Paweł Rydzewski

Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie

 

---

Studia Demograficzne, 1992, nr 3

 

ROZWÓD W CYKLU ŻYCIA RODZINY

 

 

WPROWADZENIE

 

            Rozwód, obok zgonu współmałżonka jest wydarzeniem, w wyniku którego następuje rozpad małżeństwa. Nie jest więc obojętne, w którym momencie (fazie) cyklu życia rodziny on występuje. Demograficzne skutki rozwodu zależą między innymi od tego czy rozbicie rodziny następuje w prokreacyjnej czy postprokreacyjnej fazie jej rozwoju.

 

            Dotychczasowe badania nad rozwodami najczęściej pomijały ten ważny aspekt zagadnienia, chociaż w literaturze przedmiotu formułowano postulaty uwzględniania podejścia rozwojowego w tego typu badaniach.[1] Nieliczne próby w tym zakresie opierały się na danych statystycznych pochodzących ze spisów i siłą rzeczy dawały bardzo przybliżony obraz problemu.[2] Badania, których wyniki zostaną tu przedstawione miały między innymi za cel uzupełnienie tej istotnej luki w naszej wiedzy o rozwodach.

 

            Do podstawowych problemów badawczych należało ustalenie, w której fazie (fazach) cyklu życia rodziny rozwód występuje najczęściej, czy istnieje terytorialne zróżnicowanie częstości występowania rozwodów w fazach cyklu, czy istnieje związek częstości pojawiania się rozwodów w fazach cyklu z wykształceniem i statusem zawodowym, a także czy istnieje zależność między miejscem rozwodu w cyklu życia rodziny a opiniami osób rozwiedzionych na temat przyczyn rozpadu ich małżeństw?

 

 

1.  METODA BADANIA I ŹRÓDŁA

             Badania, których wyniki zostaną tu w części przedstawione były przeprowadzone w latach 1986-1988 w 3 dużych miastach Polski: Szczecinie, Warszawie i Tarnowie.[3] Zbiorowość próbną stanowiły osoby, które uzyskały rozwód w latach 1983-1984. Miasta zostały wybrane metodą doboru celowego, powszechnie akceptowaną i stosowaną w praktyce badań socjologicznych. Przy wyborze kierowano się 3 kryteriami: położeniem geograficznym, typem miasta oraz wskaźnikami rozwodów. Celem był wybór takich ośrodków, które reprezentowałyby różne regiony kraju i różne typy miast, zaś średni wskaźnik rozwodów dla wybranych 3 miast był zbliżony do średniego wskaźnika rozwodów dla miast liczących 100 tys. lub więcej mieszkańców. Wybrane do analizy 3 ośrodki miejskie spełniają wymienione wyżej warunki: reprezentują geograficznie różne części kraju (Polskę północną, centralną i południową) oraz różne typy miast (miasto portowe, miasto metropolitalne, miasto przemysłowe w regionie rolniczym). Średni wskaźnik rozwodów dla wybranych miast wynosił w 1983 roku 22.4 (na 10 tys. mieszkańców) i nie odbiegał istotnie od średniej dla miast liczących 100 tys. lub więcej mieszkańców, która wynosiła w 1983 roku 21.2.

 

            Zbiorowość próbną w każdym z miast uzyskano stosując dobór losowy - systematyczny: wybierano co piąte akta sądowe dotyczące rozwodu uzyskanego w latach 1983-1984, znajdujące się w archiwach sądowych.

 

            Zbiorowość próbna liczyła 660 osób, w tym w Szczecinie 230, w Warszawie 209, w Tarnowie 221. W całej próbie było 411 kobiet i 249 mężczyzn. Średnia ilość dzieci w rodzinie wynosiła 1.28, w tym w Szczecinie 1.26, w Warszawie 1.06, w Tarnowie 1.55. Większość małżeństw zostało zawartych w latach 1965-1974 (80%). W próbie znalazło się 17% osób z wykształceniem podstawowym, 28.4% osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym, 43.3% osób z wykształceniem średnim i 10% osób posiadających wykształcenie wyższe. W próbie znalazło się 19.2% robotników niewykwalifikowanych i ludzi bez zawodu, 24.6% robotników wykwalifikowanych, 10.7% pracowników biurowych, 23.8% zatrudnionych w usługach, 8.2% wysoko wykwalifikowanych specjalistów oraz 13.4% przedstawicieli innych zawodów.

     

            Metoda doboru próby osób rozwiedzionych na podstawie akt sądowych ma swoje zalety i wady. Rozwiedzeni często zmieniają miejsce zamieszkania (zwłaszcza mężczyźni) dlatego osoby, które nie zmieniły miejsca zamieszkania są nadreprezentowane w próbie. Pomimo to, metoda ta w porównaniu z innymi pozwala na najbardziej reprezentatywny dobór próby i wydaje się być obecnie najlepsza techniką uzyskiwania zbiorowości próbnej osób rozwiedzionych.[4]

 

            Techniką badawczą był wywiad bezpośredni standaryzowany, a podstawowym narzędziem badawczym był kwestionariusz wywiadu.  Kwestionariusz wywiadu zawierał 108 pytań. Można wyodrębnić w nim 5 bloków tematycznych. Blok pierwszy obejmował pytania dotyczące okresu przedmałżeńskiego: cech społecznych i demograficznych respondenta i jego współmałżonka, motywów zawarcia małżeństwa, wizji przyszłego małżeństwa, przekonań co do trwałości i jakości przyszłego małżeństwa, stopnia pewności wyboru partnera. Blok drugi obejmował pytania dotyczące stosunków w czasie trwania małżeństwa: sytuacji mieszkaniowej, podziału ról, uciążliwości w małżeństwie. Blok trzeci obejmował pytania dotyczące rozwodu: opinii na temat przyczyn rozpadu małżeństwa, stopnia pewności decyzji rozwodowej, przewidywanych następstw rozwodu, stosunku środowiska społecznego respondenta do jego rozwodu. Blok czwarty obejmował pytania dotyczące sytuacji respondenta po rozwodzie: jego aktualnego stanu cywilnego, oceny powtórnego małżeństwa (jeżeli zostało zawarte), sytuacji dzieci, stosunku otoczenia społecznego do respondenta po rozwodzie. Blok piąty obejmował pytania mające na celu zbadanie postaw i cenionych wartości: określenie hierarchii celów życiowych, cech udanego małżeństwa i pożądanych cech współmałżonka, postaw wobec religii, postaw z zakresu etyki małżeńskiej, stosunku do rozwodów.

 

            Pytanie o przyczyny rozwodów było pytaniem otwartym i brzmiało następująco:"Co zdaniem Pana(Pani) leżało u podstaw Waszych nieporozumień (było ich główną przyczyną)?". Respondenci byli zachęcani do wskazania podstawowej przyczyny nieporozumień, jak również do wskazania innych  przyczyn, jeżeli takie występowały.

 

            Operacjonalizacja cyklu rozwoju rodziny sprowadza się do znalezienia sekwencji faz cyklu rozwojowego. Klasyczny model stworzył P.C.Glick w 1947 opierając się na pracach Sorokina, Zimmermana i Glapina (1931) oraz Loomisa i Hamiltona (1936). W badaniach wykorzystano podział faz cyklu rozwoju rodziny opracowany przez S.Wierzchosławskiego, który dokonał adaptacji klasycznej koncepcji faz cyklu życia rodziny do warunków polskich. Autorowi zależało na stworzeniu adaptacji, która spełniałaby następujące warunki:

 

1. Byłaby właściwa dla opisu cyklu życia współczesnych rodzin polskich, oraz dla badania zmian tegoż cyklu w ujęciu międzygeneracyjnym,

 

2. Odpowiadałaby warunkowi powszech­ności, tzn. kwalifikowałaby się do wyko­rzystania dla opisu historii życia rodzin również innych społeczeństw europejskich, a więc umożliwiałaby przeprowadzenie międzynarodowych analiz porównawczych,

 

3. Spełniałaby warunek uniwersalności: mogłaby służyć badaniom multidyscyplinarnym i być wykorzystana również przez inne dys­cypliny naukowe.[5]       

 

            W wyniku prac adaptacyjnych łączących refleksję teoretyczną z analizą wyników badań empirycznych stworzono następujący podział faz cyklu rodziny (tab.1).   

 

[Tabela 1]

 

            Każdą obserwację zaliczono do odpowiedniej fazy cyklu rozwoju rodziny. Do tego celu wykorzystano zarówno wypisy z akt sądowych jak i dane pochodzące z wywiadów.

 

            Uzyskany materiał empiryczny był weryfikowany w świetle wypisów z akt sądowych. Odrzucono wywiady, w których były nieścisłości powstałe z winy respondentów lub ankieterów. Dzięki temu uzyskano materiał empiryczny o wysokiej wiarygodności.

 

 

2.  PRZYCZYNY ROZWODÓW

 

            Jednym z ciekawszych problemów w badaniach nad rozwodami w cyklu życia rodziny jest kwestia zależności między fazą, w której doszło do rozwodu a przyczynami rozpadu małżeństwa. Zanim przejdziemy do tych analiz przyjrzyjmy się bliżej przyczynom rozwodu i niektórym ich uwarunkowaniom.

 

            Najczęściej wymienianymi przyczynami rozwodów były: alkoholizm (26.1%), niezgodność charakterów (20.9%) i niewierność (12.3%). Dużo rzadziej wymieniane były: brak zainteresowania rodziną (5.5%), konflikty z rodzicami lub teściami (5.4%), konflikty na tle finansowym (3.8%), konflikty na tle seksualnym (3.4%), trudne warunki mieszkaniowe (2.0%).  Wyniki wielu badań wskazują, że kobiety i mężczyźni podają różne przyczyny rozwodów. Np. Levinger stwierdził, że kobiety częściej niż mężczyźni wymieniają przemoc fizyczną, przemoc werbalną, problemy finansowe i pijaństwo (różnice istotne statystycznie na poziomie p<.001). Mężczyźni częściej niż kobiety wymieniają kłopoty z teściami i niedobór seksualny (p<.01).[6] Kitson i Sussman stwierdzili, że kobiety częściej niż mężczyźni wymieniają pijaństwo i niezaspokajanie podstawowych potrzeb rodziny (p<.001).[7]  

 

[Tabela 2]

 

            Wyniki badań nad rozwodami w 3 dużych miastach Polski potwierdzają wspomniane wyżej sugestie: istnieje różnica między płciami pod względem częstości podawania poszczególnych przyczyn rozwodów (różnica jest istotna statystycznie: χ²= 75.433, df=13, p<.0000, V Cramera=.35).

 

            Alkoholizm jako główną przyczynę rozwodu częściej wymieniają kobiety niż mężczyźni (odpowiednio: 36.5% , 8.9%; χ²=44.463, df=1, p<.000), natomiast niezgodność charakterów częściej wymieniają mężczyźni niż kobiety (odpowiednio: 29.7%, 15.5%; χ²=14.720, df=1, p<.000). Ponadto, mężczyźni częściej niż kobiety jako przyczynę rozwodów wymieniają konflikty na tle seksualnym (odpowiednio: 6.1%, 1.7%; χ₂ =8.683, df=1, p=.003). Wszystkie różnice są istotne statystycznie.

 

            Dla kobiet przyczyną porażki w małżeństwie jest najczęściej alkoholizm (36.5%) - dla mężczyzn przyczyną tą najczęściej jest niezgodność charakterów (29.7%). Nie ma natomiast różnic między kobietami i mężczyznami pod względem częstości podawania niewierności jako głównej przyczyny rozpadu (odpowiednio: 12.8% i 11.4%).

 

            Interpretacja zaobserwowanych prawidłowości może iść w dwóch kierunkach. Stawia się hipotezę, że małżonkowie konstruują swoistą historię rozpadu swojego małżeństwa, która koncentruje się głownie wokół kilku najbardziej dramatycznych lub spektakularnych wydarzeń. Historie te i płynące z nich uogólnienia są różne, ponieważ różne są wydarzenia wyselekcjonowane dla każdej wersji. To, co okazało się istotne dla jednego z partnerów nie musiało być istotne dla drugiego.[8] Ten sposób interpretacji opiera się na podkreśleniu momentu percepcji wydarzeń. Przyjmuje się, że różnice powstają na etapie percepcji i selekcji wydarzeń. Inna hipoteza zakłada, że partnerzy w zasadzie spostrzegają sytuację podobnie, że problemy pojawiające się w małżeństwie dotykają ich w podobny sposób, różnica zaś tkwi w sposobie werbalizacji tych problemów. Levinger uważa, że np. podczas gdy żony narzekają na brak miłości, niedbałość, okrucieństwo emocjonalne itp., mężowie również odczuwają te same problemy, ale są bardziej skłonni mówić np. o kłopotach z teściami lub niedoborze seksualnym.[9] W tej interpretacji różnica wynika ze sposobu (preferencji) werbalnego wyrażania swoich problemów.

 

            Wykształcenie jest kolejną zmienną, która wpływa na rozkład przyczyn rozwodu. Stwierdzono, że niewierność jest wymieniana tym częściej, im niższe jest wykształcenie respondenta (niewierność najczęściej była wymieniana przez osoby z wykształceniem zasadniczym zawodowym - 16.2%, najrzadziej zaś przez osoby z wykształceniem wyższym - 6.0%; χ²=3.827, df=1, p=.05). Podobną zależność można zaobserwować w przypadku alkoholizmu: alkoholizm jest wymieniany tym częściej, im niższy jest poziom wykształcenia (respondenci z wykształceniem podstawowym wymieniali alkoholizm blisko 10 razy częściej niż respondenci z wykształceniem wyższym; odpowiednio: 42.0% i 4.5%; χ²=68.321, df=1, p<.000). Niezgodność charakterów jest wymieniana tym częściej im wyższy jest poziom wykształcenia (tę przyczynę rozwodu podało 17.0% osób z wykształceniem podstawowym  i 29.9% osób z wykształceniem wyższym, różnica jednak nie jest istotna statystycznie).  

 

[Tabela 3]

 

            Osoby z wykształceniem wyższym jako główną przyczynę rozwodu najczęściej podają niezgodność charakterów (29.9%) oraz brak zainteresowania rodziną (16.4%), dużo rzadziej natomiast wymieniają alkoholizm (4.5%) oraz niewierność (6.0%). Dla kontrastu - osoby z wykształceniem podstawowym najczęściej wymieniają alkoholizm (42.0%), następnie niezgodność charakterów (17.0%) oraz niewierność (13.4%). Osoby posiadające wykształcenie średnie najczęściej wymieniają alkoholizm i niezgodność charakterów (po 22.2%) oraz niewierność (10.9%). Osoby z wykształceniem zasadniczym zawodowym jako podstawową przyczynę rozwodów najczęściej podają alkoholizm (30.3%) oraz niezgodność charakterów (18.4%) i niewierność (16.2%). 

 

3.  ROZWÓD W CYKLU ŻYCIA RODZINY

 

            Z perspektywy rozwojowej najbardziej istotnym aspektem życia rodziny jest czas. Rodzina ma swój początek, okres rozwoju, okres schyłkowy i w końcu - moment rozpadu. Podejście rozwojowe uwzględnia wewnętrzną dynamikę rodziny małej, która przechodzi przez fazy cyklu rozwojowego. Rozwój rodziny wiąże się z procesem postępującego strukturalnego różnicowania się i przekształcania się rodziny, aktywnego przyjmowania i selektywnego pozbywania się ról związanych z pozycjami w rodzinie. Jest to proces poszukiwania sposobów wypełnienia zmieniających się wymogów funkcjonalnych oraz przystosowania się do powtarzających się stresów związanych z funkcjonowaniem rodziny jako systemu.[10]       

                            

            W oparciu o przeprowadzone badania można stwierdzić, że rozwód najczęściej występuje w fazie rodziny z dziećmi w wieku szkolnym (27%) oraz w fazie rodziny z dziećmi w wieku przedszkolnym (24.2%). Stosunkowo często do rozwodu dochodzi również w fazie młodego małżeństwa bez dzieci (14.0%). Rozwód pojawia się znaczenie rzadziej w późniejszych fazach rozwoju rodziny: w fazie rodziny z dziećmi w wieku przysposobienia zawodowego (7.9%), w fazie stabilizacji rozwoju rodziny - pierwsze stadium (8.0%), w fazie stabilizacji rozwoju rodziny - drugie stadium (3.0%), w fazie kurczenia się rodziny (3.8%), w fazie pustego gniazda (4.4%) oraz w fazie starszego małżeństwa bezdzietnego (7.7%).

 

            Nasilenie rozwodów w poszczególnych fazach cyklu życia rodziny jest uwarunkowane regionalnie. W Szczecinie największy odsetek rozwodów ma miejsce w fazie rodziny z dziećmi w wieku przedszkolnym (29.2%) oraz w fazie rodziny z dziećmi w wieku szkolnym (27.4%). W Warszawie najwięcej rozwodów jest w fazie rodziny z dziećmi w wieku szkolnym (27.0%), ale duża część rozwodów ma miejsce w fazie młodego małżeństwa bez dzieci (20.9%). W Warszawie odsetek rozwodzących się w fazie młodego małżeństwa bez dzieci jest wyższy niż analogiczny wskaźnik dla Szczecina (12.4%) i ok. 2. krotnie wyższy niż analogiczny wskaźnik dla Tarnowa (10.1%) (χ²=9.292, df=2, p=.010). W Tarnowie rozwód najczęściej ma miejsce w fazie rodziny z dziećmi w wieku szkolnym (26.1%) oraz w fazie rodziny z dziećmi w wieku przedszkolnym (22.5%), ale stosunkowo często do rozwodu dochodzi także w późniejszych fazach cyklu: w fazie rodziny z dziećmi w wieku przysposobienia zawodowego (11.2%) oraz w fazie stabilizacji rozwoju rodziny (I stadium) (12.1%). Odsetki te są ok. 2. krotnie wyższe niż analogiczne wskaźniki dla Szczecina i Warszawy ( - faza 2.3: χ²=6.159, df=2, p=.046; faza 3.1: χ=7.476, df=2, p=.024). W drugim stadium fazy stabilizacji rozwoju rodziny kilkakrotnie częściej dochodziło do rozwodu w Warszawie niż w pozostałych 2 miastach (7.1% w porównaniu z 1.4% w Tarnowie i 0.9% w Szczecinie; χ²=16.824, df=2, p<.000). Natomiast w fazie kurczenia się rodziny w Warszawie znacznie rzadziej dochodziło do rozwodu niż w pozostałych miastach (0.5% w porównaniu z 4.9% w Szczecinie i 5.5% w Tarnowie; χ²=8.005, df=2, p=.018). Opisane związki są istotne statystycznie.

 

[Tabela 4]

 

            Na podstawie przedstawionych danych można wyciągnąć wniosek, że im większe miasto tym we wcześniejszej fazie rozwoju rodziny dochodzi do rozwodu. Trend ten jest szczególnie wyraźny w przypadku częstości rozwodów w przedprokreacyjnej fazie rozwoju rodziny.

 

            Wśród małżeństw nie posiadających dzieci rozwód częściej występuje w fazie młodego małżeństwa bez dzieci (64.4%) niż w fazie starszego małżeństwa bezdzietnego (31.8%). Wśród rodzin posiadających 1 dziecko do rozwodu dochodzi najczęściej w fazie rodziny z dziećmi w wieku przedszkolnym (46.1%) oraz w fazie rodziny z dziećmi w wieku szkolnym (29.7%). Rodziny mające 2 dzieci najczęściej rozwodzą się w fazie rodziny z dziećmi w wieku szkolnym (44.2%) oraz w fazie rodziny z dziećmi w wieku przysposobienia zawodowego (15.1%) i w pierwszym stadium fazy stabilizacji rozwoju rodziny (14.0%). W rodzinach wielodzietnych (3 lub więcej dzieci) do rozwodu najczęściej dochodzi w fazie kurczenia się rodziny (29.5%), w fazie rodziny z dziećmi w wieku przysposobienia zawodowego (23.0%) oraz w fazie rodziny z dziećmi w wieku szkolnym (21.3%). 

 

[Tabela 5]  [11]

 

            Okazuje się więc, że im więcej dzieci w rodzinie w tym późniejszej fazie cyklu dochodzi do rozwodu. Należy jednak mieć świadomość, że w tym kontekście liczba dzieci może stanowić jedynie element opisu, ze względu na definicyjne powiązanie zmiennej cyklu ze zmienną liczby dzieci.

 

            Wykształcenie i zawód są kolejnymi czynnikami, które mają wpływ na rozkład częstości rozwodów w fazach cyklu życia rodziny.

 

            Wyodrębniono 4 poziomy wykształcenia: podstawowe (niepełne podstawowe i podstawowe), zasadnicze zawodowe (zasadnicze zawodowe i niepełne średnie), średnie (średnie ogólnokształcące, średnie zawodowe, średnie pomaturalne i niepełne wyższe) oraz wyższe.

 

            Bez względu na poziom wykształcenia, rozwód najczęściej występuje w fazie rodziny z dziećmi w wieku szkolnym oraz w fazie rodziny z dziećmi w wieku przedszkolnym. Jedynie osoby z wykształceniem wyższym częściej rozwodzą się w fazie młodego małżeństwa bez dzieci niż w fazie rodziny z dziećmi w wieku przedszkolnym. Największe różnice pod względem częstości rozwodów pojawiają się w fazie młodego małżeństwa bez dzieci (przedprokreacyjnej). W fazie tej rozwiodło się 5.5% osób z wykształceniem podstawowym, 15.3% osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym, 14.6% osób z wykształceniem średnim i 22.6% osób z wykształceniem wyższym (χ²=10.323, df=3, p=.016). Związek jest istotny statystycznie.

 

            Okazuje się, że im wyższy jest poziom wykształcenia tym częściej dochodzi do rozwodu w fazie przedprokreacyjnej.

[Tabela 6] 

 

            Wśród licznych kategorii zawodowych wyróżniono następujące: robotnicy niewykwalifikowani (bez zawodu, przyuczeni do zawodu, np. pomocnik murarski), robotnicy wykwalifikowani (np. elektryk, mechanik), pracownicy biurowi (np. pracownik administracji, technik ekonomista, tzw. "pracownicy umysłowi"), zatrudnieni w usługach (np. fryzjer, kelner, sprzedawca), wysoko wykwalifikowani specjaliści (np. inżynier, ekonomista, przedstawiciele wolnych zawodów i zawodów twórczych), inne zawody (np. żołnierz zawodowy, marynarz, student).

 

[Tabela 7]

 

            Najbardziej wyraźna różnica między grupami zawodowymi pod względem częstości rozwodów w poszczególnych fazach cyklu życia rodziny występuje w fazie przedprokreacyjnej. W fazie tej rozwiodło się 5.5% robotników niewykwalifikowanych, 13.7% robotników wykwalifikowanych, 14.3% pracowników biurowych, 19.6% zatrudnionych w usługach oraz 24.5% wysoko wykwalifikowanych specjalistów (różnice są istotne statystycznie: χ²=14.702, df=4, p=.005). Chociaż trudno jest obiektywnie wyznaczyć dokładną hierarchię kwalifikacji zawodowych w ramach omawianej grupy zawodów, to jednak z pewnym przybliżeniem można stwierdzić, że w fazie przedprokreacyjnej rozwód występuje tym częściej im kwalifikacje zawodowe są wyższe. Zaobserwowana prawidłowość nie jest zaskoczeniem, gdyż poziom kwalifikacji zawodowych jest ściśle związany z poziomem wykształcenia.

 

            Najczęściej wymienianymi przyczynami rozwodów są: alkoholizm, niezgodność charakterów oraz niewierność. Częstość wymieniania tych problemów jako najważniejszych przyczyn rozwodu jest różna w poszczególnych fazach cyklu życia rodziny. Można przypuszczać, że zróżnicowanie opinii na temat przyczyn rozpadu małżeństwa osób rozwiedzionych w różnych fazach cyklu życia rodziny odzwierciedla w jakiś sposób specyfikę każdej z faz.

 

            Z konieczności analizy zostały ograniczone do 3 pierwszych faz oraz 3 najczęściej podawanych przyczyn rozwodów (alkoholizm, niezgodność charakterów, niewierność), dla których liczebności są wystarczająco duże.

 

            W fazie młodego małżeństwa bez dzieci najczęściej wymienianymi przyczynami rozwodów są niezgodność charakterów (20.2%) oraz alkoholizm (19.1%). Inne przyczyny rozpadu małżeństwa są wymieniane stosunkowo rzadko. Zwraca uwagę stosunkowo - w porównaniu z innymi fazami - nieduża liczba osób wymieniających alkoholizm. W fazie rodziny z dziećmi w wieku przedszkolnym najczęściej wymieniany jest alkoholizm (26.5%) oraz niezgodność charakterów (24.5%). Przyczyny te są wymieniane znacznie częściej niż w fazie poprzedniej. W fazie rodziny z dziećmi w wieku szkolnym rozwód w opiniach osób rozwiedzionych jest spowodowany najczęściej przez alkoholizm (30.0%) oraz niewierność (18.2%). W fazie tej zarówno alkoholizm jak i niewierność są wymieniane najczęściej w porównaniu z innymi fazami.

 

            Ujmując rzecz inaczej, alkoholizm i niewierność są wymieniane najczęściej w fazie rodziny z dziećmi w wieku szkolnym (odpowiednio: 31.1% i 39.2% wszystkich przypadków), natomiast niezgodność charakterów jest wymieniana najczęściej w fazie rodziny z dziećmi w wieku przedszkolnym (29.5% wszystkich przypadków.

 

[Tabela 8]

 

 

UWAGI KOŃCOWE

 

            Rozwód jest zjawiskiem, które najczęściej występuje w fazach prokreacyjnych życia rodziny. Ma to doniosłe konsekwencje demograficzne (ze względu na zaburzenie lub przerwanie procesu prokreacyjnego) oraz społeczne (ze względu na zaburzenie procesu socjalizacji i wychowania dzieci). Stosunkowo często do rozwodu dochodzi także w fazie przedprokreacyjnej. Częstość rozwodów w tej fazie cyklu jest w znacznym stopniu uwarunkowana społecznie (wyższe wykształcenie i wyższe kwalifikacje zawodowe sprzyjają częstszym rozwodom w tej fazie cyklu). Zaobserwowano ciekawe związki między cyklem życia rodziny a opiniami osób rozwiedzionych na temat przyczyn rozpadu ich małżeństw (np. niewierność jest często wymieniana jako przyczyna rozwodu w fazie rodziny z dziećmi w wieku szkolnym oraz fazach późniejszych, dużo rzadziej niewierność jest wymieniana we wcześniejszych fazach cyklu).

 

            W świetle zaprezentowanych wyników badań, wprowadzenie zmiennej cyklu życia rodziny do zestawu zmiennych demograficznych i społecznych tradycyjnie służących do analiz zjawiska rozwodu wydaje się jak najbardziej uzasadnione. Rozpatrywanie zjawiska rozwodu z perspektywy cyklu życia rodziny wprowadza nowe elementy do naszej wiedzy o rozwodach, jak również prowadzi do rozpoznania interesujących prawidłowości.

 

            Głębokie przemiany polityczne, społeczne i ekonomiczne w Polsce zapewne nie pozostaną bez wpływu na instytucję małżeństwa i rodziny. Przeobrażenia te uwidoczniają się - częstokroć w sposób spektakularny - w sferze makrospołecznej. Sięgają one jednak również znacznie głębiej - w sferę norm i wartości społecznych. Przemiany w tej sferze - aczkolwiek znacznie wolniejsze - są bardziej trwałe i mogą wyznaczać kierunki szeroko rozumianego rozwoju społecznego również w odległej przyszłości. Płynie stąd potrzeba zintensyfikowania badań nad mikrostrukturami społecznymi, będącymi nośnikami najbardziej trwałych wartości, postaw i norm w życiu społecznym. Rodzina stanowiąca - przynajmniej do tej pory - fundament życia społecznego w Polsce, w okresie tak burzliwych przemian zasługuje na szczególne zainteresowanie ze strony badaczy. Badania nad rozwodami - zjawiskiem, które stanowi jeden z mierników ilościowych i jakościowych przemian w życiu społecznym i rodzinnym, mogą dostarczyć wielu cennych informacji na temat kierunków tych przeobrażeń i określić obszary zagrożeń. Informacje te mogą i powinny być wykorzystane przez politykę społeczną.

 

            Ponieważ rozwód jest zjawiskiem złożonym, uwarunkowanym przez szereg czynników demograficznych, społecznych, psychologicznych i ekonomicznych - wynika stąd konieczność kompleksowego badania tego zjawiska. Artykuł stanowi próbę interdyscyplinarnego podejścia do zjawiska rozwodów, podejścia łączącego demograficzny i socjologiczny punkt widzenia. Przedstawione wyżej analizy mają z konieczności charakter studiów sondażowych, które jednakże będą w przyszłości pogłębiane.

 

 

PRZYPISY: