DZIEWIĘCIERZ
Pierwotna nazwa „Dziewięciory”. W latach 1565-1566 lokowana na surowym korzeniu przez Andrzeja Myszkowskiego, wojskiego krakowskiego, kasztelana lubelskiego, ówczesnego starostę lubaczowskiego. Do 1778 wieś królewska w obrębie starostwa lubaczowskiego, następnie w składzie dóbr kameralnych; w 1818 sprzedana Franciszkowi Schrottowi, wkrótce przeszła na własność Michała Świątkiewicza, a później na jego spadkobierców; w 2 połowie XIX w. należała do Fryderyka Hausnera, Pauliny Bauman; na przełomie XIX i XX w. dłużej pozostawała w posiadaniu Wiktora i Franciszki Jordanów, następnie została przejęta przez właścicieli żydowskich; Na początku XX w. majątek rozparcelowano.
Na początku XVII w. osada objęta zaburzeniami społecznymi o charakterze ekonomicznym; częściowo zniszczona podczas I i II wojny światowej. W XVIII-XX w. znaczny rozwój rzemiosła garncarskiego obok centrum potylickiego oraz kamieniarskiego na obrzeżach ośrodka bruśnieńskiego. W XVII w. czynna niewielka ruda i huta żelaza, od tego czasu funkcjonowały: młyn i karczmy. Wśród ludności w przewadze występowali Ukraińcy, następnie kolejno: Polacy, Niemcy i Żydzi.
Niegdyś średniej wielkości miejscowość malowniczo położona na stokach wyniosłości Wschodniego Roztocza, w dolinie potoku Dziewięcierz, prawobrzeżnego dopływu Raty; w centrum wsi rozgałęział się główny szlak prowadzący z Lubaczowa przez Horyniec na wsch. do Potylicza, Rawy Ruskiej i Bełza oraz na pn. do Werchraty, który łączył się z lokalną drogą wiodącą na pn.-zach., z Potylicza do Starego Brusna. Osada złożona pierwotnie z kilku rozrzuconych części i bezkształtnych przysiółków, z których ważniejsze: Dolina (Dunajecka, Popowa), Kiernica, Moczary, Słotwina, Srocze Łozy (Sorocza Łoza). Około 1785 między Dziewięcierzem a Potyliczem powstała kolonia niemiecka Einsingen (ob. Diewiatyr, Ukraina). Obecnie niewielka przygraniczna miejscowość z rozproszoną zabudową; w centrum usytuowane ruiny założenia cerkiewnego; niegdyś istniał także dwór starościński oraz druga kaplica liturgiczna greckokatolicka.
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA P. W. PODWYŻSZENIA KRZYŻA ŚWIĘTEGO
Data wzniesienia pierwszej cerkwi nieznana. Przedostatnia świątynia określona w XVIII w. jako „stara”; Na początku tego stulecia wymieniono część brusów, mimo to w 1725 i 1739 budowla wymagała „w ścianach i dachach reperacyi”. Remont przedsięwzięty w 1749 na krótko poprawił sytuację świątyni. Już jednak w 1761 potrzebowała odnowienia, a w 1766 wizytator zalecił aby parafianie „Dach na Cerkwi nowy dali y ośmiorkę poduszczyli”. W 1775 na miejscu starego wzniesiono nowe prezbiterium, pomimo tego w protokole powizytacyjnym wezwano wiernych aby podjęli starania „ o materyję na wybudowanie Cerkwi, gdyż teraźniejsza zbytnie jest szczupła y znacznie po części ruynowana”. Gruntownego odnowienia świątyni dokonano zapewne na początku XIX w.; w 1829 jej stan określono jako dobry. Niedługo potem - 19 kwietnia 1834 uległa całkowitemu spaleniu. Staraniem parocha ks. Józefa Czechowicza zbudowano tymczasową kaplicę, a do 1838, na specjalnie przygotowanym terenie, wzniesiono nową, drewnianą cerkiew, która została poświęcona w 1839 oraz 8 maja 1904 przez bp. Konstantyna Czechowicza. W XIX w. budowla utrzymywana była „wzorowo”. W latach 1892-1904 stopniowo zaczynając od babińca, a skończywszy na zakrystii, dachy pobito blachą; w tym samym czasie, około 1903, ściany wewnątrz pokryto polichromią. Podczas I wojny (1915) została uszkodzona; zniszczenia oszacowano na sumę 1200 koron. Po odnowieniu do połowy lat 40 pozostawała w dobrym stanie. Później została stopniowo rozebrana. Po 1947 ściągnięto blachę, a około 1951 rozebrano ściany, wykorzystując uzyskany materiał do celów budowlanych. Jeszcze w 1962 na miejscu po cerkwi stwierdzono istnienie kilku belek podwalinowych oraz fragmentów konstrukcji makowic z trzema żelaznymi krzyżami. Do chwili obecnej zachowały się wysokie, kamienne fundamenty z piwnicą pod zakrystią oraz pozostałości ołtarza.
Pierwsza znana cerkiew posiadała zapewne plan trójdzielny, osadzona była na kamiennych fundamentach; nawę przykrywała prawdopodobnie zrębowa kopuła, zwieńczona makowicą i żelaznym krzyżem. W ścianach części środkowej znajdowały się dwa okna z drewnianymi ramami i z żelaznymi kratami, a w prezbiterium jedno w ołowianych ramach. Do wnętrza prowadziły drzwi „na dwóch zawiasach y kunkach żelaznych z zamkiem wnętrznym y przyboiami z zaszczepką, kuną”.
O formie tymczasowej kaplicy nie posiadamy wiadomości. Ostatnia cerkiew wzniesiona była w konstrukcji zrębowej, osadzona na kamiennej podmurówce; ściany wzmocnione były lisicami. Założona na planie trójdzielnym: nawa obszerna, kwadratowa; prezbiterium nieco mniejsze, zamknięte prosto; przy nim od pd. węższa zakrystia, pod nią murowana piwnica, przekryta sklepieniem kolebkowym, dostępna przez sklepiony korytarz ze schodami dwubiegowymi i wejściem umieszczonym za ołtarzem w prezbiterium; babiniec równy szerokością prezbiterium; nieco krótszy. Główne pomieszczenia przekryte kopułami, które zwieńczone makowicami i żelaznymi krzyżami. Wewnątrz (w nawie) znajdował się chór; ściany pokrywała polichromia. Główny otwór przejściowy, poprzedzony podestem i kamiennymi stopniami, umieszczony w zach. ściance babińca; boczne wejście zlokalizowane w zach. ściance zakrystii, przy nawie, zaopatrzone w kamienne stopnie od zew. Ściany od zew. były oszalowane, kopuły i dachy pobite żelazną, ocynkowaną blachą.
KRZYWE
Pierwotnie określana także jako „Krzywa Wieś”, „Krzywobłocie”. Założona prawdopodobnie w XVII w., wzmiankowana w 1709. Początkowo osada królewska w granicach starostwa lubaczowskiego; Na początku XVIII w. wydzierżawiona Teodorowi Aleksandrowi Czasławskiemu, cześnikowi różańskiemu, towarzyszowi chorągwi królewicza Aleksandra, który w 1714 za zezwoleniem Króla Augusta II, odstąpił wieś Tomaszowi Aleksandrowi Gąseckiemu, skarbnikowi bełskiemu. Około połowy XVIII w. ponownie w dobrach starościńskich; w 3 tercji XVIII w. jako tenutariusz występował Franciszek Głogowski, podczaszyc lubaczowski, p. stolnik lubaczowski. W 1791 majątek został zajęty przez rząd i w 1818 sprzedany Stefanowi Kapuścińskiemu. W 2 połowie XIX w. jako właściciele występowali Witwiccy i Radkiewicze oraz Michał Kislingier; pod koniec XIX w. obszar dworski wszedł w skład dóbr horynieckich i znalazł się w posiadaniu ks. Ponińskich, a od l. 20 XX w. częściowo Karłowskich. Niegdyś we wsi funkcjonowały dwie karczmy; miejscowość zamieszkiwana była przez Ukraińców, Polaków i Żydów.
Główna część wsi położona dawniej na stoku wyniesienia, opadającego w dolinę potoku Krzywe, dopływu Świdnicy; przy drodze, która dobiegała do głównego szlaku, łączącego Lubaczów z Horyńcem i Nowym Brusnem. Obecnie wieś tworzą dawne jej części: Duchnicze i Tarasówka. W centrum d. osady zachowany cmentarz, przy którym usytuowana dzwonnica (dr., XIX/XXw.); niegdyś na wzniesieniu w zach. części wsi, przy głównej drodze, istniał folwark (p. PGR).
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA P. W. OPIEKI NMP
Wzniesiona zapewne w 1717 przez pierwszego parocha ks. Grzegorza Hryszewicza. Świątynia już w 1743 wymagała naprawy, a około 1780 zanotowano, że „ ab exstra ze wszystkiem Dach reparacji potrzebuie wielkiey ” a przy tym „ y podług nowych trzeba”. Na początku XIX w. nadal była w „mizernym stanie” i w 1845 groziła już zawaleniem. W 1895 (17 maja) uległa spaleniu i nie została odbudowana.
Cerkiew drewniana, trójdzielna, bez zakrystii. Określona jako „oryginalna”, „podługowata”, „bardzo maleńka”; nawa przekryta kopułą, prawdopodobnie dominowała w planie i bryle. Do wnętrza prowadziły okute drzwi, zamykane na żelazny zamek; w nawie znajdowały się dwa okna, w „ołtarzu” jedno. Wew. położona była podłoga, odczuwano brak chóru. Zew. zapewne pobita gontem. Cmentarz z kamiennymi nagrobkami z warsztatów bruśnieńskich (poł. XIXw. - l. 30 XX w.); częściowo zniszczony w latach 70 naszego wieku. Na zach. od dzwonnicy zlokalizowany nagrobek Marii z Jackowskich Kislinger, kamienny, 1881; w formie krzyża osadzonego na wysokim cokole z inskrypcją w języku polskim.
MONASTYR
DAWNY MONASTER BAZYLIANÓW
Usytuowany niegdyś na pn.-zach. od centrum wsi, na szczycie wyniosłego wzgórza (około 380 m n. p. m.), o pierwotnej nazwie „Werchy”, obecnie „Monastyr” („Monastyrz”), należącego do pasma Horaje. Wzniesienie posiada kształt płasko ściętego stożka ze stromymi stokami od pd.-zach., pd. i pd.-wsch.; pn. bok o nieco łagodniejszym spadku łączy się z sąsiednim wzgórzem tworząc siodło, przez które przechodzi droga prowadząca ze wsi do okolicznych osad.
Klasztor zajmował całą powierzchnię płaskiego szczytu góry, o nieregularnym, nieco wydłużonym obrysie; rozległy teren obwiedziony był kamiennym murem z bramą i furtą; w jego wnętrzu rozmieszczono zabudowania monasteru, dzwonnicę oraz trzy drewniane świątynie: 1. kaplicę p. w. Narodzenia św. Jana Chrzciciela; 2. cerkiew p. w. Opieki NMP; 3. kaplicę p. w. Złożenia Szat NMP, z których druga była orientowana i do niedawna zajmowała centrum placu.
Zgodnie z tradycją został założony przez św. Piotra Rateńskiego, metropolitę kijowskiego (zm. 1326). Wg źródeł pisanych powstał za staraniem o. Jowa Jamnickiego, jeromonacha monasteru w Jamnicy, który 11 marca 1678 uzyskał „konsens na zbudowanie monastera w lesie wichrackim”, wydany w Lubomlu przez Dymitra Jerzego ks. Wiśniowieckiego, hetmana wielkiego koronnego i wojewodę bełskiego. Już 20 kwietnia tego roku gromada wiejska wydzieliła miejsce pod klasztor i grunty na jego uposażenie. Akt erekcyjny odnowił 17 lipca 1682 w Werchracie, Konstanty ks. Wiśniowiecki, brat Dymitra, wojewoda bełski, który ponadto wyraził zgodę na wolne wybory ihumena spośród zakonników, zastrzegając sobie prawo akceptowania przełożonych. Dokumenty te, łącznie z uznaniem nowych gruntów przyłączonych do uposażenia, zostały potwierdzone przez kolejnych wojewodów bełskich - Adama Mikołaja Sieniawskiego, hetmana wielkiego koronnego, w piśmie wystawionym 9 maja 1708 w Jarosławiu oraz przez Aleksandra Łaszcza w akcie z 5 czerwca 1715, wydanym w Bełzie. Ponadto za staraniem ihumena Barlaama Fedorowicza, monaster uzyskał szereg wolności od króla Augusta II, który w dokumencie wydanym 7 marca 1720 w Warszawie, oprócz akceptacji poprzednich przywilejów, pozwolił zakonnikom posiadać niewielki młynek zbożowy, zakładać winnice, warzyć piwo i palić gorzałkę w browarze klasztornym oraz prowadzić wyszynk i sprzedaż chleba podczas prazników i odpustów we własnej karczmie, a także nadał prawo wolnego wyrębu w lasach na własną potrzebę. W 1764 do monasteru przyłączono sąsiedni, mniejszy klasztor w Jamnicy (Smolinie). Na przełomie XVIII i XIX w. ihumen werchracki sprawował okresowo opiekę nad cerkwiami w Hucie Starej i Woli Wielkiej. Już od k. XVIII w. władze cyrkularne dążyły do kasaty zgromadzenia, które ostatecznie zlikwidowano w 1806, przenosząc zakonników do Krechowa. W 1810 przekazano tam część wyposażenia, w tym również ikonę MB zw. „Werchracką”, później także „Krechowiecką”, która w 1682 została sprowadzona do Werchraty z Zamościa przez ihumena Izaaka Sokalskiego i wkrótce zasłynęła łaskami; w piśmie z 5 lipca 1685 bp lwowski Józef Szumlański uznał wizerunek za cudowny. Pozostała po monasterze cerkiew p. w. Opieki NMP, zgodnie z instrukcjami metropolity Antoniego Angiełłowicza z 13 czerwca 1811, została włączona jako kaplica filialna do parochii w Werchracie wsi.
Klasztor należał do zgromadzeń średniej wielkości; do poł. XVIII w. liczył obok przełożonego trzech mnichów, a w poł. wieku od sześciu do ośmiu. Na uposażenie manasteru wchodziły początkowo dwie, później prawie cztery niwy (ćwierci) erekcyjne; z inicjatywy ihumena Barlaama Fedorowicza zakupiono Na początku XVIII w. trzy inne niwy. Do 1699 monaster, mimo iż formalnie podlegał zwierzchnictwu unickiego bp chełmskiego, objęty był wpływami prawosławia; po 1739 wszedł w skład kongregacji ruskiej bazylianów p. w. Opieki NMP, od 1780 należał do prowincji galicyjskiej p. w. Najświętszego Zbawiciela.
DAWNA CERKIEW BAZYLIAŃSKA P. W. OPIEKI NMP
Wzniesiona około 1680 przez dwóch następujących po sobie ihumenów - budowę zapoczątkował o. Jow Jamnicki, a skończył o. Izaak Sokalski. W 1725 i 1732 była „w ścianach i dachach porządna”. Przed 1844 do prezbiterium dobudowano zakrystię; w tym czasie świątynia znajdowała się w dobrym stanie i nie wymagała naprawy. Podczas działań wojennych w połowie czerwca 1915 została uszkodzona; niedługo potem zniszczenia prawdopodobnie usunięto. Przetrwała do końca l. 40 naszego wieku, kiedy to została częściowo rozebrana celem pozyskania materiału budowlanego. Na przełomie l. 80 i 90 na miejscu, gdzie znajdował się niegdyś główny ołtarz, postawiono drewniany krzyż, a w 1996 w jego pobliżu ufundowano niewielką kapliczkę skrzynkową, z reprodukcją ikony MB Werchracko-Krechowieckiej.
Drewniana, konstrukcji zrębowej; osadzona na głębokim, kamiennym podpiwniczeniu (krypta). Trójdzielna, wszystkie trzy główne pomieszczenia prostokątne, zbliżone do kwadratu, równej wysokości, z nich nawa znacznie szersza; przy prezbiterium od pn. występowała zakrystia. Od zew. całość opinały wydatne soboty, wsparte na słupkach i podwalinach, położonych na niezależnej, kamiennej podmurówce; soboty wokół babińca i nawy były prawdopodobnie zabudowane deskami.
Główne części przekryte były czteropolowymi kopułami zrębowymi z jednym załamaniem, z nich czasza nad nawą wzmocniona od wew. dwupoziomowym systemem ściągów, które od zew. usztywnione za pomocą zaczepów; nad prezbiterium połacie kopuły posiadały zakrzywione linie. Przekrycia zwieńczone były ośmiobocznymi pseudolatarniami z hełmami cebulastymi i żelaznymi krzyżami.
Do wnętrza prowadziły dwa otwory przejściowe: 1. w nawie od pd. portal, z szerokimi węgarami i leżuchem, z wyciętym od dołu łukiem trójlistnym; drzwi deskowe zaopatrzone były w ozdobnie wykute zawiasy pasowe oraz w żelazny zamek; 2. w babińcu od zach. zapewne o podobnej formie, z drzwiami na żelaznych zawiasach, z „zasuwą drewnianą”, „kunami” i „klamkami”. W ścianach miało znajdować się dwanaście okien (1732), w tym babiniec posiadał prawdopodobnie dwa, po jednym od pd. o pn.; nawa pięć, dwa od pd., jedno od pn. i trzy okulusy w załamaniu kopuły; prezbiterium dwa, zapewne po jednym od pd. i wsch. lub pn.; w dostawionej wtórnie zakrystii występowało zapewne co najmniej jedno okno. Wewnątrz znajdował się chór (w nawie?), ściany były polichromowane. Soboty, ściany powyżej zadaszenia oraz kopuły - pobite były gontem.
Zabudowania monasterskie zlokalizowane były wzdłuż pn., częściowo pd. oraz zach. boku ogrodzenia; pod nimi znajdowały się głębokie podziemia. Pierwsze budynki mieszkalne i gospodarcze zostały wzniesione w k. XVII w. z drewna i kamienia; większa część użytkowej zabudowy wzgórza monastyrskiego powstała jednak w 1 tercji XVIII w. W 1732 istniały dwie „izby” z alkierzami, jedna drewniana „cela” z podpiwniczonym lamusem, dwa spichlerze, z których jeden posiadał w podpiwniczeniu murowany „sklep” i „turmę” oraz pięć drewnianych komórek. Obiekty te od pocz. XIX w. ulegały stopniowej rozbiórce. W 1961 czytelne były ruiny zabudowań tzw. kuchni w pn.-zach. narożu muru obwodowego, nieco dalej na zach. istniała kapliczka z kamiennymi rzeźbami ss. Piotra i Pawła (?), dostawiona do pn. ściany ogrodzenia oraz zarysy fundamentów cel przy zach. odcinku pd. części muru. Obecnie zachowały się pozostałości kilku pomieszczeń oraz słabo dostępne podziemia, które wg tradycji mają wypełniać całe wzgórze. W pd.-wsch. części terenu położona jest duża kamienna studnia (?) lub naturalne źródło. Po walkach w 1915, na pn.-zach. od d. cerkwi fil., założono niewielki cmentarz żołnierzy niemieckich i rosyjskich, złożony obecnie z kilku kamiennych krzyży, które otoczone były niegdyś murowanym ogrodzeniem. Przy zach. boku muru obwodowego zlokalizowano również mogiłę kilkudziesięciu bojowników UPA, poległych w marcu 1945 w lasach monastyrskich. Dawne zabudowania folwarczne należące do monasteru, złożone z kilkunastu budynków gospodarczych, zlokalizowane były przy pd. stoku góry klasztornej.
PODEMSZCZYZNA
Wieś pierwotnie znana jako „Podymszczyzna”. Początki osadnictwa datowane na późny okres wpływów rzymskich. Osada założona prawdopodobnie w 3 ćwierci XVI w.; w 1579 sprzedana przez Annę z Magierów Niszczycką, Stanisławowi Cieszanowskiemu, staroście samborskiemu (zm. 1593). Do końca XVII w. pozostawała w składzie klucza cieszanowskiego, w posiadaniu początkowo Cieszanowskich, Wierzbickich i Lipskich, a od 1637 Bełżeckich, kolejno: Jana, Aleksandra Stanisława i Adama Antoniego. Na początku XVIII w. wieś odpadła od włości cieszanowskich, utrzymując się w rękach Bełżeckich, m. in. Erazma, Wojciecha Stanisława, pocz. skarbnika grabowieckiego, p. stolnika buskiego, Józefa stolnika bełskiego i jego spadkobierców. W 2 ćwierci XIX w. przeszła w posiadanie Ignacego Mrozowickiego, następnie Julii Karczewskiej; w poł. XIX w. należała do Feliksy z Bełżeckich Estkówny, a następnie Władysławy (?) z Estków Załuskiej; w 2 połowie własność adwokata Lwa Wszelaczyńskiego. Pod koniec XIX w. majątek został włączony do dóbr horynieckich i należał odtąd do ks. Ponińskich, kolejno: Aleksandra, Kaliksta i Olgi; w poł. l. 20 XX w. obszar dworski przejęli częściowo Karłowscy: Stanisław, a później Jan, Zygmunt i Jadwiga.
Osada wyniszczona przez najazdy tatarskie w XVII w., w trakcie I i II wojny oraz podczas walk z UPA. Niegdyś funkcjonowały: dwie karczmy, młyn, tartak, gorzelnia, cegielnia; wyrabiano smołę, węgiel drzewny, potaż i terpentynę. Wieś zamieszkiwana była przez Ukraińców, Polaków i Żydów.
Miejscowość położona na skłonie wyniesienia opadającego w dolinę rzeczki Świdnica; przy drodze łączącej Nowe Brusno ze szlakiem prowadzącym z Lubaczowa do Horyńca. Główna część wsi w układzie łańcuchówki, od wsch. przylega do niej przysiółek Puchacze; od pn.-zach. istniał niegdyś przysiółek Kłosowskie. Przy pn. końcu wsi miejsce po cerkwi greckokatolicka, par., p. w. Opieki NMP (dr., 1882), a przy pd., nad Świdnicą, położony dawniej dwór z ogrodem krajobrazowym i folwarkiem.
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA P. W. OPIEKI NMP
Pierwsza cerkiew zbudowana około 1596 staraniem gromady wiejskiej; zapewne przetrwała siedemnastowieczne konflikty zbrojne. W 2 połowie XVIII w. znajdowała się jeszcze w dobrym stanie; między 1743 a 1780 zwiększono liczbę okien w nawie i w prezbiterium. W k. XVIII w. zanotowano, że wymaga naprawy; około 1803 odnowiono prezbiterium. W 1825 ponownie „trzymała się dobrze”, ale w 1845 zauważono, że jest „stara, upadkiem grożąca, potrzebuje odbudowania”. Wkrótce prawdopodobnie ją rozebrano i w 1882 za staraniem parocha, ks. Piotra Gissowskiego h. Nowina, w drodze konkurencji, wzniesiono nową świątynię, która w tym samym roku została pobłogosławiona przez ks. Michała Sembratowicza, dziekana lubaczowskiego. W 1913 dachy pobito blachą; przed 1914 cerkiew ubezpieczono w towarzystwie „Dniestr”. W wyniku silnego ostrzału artyleryjskiego i karabinowego, podczas przechodzenia frontu w czerwcu 1915, wyleciały wszystkie okna razem z ramami oraz znacznie ucierpiał dach. Wkrótce zapewne usunięto zniszczenia i w 1928 świątynia znajdowała się w dobrym stanie, jedynie odnotowano potrzebę wymiany podłogi i dwóch okien. Cerkiew została spalona w trakcie akcji pacyfikacyjnej, przeprowadzonej we wsi na jesieni 1944.
Pierwsza świątynia była drewniana, trójdzielna, bez zakrystii. Otwór przejściowy pojedynczy, zaopatrzony w dwa zamki i kłódkę. Otwory okienne początkowo trzy - dwa w nawie i jeden w prezbiterium, później dziewięć - sześć w nawie i trzy „okienka” w prezbiterium. Wewnątrz znajdował się chór oraz drewniana podłoga. Zewnątrz pobita była gontem.
Druga cerkiew drewniana, wzniesiona z „miękkiego drewna” (sosna), prawdopodobnie w konstrukcji zrębowej z podwaliną w podmurówce. Założona na rzucie trójdzielnym z ośmioboczną nawą dominującą w planie i bryle; babiniec i prezbiterium mniejsze, prostokątne, szerokością dorównujące krótszym bokom nawy; zakrystia niewielka, dostawiona do prezbiterium od pn., na całej jego długości. Nawa przykryta ośmiopłaciową kopułą. Do wnętrza prowadziło jedno główne wejście, umieszczone prawdopodobnie w babińcu, oraz jedno boczne przez zakrystię. W nawie znajdowały się cztery większe okna, zapewne rozmieszczone na osiach diagonalnych, a w babińcu i prezbiterium po trzy mniejsze okulusy; okno zakrystii posiadało kraty. Wewnątrz położona była drewniana podłoga, ściany nie były polichromowane ani pokryte napisami; chór muzyczny występował w nawie, prawdopodobnie od strony babińca. Zewnątrz ściany zapewne oszalowane były deskami, dach i kopuła pobite początkowo gontem, później blachą.
STARA HUTA
Pierwotna nazwa „Huta Brusienska (Brusińska)” (Bruśnieńska), „Hucisko Stare”, „Huta Krzyształowa” (Kryształowa), ostatecznie „Huta Stara”, obecnie „Stara Huta”. Wzmiankowana w 1637 jako huta szklana na terenie Brusna (p. Starego), z czasem także osada towarzysząca zakładowi, na koniec samodzielna wieś (k. XVII w.). Do 1778 wieś w składzie starostwa lubaczowskiego; następnie w dobrach rządowych; w 1818 sprzedana w ręce prywatne, odtąd własność m. in. Kapuścińskich, Sozańskich, Klimkiewiczów, Műnzerów, następnie do końca l. 30 XX w. po części Karłowskich i Liptay’ów.
W poł. XVII w. osada prawdopodobnie wyniszczona najazdami tatarskimi; po walkach polsko-ukraińskich w latach 1944-1947 zniszczona, w dużej części spalona, faktycznie przestała istnieć. Wieś upamiętniona działalnością manufaktury szkła kryształowego, która założona w latach 1717-1718, na miejscu wcześniej istniejącej huty szklanej (XVII w.), przez Adama Mikołaja Sieniawskiego, hetmana wielkiego koronnego, kasztelana krakowskiego, starostę lubaczowskiego; zakład funkcjonował do poł. XVIII w.. W XVIII-XX w. miejsce eksploatacji kamienia w obrębie bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego. W składzie etnicznym do l. 40 XX w. przeważała ludność ukraińska, następnie występowali Polacy i Żydzi.
Niegdyś niewielka wieś rozłożona u podnóża wyniosłego masywu Wielkiego Działu (390 m n. p. m.); położona wśród lasów, na szlaku łączącym Narol z Brusnem Starym i Horyńcem (wariant wsch.). Pierwotnie złożona z kilku części i przysiółków o układach bezkształtnych lub zbliżonych do łańcuchówki: Dolina, Gorajce (Goraje), Majdan, Manczury, Samiły, Złomy. Obecnie osada (d. PGR) przy wsi Huta Złomy, złożona z grupy zabudowań położonych w kotlinie przy zach. stoku Wielkiego Działu; w ich pobliżu istnieje d. cmentarz oraz miejsce po cerkwi greckokatolicka,. Dawniej w pn. części wsi istniał dwór oraz karczma.
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA P. W. ŚW. PARASKEWY
Pierwsza cerkiew wzniesiona w 1720 przez Stefana Sienkę Siematiewskiego, prowizora bractwa cerkiewnego w Płazowie. W 1739 była jeszcze w „ścianach nowa”, przy czym zauważono, że „w Dachach potrzebuje reperacyey”, przed 1748 musiano dokonać niezbędnych napraw, bowiem w tym czasie, a także Na początku l. 60, była już „w ścianach i Dachach dobra”. Po niespełna dwudziestu latach (1766) stan poszycia zewnętrznego był jednak na tyle „nikczemny”, że wizytator zagroził zapieczętowaniem świątyni. Mimo tego, stan budowli nie uległ polepszeniu, a nawet pogorszył się; w 1775 zanotowano, iż: „ Cerkiew Huteńska wcale ze wszystkim tak ab extra opuszczona w dachach zdezelowana iakoż też ab intra żadnego porządku niemająca , a to wszystko przez dobrowolne niedbalstwo y opieszałość pobożnych Parochian o Świętnicy Bożej”; również i tym razem tylko dzięki usilnym prośbom gromady wstrzymano wykonanie interdyktu. Pewne prace remontowe przeprowadzono zapewne Na początku XIX w., a w 1897 z inicjatywy ks. Eustachego Pelecha, parocha łówczańskiego, dokonano zasadniczej przebudowy świątyni. Rozebrano wówczas stary i postawiono nowy, znacznie obszerniejszy babiniec, nad nawą wzniesiono dużą kopułę oraz dobudowano do prezbiterium zakrystię. Około 1905 ściany wewnątrz świątyni pokryto polichromią. W 1925 była już „troszkę za mała” i wymagała odnowienia prezbiterium. W tym czasie zgromadzono znaczny fundusz na kolejny remont świątyni. Wkrótce jednak uległa zniszczeniu na skutek pożaru. Nową cerkiew zbudowano w 1928; przetrwała II wojnę, ale Na początku l. 50 została rozebrana; materiał użyto do wzniesienia budynków mieszkalnych i gospodarczych nowo zakładanego PRG-u. Na miejscu po cerkwi wyraźne rozpoznawalne są podłużne wgłębienia po wybranych fundamentach (nawa) oraz ich pozostałości w części zach. i wsch. (babiniec i prezbiterium).
Pierwsza cerkiew zbudowana była ze rzniętego drewna sosnowego, na podmurowaniu. Pierwotnie założono ją na planie trójdzielnym, z prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Po rozbudowaniu babińca i dodaniu zakrystii jej bryłę określono jako „podługowatą”. Początkowo przekryta była jedną małą kopułą, umieszczoną „na przodku” (nad prezbiterium?), później wzniesiono dużą kopułę nad nawą. Do wnętrza prowadziły drzwi z zamkiem, „przeboiami y zaszczepką”; w późniejszym czasie przybyło boczne wejście przez zakrystię. W ścianach znajdowało się osiem okien, które początkowo oprawione były w ołowiane, a później w drewniane ramy (po 1775). Wewnątrz babińca umieszczony chór; ściany były polichromowane. Kopuły i dachy pokryte blachą.
Ostatnia cerkiew wzniesiona była z krótkich brusów drewnianych. Trójdzielna: babiniec prostokątny, krótki, równy szerokością środkowej części nawy, której kwadrat rozszerzony od pn. i pd. o dwa wąskie aneksy boczne; prezbiterium krótkie, zamknięte trójbocznie. Nawa przekryta była zapewne ośmiopołaciową kopułą, którą wieńczył duży, żelazny krzyż.
STARE BRUSNO
Pierwotnie występowała pod nazwą „Brusno” („Bruszno”, „Bruśno”), w ciągu XVIII w. przyjęło się określenie „Brusno Stare”. Początki osadnictwa sięgają epoki brązu i wczesnego średniowiecza. Wzmiankowana w 1444, zapewne już wówczas objęta kolonizacją na prawie wołoskim, stwierdzonym źródłowo w 1507; w 1555 i 1565 występował kniaź. Wieś uposażona przywilejem ustalającym wysokość powinności, wydanym w 1621 przez króla Zygmunta III.
Do 1784 osada znajdowała się w obrębie posiadłości monarszych starostwa lubaczowskiego; później włączona do dóbr kameralnych. W 1818 sprzedana w ręce prywatne, odtąd na krótko stanowiła własność Kapuścińskich, następnie kolejno Karola i Feliksa Nowina Sroczyńskich; w 2 połowie XIX w. znajdowała się w częściowym posiadaniu: Józefa Klimkiewicza, Karola br. Rumerskirchera (?) i Ludwika Żychlińskiego, później Wolfa Meiselsa, Emilii Załuskiej, Ludwika br. Dembickiego, a także Zygmunta i Stanisława Białobrzeskich oraz innych. Na początku XX w. przeszła na własność Bolesława Niedzielskiego, od 1906 należała do Maksymiliana i Alfreda Liptay’ów, a także w mniejszej części do Aleksandra i Olgi Ponińskich oraz Szymona Schtarckmana.
W 1 połowie XVII w. wieś objęta zaburzeniami społeczno-ekonomicznymi; wyniszczona w trakcie najazdów tatarskich i kozackich w: 1629, poł. XVII w., 1672; częściowo zniszczona podczas I i II wojny; w następstwie walk polsko-ukraińskich w 2 połowie l. 40 XX w. całkowicie spalona – przestała istnieć. Obecnie obszar d. osady pozostaje w granicach Nowego Brusna.
Wieś znana jako centrum tzw. „bruśnieńskiego rejonu kamieniarskiego”; produkcja wyrobów kamieniarskich wzmiankowana w XVI w. i czynna do poł. XX w.; początkowo wyrabiano głównie kamienie młyńskie i żarnowe, od XVII w. także wotywne i nagrobkowe, rozpowszechnione w XIX i XX w.; od XVIII w. wypalano również wapno i pozyskiwano kamień na materiał budowlany. W XVI w. rozwijało się gonciarstwo i bartnictwo, działał młyn; od XVIII w. istniała jedna, a od XIX w. dwie karczmy, wówczas przy folwarku funkcjonowała także gorzelnia.Wśród ludności przeważali Ukraińcy, w mniejszej liczbie występowali Żydzi i Polacy.
Miejscowość położona niegdyś między wyniosłościami Wschodniego Roztocza - Brusne (364 m n.p.m.) i Mielnicza Góra (363 m n.p.m.) na pd., a Kamienną Górą (353 m n.p.m.) na pn., u źródeł i w górnym biegu potoku Brusienka (Brodki). Przez osadę przebiegała jedna z odmian traktu prowadzącego ze Lwowa do Narola i Zamościa oraz lokalna droga łącząca Werchratę z Cieszanowem. Pierwotnie rozległa wieś, z której stopniowo wydzielone dwie odrębne osady: Nowe Brusno i Starą Hutę; złożona uprzednio z kilku rozrzuconych części i przysiółków, z których większe: Chmiele, Klebańce, Lasowe (Lisowi), Sochanie (Suchani), Sołtysy, Szałasy (Sałasze), Zagóra. Obecnie obszar częściowo zalesiony i niezamieszkały, z wyjątkiem d. folwarków: Brodki (Stadnina Koni „Amigo”) i Niwki (PGR Dziewięcierz). Dawniej istniały: dwór oraz cerkiew greckokatolicka, p. w. św. Paraskewy (mur., 1906).
DAWNA CERKIEW GRECKOKATOLICKA P. W. ŚW. PARASKEWY
Pierwsza cerkiew wzniesiona prawdopodobnie w k. XVI w.; podczas jednego z najazdów tatarskich w XVII w. (1629-1672) została spalona. Kolejna określona była w 1761 jako „bardzo stara”; dokumenty o jej powstaniu miały zaginąć podczas tzw. „turecczyzny”, około 1672; zapewne jednak zbudowana została dopiero w 1716. W poł. XVIII w. stan gontów i podłogi drewnianej wew. był dobry, ale już około 1780 zanotowano, że „ ab extra ze wszystkim upada nie mając reperacyi”, a w 1789 miała już być podobna bardziej do „spelunki” niż do świątyni. Prawdopodobnie w 1 ćwierci XIX w. dokonano niezbędnych napraw i być może podmurowano budowlę, bowiem w 1825 jej stan określono jako dobry. W latach 60 XIX w. przebudowano babiniec i prezbiterium oraz wymieniono podwaliny i pokrycie gontowe. Mimo postulatu zachowania, niedługo po 1906, została rozebrana, a jej funkcje przejęła murowana świątynia, zbudowana w pobliżu poprzedniej, za staraniem parocha ks. Piotra Kuzyka. Cerkiew ta, nieznacznie uszkodzona podczas I wojny, do końca l. 30 nie była jeszcze wykończona; przed 1956 została rozebrana na materiał.
O wyglądzie pierwotnej cerkwi nie posiadamy wiadomości. Kolejną wzniesiono z brusów ciosanych (lipowych ?), na podmurówce; założona była na planie trójdzielnym; w bryle zapewne dominowała nawa przekryta kopułą oraz babiniec, na którym początkowo wznosiła się dzwonnica; zew. otoczona była sobotami. Do wnętrza prowadziły początkowo jedne drzwi, zaopatrzone w żelazny zamek; później (2 poł. XIX w.) wycięto w prezbiterium drugi otwór drzwiowy i tam przeniesiono stare odrzwia, na progu których znajdował się napis z datą: „1716”. Ściany przeprute były dwiema parami większych okien i dwiema mniejszych. W nawie, na ścianie po lewej stronie (pn. ?), istniały malowidła przedstawiające świętych i sceny z życia Chrystusa (m. in. „Chrzest w Jordanie”). Na zrębie od zew. (pod sobotami ?), rozmieszczone były napisy epitafijne w j. staro-cerkiewno-słowiańskim. Zewnątrz pobita była gontem.
Wszystkie
prawa zastrzeżone. Wykorzystanie powyższego tekstu i rysunków
w druku lub
w formie elektronicznej - bez zgody autora - zabronione.
Zabronione jest również kopiowanie niniejszej internetowej
wersji tekstu bez zgody autora strony.
Powrót
