Paweł Rydzewski

Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie

 

---

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 1991, nr 1

 

MODELE I TYPOLOGIE PROCESU ROZWODOWEGO

  

 

Stosunkowo niedawno (w latach osiemdziesiątych) pojawiły się pierwsze próby systematyzacji rozwodu jako zjawiska o charakterze procesualnym. Dotychczas koncentrowano się na takich aspektach rozwodu, jak: uwarunkowania społeczno - demograficzne, przyczyny rozpadu, konsekwencje rozwodów, regulacje prawne itp. W literaturze dotyczącej rozwodów (autor oparł się głównie na źródłach amerykańskich) stopniowo zaczyna dochodzić do głosu nowe podejście, charakteryzujące się inną niż do tej pory perspektywą badawczą. Podejście to cechuje się tym, że po pierwsze uwaga badaczy koncentruje się na rozwodzie jako procesie i jego wewnętrznej dynamice i - po drugie - wysiłki skierowane są na usystematyzowanie tego procesu. Nieliczne na razie próby w tym zakresie idą w następujących kierunkach:

 

1. Konstruowanie modeli procesu rozwodowego, próba odtworzenia sekwencji etapów tego procesu, poszukiwanie uniwersalnych modeli rozpadu i przystosowania porozwodowego w perspektywie czasowej.

 

2. Konstruowanie typologii procesu rozwodowego, opis różnorodnych form tego procesu. Można tu wyodrębnić dwa nurty. Pierwszy bazuje na kryteriach uniwersalnych (np. poziom konfliktu), drugi poszukuje wpływu czynników specyficznych (np. przyczyny rozpadu).

 

Należy wyjaśnić podstawowe pojęcie procesu rozwodowego. Obejmuje ono zarówno okres poprzedzający rozwód (okres rozpadu małżeństwa), jak i okres porozwodowy, aż do odzyskania przez jednostkę równowagi psychicznej i społecznej, a przez rozbitą rodzinę zdolności do wypełniania niektórych funkcji (głównie rodzicielskiej). Celem tego artykułu jest przedstawienie najważniejszych modeli procesu rozwodowego i ich synteza oraz prezentacja podstawowych typologii tego procesu wraz z ich oceną. Przedstawione zostaną także wnioski co do dalszych badań.

 

 

 I. MODELE SEKWENCYJNE PROCESU ROZWODOWEGO

 

 

Modele sekwencyjne budowane są w oparciu o założenia, że przebiegi procesów rozwodowych można sprowadzić do względnie stałego schematu. Modele te nie wyjaśniają ani nie opisują całej różnorodności form procesu rozwodowego, ale poszukują tego, co stanowi uniwersalny rdzeń różnych wersji tego procesu. Wysiłki idą w kierunku stworzenia schematu procesu rozwodowego odzwierciedlającego czasowe uporządkowanie (sekwencję) stadiów czy też etapów tego procesu. Sekwencja faz procesu ma charakter względnie stały. Ta "elastyczność" modeli sekwencyjnych jest wymuszona przede wszystkim niemożliwością jednoznacznego określenia miejsca fazy separacji. Takie a nie inne umiejscowienie tej fazy w sekwencji jest bardziej kwestią konwencji niż wyraźnej prawidłowości.

 

Celem tej części artykułu będzie przedstawienie propozycji syntetycznego modelu procesu rozwodowego. Najpierw chciałbym jednak krótko scharakteryzować najważniejsze modele, ujmując pełniejszy ich opis w próbie syntezy.

 

Jednym z pierwszych i wciąż popularnych jest podział Paula Bohannona, który wyróżnia sześć stadiów rozwodu: rozwód emocjonalny, prawny, ekonomiczny, rodzicielski, społeczny i psychiczny.[1] Propozycja Bohannona jest na pograniczu modelu sekwencyjnego i prostego wyliczenia aspektów rozwodu, gdyż czasowe uporządkowanie stadiów rozwodu jest jedynie zasugerowane. Niewątpliwie istnieje tu oś czasowa wyznaczona przez stadium rozwodu emocjonalnego i rozwodu psychicznego, ale pozostałym stadiom trudno jest przypisać choćby względnie stałe miejsce w chronologii wydarzeń. Dlatego też podział Bohannona zostanie tu wykorzystany w ograniczonym zakresie. Trzeba jednak podkreślić duży wpływ tej jednej z pierwszych prób usystematyzowania procesu rozwodowego na późniejsze modele sekwencyjne.

 

Kolejną próbą był model skonstruowany przez Kennetha Kressela i Mortona Deutscha[2]. Autorzy oparli się na własnych doświadczeniach w terapii i poradnictwie. Model ten kładzie silny akcent na aspekty emocjonalne, decyzyjne i problematykę przystosowania porozwodowego z podkreśleniem znaczenia rozwodu psychicznego. Zostały wyróżnione 4 etapy procesu rozwodowego: przedrozwodowy okres decyzyjny, właściwy okres decyzyjny, okres depresji, okres odbudowy równowagi.[3]

 

Constance Ahrons swój model rozwodu wprowadza w ramach szerszej koncepcji - rozwód można traktować jako serię zmian czy też przejść (transitions) ze statusu osoby pozostającej w związku małżeńskim do statusu zasoby rozwiedzionej, czemu towarzyszy szereg systemowych zmian w rodzinie. Jest to przejście ad rodziny małej (nuklearnej) do związku binuklearnego, związku osób, z których każda jest traktowana jako samodzielny podmiot prawny, ekonomiczny itp., łączy je natomiast funkcja rodzicielska. Ahrons wyróżnia 5 faz: indywidualne rozpoznanie, rodzinne meta - rozpoznanie, systemowa separacja, systemowa reorganizacja, redefinicja rodziny.[4]O ile Kressel i Deutsch akcentują indywidualny i psychologiczny aspekt rozwodu, Ahrons kładzie nacisk na sprawy rodziny jako całości i jej funkcje jako systemu.

 

James Ponzetti wyróżnia 3 etapy rozwodu: interpersonalne rozpoznanie, interpersonalna dyskusja, działanie ukierunkowane na uzyskanie rozwodu.[5] Prosty model Ponzettiego jest fragmentem szerszej całości, którą jest empiryczna typologia rozpadu małżeństwa (będzie o niej mowa w następnym rozdziale).

 

Należy jeszcze wspomnieć o modelu Brown, która wyróżnia fazę podejmowania decyzji i fazę rekonstrukcji oraz o Vaughana modelu siedmiostopniowego procesu rozwodowego rozpoczynającego się zakwestionowaniem tożsamości związku, a kończącego się reorganizacją systemu małżeńskiego.[6]

 

Ponieważ istnieje wiele podobieństw między wymienionymi modelami procesu rozwodowego, można podjąć próbę uogólnienia i sformułowania modelu syntetycznego. Ten syntetyczny model obejmuje następujące fazy: okres dyssatysfakcji, okres konfliktów, okres separacji, okres decyzyjny, okres stresu porozwodowego, okres przystosowania i odbudowy. Poniżej zastaną scharakteryzowane poszczególne okresy rozpadu i odbudowy.

 

 

OKRES DYSSATYSFAKCJI

 

Narastanie napięcia spowodowanego nie rozwiązanymi problemami wywołuje uczucia dyssatysfakcji i frustracji. Uświadomienie sobie przez jedno lub oboje małżonków tego stanu rzeczy jest właściwym początkiem procesu rozpadu, przy czym zwykle bywa tak, że jedno z małżonków odczuwa napięcie silniej niż drugie.[7] Etap uświadomienia sobie sytuacji jest zwykle poprzedzany przez fazę, w której występują próby rozwiązywania pojawiających się problemów. W tej fazie małżonkowie jeszcze nie zdają sobie sprawy z tego, że podstawowym źródłem napięć jest samo małżeństwo i usiłują znaleźć drogę wyjścia z kryzysu poprzez działania zastępcze, np. zmiana mieszkania, pracy itp. Dopiero po okresie rozpoznania faktycznego stanu rzeczy i realnego zagrożenia rozpadem związku szukanie dróg wyjścia nabiera cech racjonalnych. Do takich prób można zaliczyć "ucieczkę" w aktywność pozarodzinną, zmianę stylu życia, zmianę orientacji z prorodzinnej na bardziej indywidualną. Mimo to, często utrzymuje się gra pozorów, fasada trwałości.[8] Faktycznie jednak można już mówić o zaawansowanym rozwodzie emocjonalnym.[9]

 

OKRES KONFLIKTÓW

 

Uświadomienie sobie, że dane małżeństwo samo w sobie jest przyczyną napięć i zrozumienie ryzyka czy wręcz nieuniknioności separacji zwiększa intensywność emocji. Charakterystyczna jest ich silna ambiwalencja: od miłości do nienawiści.[10] Ponownie pojawiają się próby pojednania, ale też wzmagają się konflikty, będące wyrazem pogłębiającego się rozpadu więzi. Następuje wyraźny zanik intymności życia małżeńskiego, co wyraża się między innymi w poszukiwaniu alternatywnego partnera jako formy psychologicznego "zabezpieczenia" na wypadek separacji. Rysuje się rozłam w fasadzie małżeńskiej solidarności, związek wkracza w fazę otwartej, często publicznej walki, również z udziałem prawników.[11] Przejście fazy konfliktów z płaszczyzny wewnątrzrodzinnej na forum dyskusji publicznej znamionuje nowy jakościowo etap procesu rozwodowego.[12]

 

Jak już wspomniałem, kwestią konwencji pozostaje takie a nie inne usytuowanie fazy separacji w schemacie procesu rozwodowego. Separacja może pojawić się w którymkolwiek z etapów tego procesu, jak również może w ogóle nie wystąpić. W niektórych specyficznych przypadkach separacja nie pojawia się nawet po rozwodzie.[13] Separacja jest z wielu względów fazą krytyczną, zwiększa się intensywność uczuć - lęku, bezradności, depresji, wrogości, odrzucenia, opuszczenia oraz niższej wartości.[14] Kryzys jest jeszcze bardziej destrukcyjny, gdy małżeństwo nie przeszło przez wcześniejsze etapy lub nie zostały one zakończone, czyli gdy separacja wyprzedziła fazę dyssatysfakcji i/lub fazę konfliktów. W okresie separacji w dalszym ciągu utrzymuje się wysoki poziom ambiwalencji uczuć.[15]

 

OKRES DECYZYJNY

 

Najpełniejszą charakterystykę okresu decyzyjnego podali Kressel i Deutsch.[16] Na plan pierwszy wysuwa się ambiwalencja wobec decyzji rozwodowej - małżonkowie często zmieniają zdanie. Okresy pojednania przeplatane są ponownymi wybuchami konfliktów. Podjęta decyzja rozwodowa z jednej strony budzi uczucie wyzwolenia, z drugiej zaś pojawia się lęk, a nawet panika w obliczu rozwodu. W tej fazie może wzmocnić się intymność związku.

 

Podejmowanie i odwoływanie decyzji rozwodowej - czemu towarzyszą silne emocje - trwa tak długo, aż nie zostanie ostatecznie zaakceptowana nieunikninność rozwodu. Podjęcie ostatecznej decyzji ponownie wyzwala falę ostrych konfliktów.[17]

 

OKRES STRESU POROZWODOWEGO

 

Cały proces rozwodowy jest nasycony silnymi emocjami. W okresie następującym bezpośrednio po rozwodzie stres jest jeszcze silniejszy niż w okresie rozpadu. Wraz z upływem czasu wzrasta depresja odzwierciedlająca kłopoty natury emocjonalnej i materialnej. Depresja pojawia się jako konsekwencja przełomowych zmian w życiu, pomimo że uzyskanie rozwodu wydawałoby się formą wyjścia z bardzo trudnej i stresującej sytuacji rozbitego małżeństwa.[18] W okresie porozwodowym stres nabiera także innego kolorytu: dominuje uczucie winy, współodpowiedzialności, porażki. Bywa i tak, że żal wywołany utratą współmałżonka jest silniejszy niż byłby po jego śmierci.[19]

 

Reakcje emocjonalne małżonków mogą się istotnie różnić w zależności od tego, jaką rolę przyjęli (inicjator - nieinicjator rozwodu) zarówno w perspektywie rozwodu prawnego, jak i całego procesu rozwodowego.[20]

 

OKRES PRZYSTOSOWANIA I ODBUDOWY

 

W okresie tym można dostrzec dwa aspekty: psychologiczny i społeczny. W aspekcie psychologicznym proces rozwodowy kończy się ukształtowaniem się nowego stylu życia, przywróceniem poczucia wartości i ponownym zdefiniowaniem celów życiowych. Jednocześnie słabną negatywne uczucia i pojawia się gotowość do nawiązywania nowych, satysfakcjonujących związków z pełnym zaangażowaniem emocjonalnym[21]

 

 W aspekcie społecznym pomyślne zakończenie procesu rozwodowego oznacza reorganizację i redefinicję rodziny. Każdy z byłych małżonków musi ustalić swoje kontakty z dziećmi (jeżeli są). Jest to o tyle trudne, że nie ma modeli ról ani zasad społecznych regulujących zachowania osoby rozwiedzionej w stosunku do społeczności lokalnej (przyjaciół, sąsiadów) i rodziny pochodzenia.[22]

 

Proces rozwodowy kończy się pomyślnie, gdy zostanie osiągnięta odbudowa psychologiczna i społeczna byłych małżonków. Warunkiem dobrego przystosowania jest zakończenie procesu rozwodu psychicznego i osiągnięcie porozumienia. Kressel i Deutsch stwierdzają: "Dobry rozwód, podobnie jak dobre małżeństwo, jest wspólnym przedsięwzięciem. Oboje małżonkowie muszą chcieć zakończyć swój związek, tak jak kiedyś chcieć go zainicjować"[23]

 

Ostatnia z przedstawionych faz modelu ma charakter bardziej postulatu niż opisu rzeczywistości. Jest to ujęcie modelowe, ale w sensie wartościującym, jako optymalny wariant rozwoju wydarzeń, do uzyskania którego zdąża poradnictwo. Nie oznacza to, że taki model procesu przy stosowania i odbudowy nie ma odpowiednika w rzeczywistości, tyle tylko, że rzeczywistość jest dużo bardziej różnorodna. Nie podlega dyskusji, że modele procesu rozwodowego są uproszczeniem i próbą redukcji rzeczywistości do schematu. O ile fazy przedrozwodowego modelu, gorzej czy lepiej, odzwierciedlają pewne prawidłowości, o tyle próba zamknięcia w schemat etapów porozwodowych jest zabiegiem bardziej ryzykownym - odnosi się to przede wszystkim do fazy odbudowy. Pojawia się więc pytanie: jakie istnieją formy przystosowania porozwodowego, a szerzej - jakie można wyróżnić typy procesu rozwodowego?

 

 

 

 II. TYPOLOGIE PROCESU ROZWODOWEGO

 

 

 Typologie procesu rozwodowego reprezentują perspektywę różnicują w przeciwieństwie do perspektywy uogólniającej, w której budowane modele rozwodu. Jest to więc systematyzacja oparta na różnicach, a nie na podobieństwach, jej celem jest identyfikacja i typologizacja różnorodnych wzorów rozpadu małżeństwa.

 

Próby stworzenia empirycznej typologii procesu rozwodowego podjęło dotychczas niewielu badaczy. Znane są jedynie 3 takie próby.[24] W 1980 r. Kressel i współpracownicy stworzyli pierwszą tego rodzaju typologię opierając się na doświadczeniach poradnictwa rozwodowego.[25] W 1982 r. Hagestad i Smyer w oparciu o badania empiryczne stworzyli typologię procesu rozwodowego osób, których małżeństwa trwały nie mniej niż 20 lat.[26] Najpełniejszą i najbardziej interesującą typologię skonstruowali w 1988 r. Ponzetti i Cate.[27] Poniżej zostaną zaprezentowane typologie Kressela i współpracowników oraz Ponzetti i Cate jako najbardziej interesujące.

 

Kressel i współpracownicy wyróżniają następujące typy procesów rozwodowych: typ powikłany (enmeshed), autystyczny (autistic), konfliktowy (direct conflict) i obojetny  (disengaged conflict). Przy budowie tej typologii brano pod uwagę następujące kryteria: stopień ambiwalencji wobec decyzji rozwodowej, częstość i otwartość konfliktu, poziom komunikacji. Ten rodzaj typologii opiera się na kryteriach uniwersalnych (patrz wstęp) w tym sensie, że nie odwołuje się bezpośrednio do żadnych zmiennych "zewnętrznych", a jedynie opisuje sam styl procesu rozwodowego. Nie wnika więc w czynniki, które determinują podjęcie takiego a nie innego sposobu rozwiązywania spraw (mogą to być np: przyczyny rozpadu), skupiając się jedynie na formie procesu rozwodowego, która może posiadać pewien walor uniwersalny. Poniżej przedstawiam charakterystykę poszczególnych typów[28]

 

Typ powikłany charakteryzuje się wysokim poziomem ambiwalencji wobec rozwodu. Przez długi okres małżonkowie nie potrafią podjąć ostatecznej decyzji. Mimo licznych dyskusji okres decyzyjny wydłuża się, a podejmowane decyzje ulegają częstym zmianom. Partnerzy nie są psychicznie przygotowani do rozwodu nawet po podjęciu decyzji rozwodowej często w dalszym ciągu mieszkają razem i utrzymują kontakty seksualne. Charakterystyczny dla tego typu rozwodzenia się jest długi okres decyzyjny, niezdecydowanie i bardzo trudny okres przystosowania porozwodowego. W skrajnych przypadkach dochodzi do aktów przemocy fizycznej. Silne i zmienne emocje leżą u podstaw licznych konfliktów.

 

Typ autystyczny stanowi przeciwieństwo typu powikłanego. Zarówno komunikacja, jak i konflikt prawie nie występują, gdyż małżonkowie unikają się wzajemnie fizycznie i emocjonalnie. Ambiwalencja wobec rozwodu nie jest otwarcie manifestowana, chociaż może osiągać wysoki poziom. Charakterystyczny jest chłód emocjonalny i czasem ostentacyjna obojętność; występuje też tendencja do unikania kontaktów.

 

Typ konfliktowy  cechuje się wysokim poziomem konfliktu, który jednak nie jest tak intensywny, jak w typie zagmatwanym, gdzie do głosu dochodzi wrogość. Komunikacja jest utrzymana na dobrym poziomie. Charakterystyczny jest początkowo wysoki, a następnie obniżający się poziom ambiwalencji wobec rozwodu. Mimo możliwości utrzymywania się wysokiego napięcia emocjonalnego, rokowanie co do pozytywnego zakończenia negocjacji jest pomyślne. 

 

W typie obojętnym poziom ambiwalencji wobec rozwodu jest niski przez cały okres decyzyjny. Komunikacja i konflikt są prawie na równie niskim poziomie, jak w typie autystycznym, co nie stanowi z góry przyjętej pozy, lecz jest raczej wyrazem rzeczywistego braku zaangażowania. Okres decyzyjny jest stosunkowo długi, jednak prób pojednania jest niewiele. Typ ten rokuje najbardziej pomyślnie w zakresie przystosowania porozwodowego.

 

Poniższa tabela zawiera zwięzłą charakterystykę poszczególnych typów wyróżnionych przez K. Kressela i współpracowników.  

 

 

Kryterium	Typ rozwodu
	Powikłany	Autystyczny	Konfliktowy	Obojętny
Konflikt	+	-	+	-
Ambiwalencja	+	+ -	+ -	-
Komunikacja	+	-	+	-

 

Przedstawiona tu typologia wyrosła z doświadczeń poradnictwa rozwodowego, dlatego akcent położony jest głównie na fazę decyzyjną, w której negocjuje się porozumienie. Niewiele uwagi poświęcono okresom porozwodowym. Ponadto, jak sami autorzy zaznaczają, ze względu na małą i specyficzną próbę, zaproponowana typologia ma jedynie wartość sugestii.[29] Może ona natomiast stanowić dobry punkt wyjścia do dalszych badań, a także znaleźć zastosowanie w poradnictwie. Należy jednak podkreślić, że była to pierwsza próba typologizacji procesu rozwodowego.[30]

 

Najciekawsza - jak do tej pory - typologia rozpadu związku małżeńskiego została skonstruowana przez Ponzetti i Cate.[31] W odróżnieniu od typologii Kressela i współpracowników oraz (nie omawianej tu) typologii Hagestad i Smyer, które opierały się w dużym stopniu na przesłankach intuicyjnych, typologia Ponzetti i Cate jest skonstruowana z zastosowaniem odpowiednich technik statystycznych, choć również i w tym przypadku próba nie była duża (107 osób).

 

Przedstawiając tę typologię ograniczę się do charakterystyki typów, abstrahując od skomplikowanej procedury ich budowania.

 

Wyróżniono trzy typy rozpadu: szybki (rapid), stopniowy (gradual) i wydłużony (extended). Typy te scharakteryzowano w dwóch płaszczyznach: czasu trwania procesu rozpadu oraz kategorii przyczyn wywołujących rozpad.[32] Za Lloyd i Cate autorzy typologii przyjęli następujący podział przyczyn rozpadu:

 

 1) indywidualne (individual) zakorzenione w systemie przekonań i standardów osobowych;

 2) diadyczne (dyadic) zakorzenione w samym małżeństwie, wynikające z poziomu więzi, konfliktów czy też innych relacji posiadających znaczenie symboliczne;

 3) okolicznościowe (circumstantial) czynniki, które zwiększają ryzyko rozwodu, ale nad którymi jednostka ma jedynie niewielką kontrolę lub nie ma jej wcale. Są to problemy związane z pracą zawodową, zdrowiem, nieszczęśliwymi wypadkami, itp.;

 4) środowiskowe (network - nonromantic) to typy przyczyn rozpadu związane z kontaktami z rodziną pochodzenia, przyjaciółmi, współpracownikami,itp.;

 5) pozamałżeńskie kontakty seksualne (network - romantic).[33]

 

Niżej przedstawiona zostanie krótka charakterystyka poszczególnych typów rozpadu:

 

Typ szybkiego rozpadu. Proces rozpadu trwa krótko, kończy się rozwodem po upływie około 2 lat. Tempo rozpadu jest duże, już po jednym roku ryzyko rozwodu wynosi 60%. W tym typie najczęściej występują przyczyny indywidualne (np. frustracja wynikająca z niezaspokojenia potrzeb w małżeństwie) oraz związane z utrzymywaniem pozamałżeńskich kontaktów seksualnych (czynnik dynamizujący rozpad). Decyzja rozwodowa jest podejmowana stosunkowo szybko.

 

Typ wydłużonego rozpadu. Proces rozpadu jest dłuższy niż w typie poprzednim, do rozwodu dochodzi po około 4. latach, ale już w trzecim roku ryzyko wynosi około 60%. Proces rozpadu jest rozciągnięty w czasie, gdyż dominują tu środowiskowe przyczyny rozpadu. Środowisko oferuje różne perspektywy, dostarcza rozbieżnych ocen. Informacje te, niezależnie od intencji autorów, wydłużają proces rozpadu, rozbieżne sądy utrudniają podjęcie decyzji.

 

Typ stopniowego rozpadu. Do rozwodu dochodzi przed 3. rokiem trwania procesu rozpadu związku, ale już w 2. roku ryzyko rozwodu sięga 70%. Dominują przyczyny diadyczne i okolicznościowe, najrzadziej pojawiają się przyczyny środowiskowe. Czas rozpadu jest przedłużony w stosunku do typu szybkiego rozpadu ze względu na próby rozwiązywania problemów diady i uwzględnienie okoliczności życiowych, w jakich przebiega związek małżeński. W stosunku do typu wydłużonego rozpadu czas ten jest krótszy ze względu na brak oddziaływania środowiska.

 

Poniższa tabela zawiera opis omówionych typów rozpadu małżeństwa według Ponzetti i Cate:

 

Typ rozpadu	Maksymalny czas trwania procesu rozpadu	Dominujący typ przyczyn rozpadu
Szybki	25 miesięcy	Indywidualne i pozamałżeńskich kontaktów seksualnych
Stopniowy	33 miesiące	Diadyczne i okolicznościowe
Wydłuzony	50 miesięcy	Środowiskowe

 

                                                             

Przedstawiona typologia w interesujący sposób wiąże czas trwania rozpadu związku z typem przyczyn rozwodu. Poza tym - na co warto zwrócić uwagę - operując zmienną długości procesu rozpadu związku, a nie zmienną długości trwania małżeństwa, można badać typy rozpadu niezależnie od stażu małżeństwa.

 

Można przewidzieć (co mogą potwierdzić szczegółowe badania) jeszcze jeden typ rozpadu, który może wstąpić w tych małżeństwach, w których czynniki zewnętrzne (np. niesamodzielne dzieci) skłaniają małżonków do pozostania razem mimo nieudanego związku, w którym rozpoczął się już de facto proces rozpadu (mierzony od momentu pojawienia się pierwszych poważnych problemów i uczucia dyssatysfakcji z małżeństwa). W tych przypadkach okres rozpadu może być bardzo długi, a do rozwodu dochodzi po zniknięciu barier (np. po usamodzielnieniu się dzieci). Taki typ rozpadu proponowałbym nazwać typem odłożonego rozwodu.

 

 

 III. ZAKOŃCZENIE

 

 

 W przedstawionym ujęciu rozwód jest traktowany jako proces przebiegający według różnych wzorów, choć można w nim wyodrębnić względnie stale etapy rozwojowe. Podejście to usiłuje przezwyciężyć ten schemat badań, który traktuje akt rozwodu jako podstawowy układ odniesienia i koncentruje się na przyczynach i skutkach tego zjawiska głównie w aspekcie makrospołecznym. Wydaje się, że następnym etapem badań powinno być poszukiwanie związku między typami procesu rozwodowego a określonymi tymi małżeństw. Przykładowo - może się okazać, że małżeństwa pierwsze rozwodzą się według innych wzorów niż małżeństwa powtórne. Podobnie czynnikiem różnicującym okazać się może fakt posiadania lub nieposiadania dzieci. Szczególnie interesujące byłoby zbadanie występowania różnych typów procesu rozwodowego w różnych fazach cyklu życia rodziny.

 

 

 

MODELS AND TYPOLOGIES OF THE DIVORCE PROCESS

 

Summary

 

Relatively recently there appeared attempts to systemize divorce as a phenomenon of a processual character. So far, attention has been focused mostly on sociodemographic aspects of divorce, on its causes, consequences, etc. A new approach to divorce is characterized by the shift of attention to divorce as a pro cess and to its internal dynamics. Besides, efforts are directed at the systematization of the course of this process. Building models and typologies of the divorce process is the indication of attempts going in that direction. Models of the divorce process are built on the assumption that the course of divorce processes may be reduced to a relatively stable scheme in time. The author valuates such models and synthesizes his findings.

 

Typologies of the divorce process attempt at systematizing different patterns of marital dissolution and define some typical ways of getting divorce. The article contains the presentation and evaluation of the most important typologies formulated by K. Kressel and J. Ponzetti.

 

In this context it is important to differentiate between the dissolution process and the divorce process. The latter comprises not only the period preceding the divorce in a legal see, but also the period of divorce adjustment.