Paweł Rydzewski

Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie

Studia Demograficzne, 1997, nr 1

ZDROWOTNE I PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE ROZWODÓW

Rozwód bardzo często jest silnym przeżyciem emocjonalnym, nierzadko o charakterze traumatycznym i traktowany jest jako jedno z najbardziej stresujących wydarzeń życiowych. Stres rozwodowy wynika z trzech głównych źródeł: społecznych (roz­bicie więzi rodzinnych, przyjacielskich, osamotnienie), psycho­logicznych (uczucie lęku, beznadziejności, poczucie winy, i in.) oraz behawioralnych (załamanie się dotychczasowego stylu życia, finansów, zmniejszenie się efektywności pracy, i in.).[1] Stres związany ze procesem rozwodowym wiąże się z rozlicznymi problemami natury zdrowotnej. Przegląd badań prowadzonych w tym zakresie przekonuje, że osoby rozwiedzione - w porównaniu z osobami pozostającymi w związkach małżeńskich - częściej zapadają na choroby somatyczne, są częściej hospitalizowane, częściej nadużywają alkoholu oraz częściej popełniają samobój­stwo. Częściej również wykazują zaburzenia psychiczne.[2] Zdrowo­tne konsekwencje rozwodów mają również znaczenie demograficzne. Nie tylko sam rozwód, ale także towarzyszące mu okoliczności wpływają hamująco na prokreację i przyczyniają się do zmniej­szenia przyrostu naturalnego.

 Badania nad zdrowotnymi konsekwencjami rozwodu od wielu lat są intensywnie prowadzone głównie przez badaczy amerykańskich. W literaturze polskiej brak jest opracowań, które ze względu na przyjętą metodologię badań mogłyby stanowić punkt wyjścia do sporządzenia ogólnopolskiej diagnozy omawianego zjawiska. Możliwość taka pojawia się dopiero obecnie, dzięki danym zebranym w ramach Polskich Generalnych Sondaży Społecznych w latach 1992-95.[3] Korzyści płynące z dostępu do wysokiej jakoś­ci danych są jednakże okupione koniecznością ograniczenia analiz jedynie do zmiennych zawartych w omawianym programie badawczym.

 Hipotezą podstawową jest twierdzenie, że osoby rozwiedzione częściej niż osoby pozostające w związkach małżeńskich charak­teryzują się gorszym stanem zdrowia i częściej przeżywają problemy natury psychologicznej. Hipotezy szczegółowe zakłada­ją, że osoby rozwiedzione cechuje (1) gorsza samoocena stanu zdrowia, (2) mniejsze zadowolenie ze stanu zdrowia, (3) inten­sywniejsze palenie tytoniu, (4) częstsze nadużywanie alkoholu, (5) częstsze zapadanie na choroby powodujące niezdolność do pracy, (6) słabsze poczucie chęci życia, (7) bardziej pesymis­tyczny stosunek do życia, (8) słabsze poczucie szczęścia z życia oraz (9) słabszy optymizm życiowy. Można również postawić hipotezę, że istnieją różnice między kobietami i mężczyznami pod względem wymienionych wyżej cech. 

Metoda badania i źródła

 Pełny opis metodologii PGSS zawiera książka kodów do komputero­wego opracowania wyników badań.[4] Celem PGSS jest coroczny pomiar trendów w zakresie cech i opinii społeczeństwa polskie­go. Dane pochodzą z indywidualnych wywiadów z ogólnopolską reprezentatywną próbą osób dorosłych z zastosowaniem stan­daryzowanego kwestionariusza wywiadu, zawierającego identyczne pytania w corocznym badaniu.[5] Próba badawcza adresowa jest selekcjonowana w drodze wielostopniowego doboru losowego o cechach selekcji warstwowej proporcjonalnej. Corocznie uzyskuje się 2000 próbę założoną. Realizacja prób założonych wynosi 81-83%. W sumie, w latach 1992-95 zgromadzono ponad 6000 wywiadów, w tym 340 z osobami rozwiedzionymi lub żyjącymi w separacji. Liczba ta wydaje się wystarczająca do podjęcia próby wstępnego sondażu, aczkolwiek wielkość ta jest zbyt mała, aby umożliwić wprowadzenie większej liczby zmiennych kontrolnych i przeprowa­dzenie analiz w podgrupach.

 Metody analizy danych 

W dalszych analizach wykorzystałem następujące zmienne zależ­ne[6]: zadowolenie ze stanu zdrowia (SATHEALT), samoocena stanu zdrowia (HEALTH), nadmierne spożycie alkoholu (DRUNK), palenie tytoniu (SMOKE), choroba i niezdolność do pracy (SICKWRK1), stosunek do życia (LIFE), poczucie szczęścia z obecnego życia (HAPUNHAP), przewidywane poczucie szczęścia z życia za 5 lat (HAPFUT5).

 Podstawową zmienną niezależną był stan cywilny (MARITAL). Zmienna ta została zrekodowana w celu uzyskania dwóch grup kontrastowych: grupy osób pozostających w związkach małżeńskich oraz grupy osób rozwiedzionych. Zmienną kontrolną była płeć.  

Analiza danych ma charakter porównawczy i odwołuje się do procedury quasi-eksperymentalnej, do eksperymentu ex post facto. W analizie statystycznej wykorzystałem analizę logarytmiczno-liniową, która  umożliwia ocenę istotności różnic między rozkładem empirycznym i rozkładem teoretycznym (losowym).[7] Analiza logarytmiczno-liniowa w odróż­nieniu od chi-kwadrat pozwala na uszczegółowienie różnic między rozkładami na poszczególnych poziomach zmiennych, pozwala stwierdzić które wartości zmiennych decydują o różnicach między rozkładami. Dzięki analizie logarytmiczno-liniowej możemy ocenić istotność różnic między liczebnościami otrzymanymi i oczekiwanymi dla każdej kombinacji zmiennych; dla każdego poziomu jednej zmiennej możemy ocenić zgodność rozkładów drugiej zmiennej z rozkładem losowym. Różnice między liczebnoś­ciami otrzymanymi i oczekiwanymi (residuals) możemy przeliczyć na reszty poprawione (adjusted residuals), które mają rozkład z. Wszystkie reszty poprawione większe lub równe 1.96 są istotne na poziomie 0.05.

 Ponadto, dla każdej pary analizowanych zmiennych zastosowałem analizę korespondencji (ANACOR), która pozwala ukazać relację między dwiema zmiennymi (nominalnymi lub znominalizowanymi) w postaci graficznej, w przestrzeni wielowymiarowej.[8] W poniż­szej analizie relacje między zmiennymi zostały sprowadzone do jednego wymiaru: odległości między punktami na osi reprezentują związki między wartościami zmiennych. Wyniki analizy korespon­dencji można interpretować podobnie jak wyniki skalowania wielowymiarowego: odległość w przestrzeni jest funkcją współ­występowania cech.

 Wyniki

 Wskaźnikami sytuacji zdrowotnej były następujące zmienne: samoocena stanu zdrowia (HEALTH), zadowolenie ze stanu zdrowia (SATHEALT), spożycie alkoholu (DRUNK), palenie tytoniu (SMOKE), choroba i niezdolność do pracy (SICKWRK1).  

Wśród rozwiedzionych swoją sytuację zdrowotną jako bardzo dobrą lub raczej dobrą oceniło 55% w porównaniu z 67.2% w grupie małżonków. Stan zdrowia jako raczej zły lub bardzo zły oceniło 44.1% rozwiedzionych i 32.4% małżonków. Analiza przeprowadzona oddzielnie w grupie kobiet i w grupie mężczyzn  wykazała, iż zarówno rozwiedzione kobiety, jak i rozwiedzeni mężczyźni oceniają stan swojego zdrowia jako gorszy, w porównaniu z samooceną stanu zdrowia dokonaną przez zamężne kobiety i żonatych mężczyzn.

 Analiza logarytmiczno-liniowa wykazała istotność różnic w samoocenie stanu zdrowia na wszystkich poziomach zmiennej zależnej, z wyjątkiem poziomu pierwszego (stan zdrowia oceniany jako bardzo dobry). Liczebność w tej grupie jest jednak niewielka (poniżej 10%). Analiza korespon­dencji ukazuje, że bardzo zła ocena własnego stanu zdrowia znacznie częściej współwystępuje z rozwodem niż z pozostawaniem w związku małżeńskim (tab. 14(1)).

[Tabela 1]

[Tabela 2]

Osoby rozwiedzione w porównaniu z osobami pozostającymi w związkach małżeńskich oceniają swój stan zdrowia jako gorszy. Różnice te zaznaczają się zarówno wśród rozwiedzionych kobiet, jak wśród rozwiedzionych mężczyzn.

Zmienna zadowolenia ze stanu zdrowia spełnia analogiczną funkcję wskaźnikową jak zmienna samooceny stanu zdrowia. Osoby rozwiedzione częściej są niezadowolone lub bardzo niezadowolone ze swojego stanu zdrowia niż małżonkowie (odpowiednio: 31.5% i 19.2%). Małżonkowie częściej deklarują zadowolenie ze stanu zdrowia niż rozwiedzeni (odpowiednio: 35.7% i 24.5%). Nie stwierdzono różnic między omawianymi grupami na pozostałych poziomach zmiennej zależnej. Podobnie jak w przypadku wcześniej omawianym, wyniki analizy korespondencji wskazują, że rozwód znacznie częściej współwystępuje z niezadowoleniem ze stanu zdrowia niż ze zdecydowanym lub umiarkowanym zadowoleniem (tab.14 (2)). Powyższa zależność występuje zarówno wśród mężczyzn, jak wśród kobiet.

[Tabela 3]

[Tabela 4]

Osoby rozwiedzione częściej palą tytoń niż osoby pozostające w związkach małżeńskich (odpowiednio: 53.2% i 42.7%). Również analiza korespondencji potwierdza tę zależność (tab.14 (3)). Zależność tę obserwujemy zarówno wśród mężczyzn jak i wśród kobiet. Ponieważ ryzykowne byłoby przypuszczenie, że palenie tytoniu stanowi jakiś istotny czynnik selekcyjny, należałoby raczej przyjąć, że zjawisko może być związane ze stresem rozwodowym.

[Tabela 5]

Nie stwierdzono natomiast, aby osoby rozwiedzione częściej zapadały na choroby powodujące dłuższą niezdolność do pracy lub przyznawały się do zwiększonego spożycia alkoholu. Nie jest jednak wykluczone, że konkluzja powyższa w znacznym stopniu wynika z charakteru wskaźników użytych w badaniu. Pytanie dotyczące niezdolności do pracy brzmiało: 'Czy w ciągu ostatnich dwunastu miesięcy był(a) Pan(i) przez miesiąc lub dłużej niezdolny(a) do wykonywania swojej pracy zawodowej lub codziennych obowiązków w związku z chorobą lub obrażeniami ciała?'. Pytanie to dotyczy poważnych chorób lub urazów, powodujących znaczny ubytek zdrowia. Niestety, w kwestionariuszu PGSS nie znalazło się pytanie badające częstość zapadania na lżejsze choroby infekcyjne, które można również tłumaczyć osłabieniem odporności immunologicznej organizmu wskutek przeżytego (przeżywanego) stresu.

[Tabela 6]

Pytanie dotyczące spożycia alkoholu brzmiało: 'Czy zdarza się Panu(i) czasami wypić więcej, niż sądzi Pan(i), że powinien (powinna)?'. Nie stwierdzono, aby osoby rozwiedzione częściej deklarowały spożywanie nadmiernej ilość alkoholu niż osoby pozostające w związkach małżeńskich. Pytanie powyższe odwołuje się do subiektywnej oceny dokonywanej w oparciu o nieznaną nam normę. Prawdopodobnie norma ta podlega redefinicji w zależności od sytuacji.

[Tabela 7]

Stosunek do życia, poczucie szczęścia z obecnego życia oraz przewidywane poczucie szczęścia z życia za 5 lat można potraktować jako wskaźniki sytuacji psychologicznej.

Stosunek do życia badało następujące pytanie: 'Czy ogólnie uważa Pan(i), że życie jest pasjonujące, zwyczajne, czy nudne?'. Różnica między małżonkami i rozwiedzionymi wystąpiła jedynie na 3 poziomie zmiennej zależnej: osoby rozwiedzione częściej niż pozostające w małżeństwie uznają, że życie jest nudne (odpowiednio: 13.2% i 9.1%). Potwierdza to analiza korespondendencji: rozwód bardzo często współwystępuje z oceną, że życie jest nudne (tab.14 (6)).

[Tabela 8]

[Tabela 9]

Kolejnym wskaźnikiem sytuacji psychologicznej było pytanie dotyczące poczucia zadowolenia z obecnego życia. Otrzymane wyniki wskazują, że osoby rozwiedzione znacznie rzadziej niż małżonkowie odczuwają satysfakcję z życia. Zależność tę obserwujemy zarówno wśród mężczyzn jak i wśród kobiet. Różnice te utrzymują się na wszystkich poziomach zmiennej zależnej; np. wśród osób bardzo szczęśliwych z obecnego życia jest sześciokrotnie mniej osób rozwiedzionych niż małżonków (odpowiednio: 2.9% i 17.9%), podczas gdy wśród osób nieszczęśliwych z obecnego życia jest ponad ośmiokrotnie więcej osób rozwiedzionych niż małżonków (odpowiednio: 10.9% i 1.3%). Wyniki analizy korespondencji pokazują bardzo duże różnice we współwystępowaniu określonych ocen własnego życia w zależności od stanu cywilnego. Rozwód bardzo często współwystępuje z poczuciem nieszczęścia, pozostawanie w małżeństwie bardzo często współwystępuje z uczuciem umiarkowanego szczęścia (tab.14 (7)). Przegląd pozostałych wyników analizy korespondencji pokazuje, że różnica między sytuacją osób rozwiedzionych i sytuacją małżonków w żadnym innym przypadku nie jest tak duża jak w przypadku poczucia szczęścia z życia. W zbiorze analizowanych zmiennych, poczucie szczęścia z życia najbardziej odróżnia rozwiedzionych od małżonków. Otrzymane rezultaty nie zaskakują, pokazują jednak trudną sytuację psychologiczną rozwiedzionych.

[Tabela 10]

[Tabela 11]

Za wskaźnik sytuacji psychologicznej można uznać również poziom optymizmu życiowego, wizję swojej sytuacji życiowej w przyszłości. Odpowiednie pytanie w kwestionariuszu PGSS brzmiało: 'Biorąc wszystko pod uwagę, jakiego życia spodziewa się Pan(i) za 5 lat. Czy spodziewa się Pan(i) być bardzo szczęśliwy(a), raczej szczęśliwy(a), niezbyt szczęśliwy(a), czy też nieszczęśliwy(a)?'. Osoby rozwiedzione znacznie rzadziej niż małżonkowie charakteryzują się optymizmem życiowym. Wśród rozwiedzionych jest niemal dwukrotnie mniej zdecydowanych optymistów niż wśród małżonków (odpowiednio: 10.9% i 19.6%), pesymistów i umiarkowanych pesymistów jest zaś niemal dwukrotnie więcej (odpowiednio: 25.1% i 13.6%). Jedynie wśród umiarkowanych optymistów nie stwierdzono istotnych różnic między omawianymi grupami. Należy jednak podkreślić, że 1/4 rozwiedzionych to osoby, które pesymistycznie widzą swoją przyszłą sytuację życiową. Analiza korespondencji wykazała silne współwystępowanie rozwodu z postawą pesymistyczną, brakiem nadziei na szczęście w przyszłości (tab.14 (8)).

[Tabela 12]

[Tabela 13]

[Tabela 14]

Wyniki analiz w znacznym stopniu potwierdziły hipotezę główną: osoby rozwiedzione częściej niż osoby pozostające w związkach małżeńskich charakteryzują się gorszym stanem zdrowia i częściej przeżywają problemy natury psychologicznej. Spośród 9 hipotez szczegółowych nie potwierdzone pozostały jedynie 2 hipotezy (dotyczące nadmiernego spożycia alkoholu oraz częstszego zapadania na choroby powodujące dłuższą niezdolność do pracy).

Hipoteza o istnieniu różnic między kobietami i mężczyznami w różnych aspektach sytuacji zdrowotnej i psychologicznej nie została potwierdzona: kobiety i mężczyźni podobnie odczuwają zdrowotne i psychologiczne następstwa rozwodu.

Pozostaje jeszcze do przedyskutowania problem relacji między wykorzystanymi wskaźnikami i formułowanymi w oparciu o nie wnioskami. (1) Zbiór wskaźników na pewno jest daleki od kompletności. W aspekcie zdrowia fizycznego brakuje np. pytań dotyczących problemów związanych ze snem i funkcjonowaniem pamięci, w aspekcie zdrowia psychicznego brak jest pytań odnoszących się do poczucia winy, osamotnienia i depresji. (2) Wskaźniki wykorzystane w analizie, chociaż dotyczą kwestii istotnych z punktu widzenia problemu badawczego - nie zawsze są skonstruowane w sposób optymalny dla tegoż problemu. Do przedstawionych rezultatów badań należy więc podejść z odpowiednim dystansem, mając świadomość wspomnianych ograniczeń. Ograniczenia te - aczkolwiek istotne - nie przekreślają jednak możliwości sformułowania wstępnej diagnozy omawianego zjawiska.

 SUMMARY

The paper presents health and psychological consequences of divorce, based on secondary analysis of survey data drawn from Polish General Social Surveys 1992-1995. LOGLINEAR and ANACOR analysis show that divorced people more often have psychological and health problems than people who remain married. The differences between men and women has not been found.

PRZYPISY

Powrót