębową z wyciętym niskim, prostokątnym prześwitem, wypełnionym pierwotnie przez dolne rzędy ikonostasu, z drzwiami diakońskimi od pn. i carskimi wrotami w centrum. Podłoga drewniana; w babińcu i nawie na jednakowym poziomie, podwyższona w prezbiterium, ze stopniem na linii prześwitu. Nawa przekryta czteropolową kopułą zrębową z jednym załamaniem, wzmocnioną u podstawy systemem ściągów, utworzonym przez poziome, skrzyżowane belki, podwieszone na zastrzałach, od zew. usztywnione zaczepami; prezbiterium nakryte prawdopodobnie namiotową kopułą zrębową bez załamania, przesłoniętą stropem płaskim; babiniec przekryty ośmiopołaciową kopułą bez tamburu z niewielkimi pendentywami. Chór muzyczny w babińcu, nadwieszony, o prostym parapecie, ze schodami jednobiegowymi w narożu pd.-zach. Wewnątrz nawy polichromia figuralno-ornamentalna o podziałach architektonicznych, ze scenami malowanymi na płótnie i przyklejonymi na ściany: pd. - „Ukrzyżowanie”, „Zdjęcie z Krzyża”, „Modlitwa w Ogrojcu”, „Trzech Hierarchów”, pn. - „Św. Barbara”, Św. Jerzy”, „Złożenie do grobu”, „Ostatnia Wieczerza”, „Matka Boska z Dzieciątkiem”.
Zewnątrz obiegało wokół wydatne zadaszenie wsparte na występujących, schodkowo wycinanych belkach zrębu oraz na zastrzałach wspartych na podwalinie (nawa od pd.); przy zach. ścianie babińca zadaszenie przerwane przez daszek ganku; ściany powyżej zadaszenia kryte po części gontem i blachą, zwieńczone profilowanymi gzymsami (prezbiterium) oraz wycinanym w goncie ząbkowaniem (nawa); pod dolnym okapem nawy kilka zachowanych zaczepów.
Otwór przejściowy w babińcu od zach. w formie portalu z nadprożem na którym wycięty napis (?) z datą „1894”; drzwi jednoskrzydłowe, deskowe, osadzone na żelaznych zawiasach pasowych. Otwory okienne prostokątne: w nawie większe, dwa od pd. i jedno od pn.; pierwotny babiniec zapewne nieoświetlony, ostatnio w babińcu i w prezbiterium występowało po jednym, mniejszym oknie w ściankach od pd. i pn., w babińcu ponadto jedno w ścianie zach., w obrębie chóru. Od zew. okna osłonięte od góry daszkiem pulpitowym, pobitym blachą, po bokach ujęte deskowymi osłonami.
Nad kopułą nawy czworoboczna wieżyczka nakryta daszkiem namiotowym, zwieńczonym makowicą w formie hełmu baniastego, z kulą i żelaznym, kutym krzyżem; nad babińcem dach trójpołaciowy z nasadzoną ośmioboczną wieżą, przekrytą dachem namiotowym z makowicą, kulą i niewielkim, kutym krzyżem; nad kopułą prezbiterium makowica w formie niskiej i wąskiej, ośmiobocznej wieżyczki, nakrytej szerszym daszkiem o zakrzywionych połaciach, z pazdurem, kulą i niewielkim, kutym krzyżem; nad gankiem dach dwuspadowy z trójkątnym szczytem. Dachy nakrywające kopuły ze zwieńczeniami oraz wieżyczka nad babińcem i zadaszenie kryte niegdyś gontem, ostatnio blachą. Od zew. na pn. ścianie nawy (?) wycięta była inskrypcja, zapewne o charakterze sepulkralnym, z rokiem 1833; na dachach występowały daty: 1864, 1877.
Planowana świątynia miała być zbudowana z drewna na planie krzyża greckiego z kopułą na przecięciu ramion. Prezbiterium prostokątne, zakończone węższą i niższą częścią na rzucie trapezu; w narożach między prezbiterium a ramionami występują prostokątne pomieszczenia: zakrystia (pn.) i skarbczyk (pd.); przy babińcu od zach. krótki i nieco węższy, prostokątny przedsionek.
Wewnątrz nawa zwieńczona wysoką kopułą ośmiopołaciową, osadzoną na pendentywach. Pozostałe pomieszczenia przekryte stropami płaskimi, otwarte do nawy szerokimi prześwitami, zwieńczonymi łukiem półkolistym. W babińcu występuje chór dostępny poprzez schody zlokalizowane w przedsionku, wsparty na dwóch ozdobnie wycinanych słupkach.
Do wnętrza prowadziły cztery otwory przejściowe: 1.2. w przedsionku i babińcu od zach.; 3. w pn. ramieniu przy nawie; 4. w pn. zakrystii od wsch. Ściany przeprute prostokątnymi oknami: w babińcu i prezbiterium po jednym od pd. i pn.; w trójbocznym zamknięciu prezbiterium trzy okulusy; w ramionach bocznych po dwa od pd. i pn.; w tamburze kopuły, na osiach diagonalnych, cztery mniejsze; w zakrystiach po jednym; w przedsionku dwa małe po bokach otworu wejściowego oraz jedno w ściance szczytowej.
Zewnątrz obiegało wokół - z wyjątkiem przedsionka, zakrystii i trójbocznego zamknięcia prezbiterium - wydatne zadaszenie, wsparte na wysuniętych belkach zrębu. Poszczególne pomieszczenia nakryte
były dachami półszczytowymi; przy końcach kalenic dachów nad babińcem, ramionami bocznymi i prezbiterium nasadzone cztery analogiczne makowice z żelaznymi krzyżami; nad nawą dach kopulasty, dołem przewężony, zwieńczony pseudolatarnią i krzyżem.
Wszystkie
prawa zastrzeżone. Wykorzystanie powyższego tekstu i rysunków
w druku lub
w formie elektronicznej - bez zgody autora - zabronione.
Zabronione jest również kopiowanie niniejszej internetowej
wersji tekstu bez zgody autora strony.
Powrót
