Paweł Rydzewski

Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie

 

---

Studia Demograficzne, 1993, nr 3

 

MAŁŻEŃSTWA POWTÓRNE OSÓB ROZWIEDZIONYCH

        

    

    

Rozwód jest zjawiskiem dotykającym wszystkie typy małżeństw, choć nie wszystkie jednakowo często. Przedmiotem rozważań będzie rozwód w małżeństwach powtórnych. 

    

Jak wiadomo, małżeństwami powtórnymi są małżeństwa, w których jedno z małżonków lub oboje zawierali już wcześniej związek małżeński. Małżeństwa powtórne mogą być więc zawierane zarówno przez osoby rozwiedzione jak i osoby owdowiałe, których partnerami mogą być osoby rozwiedzione, owdowiałe, jak również osoby zawierające małżeństwo po raz pierwszy. Małżeństwami powtórnymi nazwiemy więc wszystkie te małżeństwa, w których przynajmniej jeden z partnerów zawierał już kiedyś związek małżeński. Przez małżeństwa pierwsze będziemy rozumieli tylko takie, które są pierwszymi małżeństwami dla obojga partnerów.

    

Celem artykułu jest przedstawienie wyników badań nad rozwodami w małżeństwach powtórnych. Podstawowym problemem badawczym było znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy małżeństwa powtórne są mniej czy bardziej stabilne niż małżeństwa pierwsze i co o tym decyduje? Drugim ważnym celem badań było określenie jaka część rozwiedzionych zawiera małżeństwa powtórne, jaka część żyje w związkach nieformalnych, jaka część pozostaje samotna i od wpływu jakich czynników to zależy.[1]

 

Małżeństwa powtórne - próba charakterystyki

 

Analizując zjawisko rozwodu w małżeństwach powtórnych nie sposób pominąć różnic dzielących małżeństwa pierwsze i powtórne.

 

Furstenberg i Spanier wyróżniają 4 czynniki różnicujące małżeństwa pierwsze i powtórne.[2] Po pierwsze, istnieje możliwość kontynuowania kontaktów z byłym małżonkiem. Po drugie, pierwsze małżeństwo może stanowić podstawę do oceny nowego małżeństwa, wynik tego porównania może wpływać na poziom satysfakcji z powtórnego małżeństwa. Po trzecie, małżeństwo powtórne jest zawierane w innej fazie życia jednostki niż małżeństwo pierwsze, wraz z upływem czasu zmienia się psychologiczny, społeczny i ekonomiczny status jednostki. Po czwarte, osoby zawierające małżeństwa powtórne należą do dwóch różnych kohort małżeńskich, które mogą się istotnie różnić pod względem społecznych ról i oczekiwań związanych z małżeństwem.

 

Sytuacja komplikuje się, gdy jedno z małżonków lub oboje posiadają dzieci z pierwszego małżeństwa. Problemy mogą wynikać z braku więzi między dzieckiem i nowym rodzicem lub też z istnienia jawnej niechęci, ingerencji byłego współmałżonka wynikającej z jego praw do dziecka, poczucia winy jednego z małżonków w stosunku do swojego dziecka lub traumatycznych przeżyć dziecka związanych z rozwodem rodziców.[3]

 

Ze względu na strukturę, wśród małżeństw powtórnych wyróżnia się tzw. typy czyste, tzn. zawierane przez osoby, które pozostawały już poprzednio w małżeństwie oraz typy mieszane, tzn. takie, w których osoby nie pozostające poprzednio w małżeństwie łączą się z osobami owdowiałymi lub rozwiedzionymi.[4] Biorąc pod uwagę koloryt emocji i nasilenie kontaktów między członkami nowego i poprzedniego gospodarstwa domowego wyróżnia się: rodziny współzależne pozytywnie (interdependent - positive), charakteryzujące się częstymi kontaktami i wzajemnymi pozytywnymi uczuciami, współzależne negatywnie (interdependent - negative), cechujące się częstymi kontaktami lecz negatywnymi wzajemnymi uczuciami, niezależne pozytywnie (independent - positive) o sporadycznych kontaktach, ale pozytywnych postawach oraz niezależne negatywnie (independent - negative) o sporadycznych kontaktach i negatywnych postawach.[5]

 

Obecność dzieci komplikuje podział. Ihinger-Tallman i Pasley wyróżniają 9 typów małżeństw powtórnych w zależności od posiadania dzieci, ich stosunku do nowego rodzica oraz miejsca zamieszkania (wspólnie z rodzicami lub odzielnie).[6]

 

Metoda badania i źródła

 

Badania nad rozwodami w małżeństwach powtórnych były częścią szerszych badań nad rozwodami w Polsce. Badania te zostały przeprowadzone w latach 1986-1988 w 3 dużych miastach Polski: Szczecinie, Warszawie i Tarnowie.[7]

 

Miasta zostały wybrane metodą doboru celowego, powszechnie akceptowaną i stosowaną w praktyce badań socjologicznych. Przy wyborze kierowano się 3 kryteriami: położeniem geograficznym, typem miasta oraz wskaźnikami rozwodów. Celem był wybór takich ośrodków, które reprezentowałyby różne regiony kraju i różne typy miast, zaś średni wskaźnik rozwodów dla wybranych 3 miast był zbliżony do średniego wskaźnika rozwodów dla miast liczących 100 tys. lub więcej mieszkańców. Wybrane do analizy 3 ośrodki miejskie spełniają wymienione wyżej warunki: reprezentują geograficznie różne części kraju (Polskę północną, centralną i południową) oraz różne typy miast (miasto portowe, miasto metropolitalne, miasto przemysłowe w regionie rolniczym). Średni wskaźnik rozwodów dla wybranych miast wynosił w 1983 roku 22.4 (na 10 tys. mieszkańców) i nie odbiegał istotnie od średniej dla miast liczących 100 tys. lub więcej mieszkańców, która wynosiła w 1983 roku 21.2.

 

Próbę badawczą w każdym z miast uzyskano stosując dobór losowy -systematyczny: wybierano co piąte akta sądowe dotyczące rozwodu uzyskanego w latach 1983-1984, znajdujące się w archiwach sądowych.

 

Ubytki w próbie wylosowanej na podstawie danych z akt sądowych były znaczne. Wywiady udało się przeprowadzić z około połową osób wylosowanych respondentów. Najczęstszym powodem strat w próbie była zmiana miejsca zamieszkania i niemożliwość ustalenia nowego adresu lub wyprowadzenie się poza miasto będące terenem badań. Odmów udzielenia wywiadu było stosunkowo niewiele - ok. 5%. W sumie udało się zebrać materiał od 660 respondentów, w tym w Szczecinie - 230, w Warszawie - 209, w Tarnowie - 221.

 

W całej próbie było 411 kobiet i 249 mężczyzn. Próba jest więc asymetryczna pod względem płci. Średnia ilość dzieci w rozwiedzionych małżeństwach wynosiła 1.28, w tym w Szczecinie 1.26, w Warszawie 1.06, w Tarnowie 1.55. Większość małżeństw zostało zawartych w latach 1965-1974 (80%). W próbie znalazło się 15.4% osób z wykształceniem podstawowym, 25% osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym, 41.6% osób z wykształceniem średnim i 18% osób posiadających wykształcenie wyższe. W próbie znalazło się 19.2% robotników niewykwalifikowanych i ludzi bez zawodu, 24.6% robotników wykwalifikowanych, 10.7% pracowników biurowych, 23.8% zatrudnionych w usługach, 8.2% wysoko wykwalifikowanych specjalistów oraz 13.4% przedstawicieli innych zawodów.

 

Skład badanej zbiorowości z uwzględnieniem miejsca badania i płci respondentów ukazuje tabela.

 

[Tabela 1]

 

Techniką badawczą był wywiad kwestionariuszowy przeprowadzany w oparciu o standaryzowany kwestionariusz wywiadu.

 

Materiał empiryczny był weryfikowany w świetle wypisów z akt sądowych. Odrzucono wywiady, w których znalazły się nieścisłości powstałe z winy respondentów lub ankieterów. Skrupulatnie sprawdzono poprawność symbolizacji zapisu. Można więc uznać, że uzyskano materiał empiryczny o wysokiej wiarygodności.

 

Porównanie stabilności małżeństw pierwszych i małżeństw powtórnych

 

Za miarę stabilności małżeństwa przyjęto długość jego trwania (od zawarcia związku do złożenia pozwu o rozwód). Przyjęcie takiej metody określania stabilności małżeństwa okazało się konieczne ze względu na brak próby kontrolnej osób nierozwiedzionych. Tak zdefiniowana miara stabilności małżeństwa w pełni zdała egzamin umożliwiając identyfikację szeregu interesujących prawidłowości. W celu uzyskania precyzyjnej miary długości trwania małżeństwa, czas, jaki upłynął od zawarcia ślubu cywilnego do złożenia pozwu o rozwód został przeliczony na miesiące, a po przeprowadzeniu obliczeń ponownie przeliczony na lata.

 

W związek małżeński, który zakończył się niepowodzeniem wstąpiło 89.9% panien, 88.3% kawalerów, 2.3% wdów, 1.7% wdowców, 7.7% kobiet rozwiedzionych oraz 10.1% rozwiedzionych mężczyzn. 83.9% zawartych małżeństw stanowiły małżeństwa pierwsze, zaś 16.1% stanowiły małżeństwa powtórne. Wśród małżeństw powtórnych najczęstszym było małżeństwo panny z rozwiedzionym - 5.7%, kawalera z rozwiedzioną - 4.0% oraz rozwiedzionego z rozwiedzioną - 3.4%. Pozostała część - 2.7% to małżeństwa osób owdowiałych z osobami o różnym stanie cywilnym.[8]

 

[Tabela 2]

 

W im starszym wieku zawierane jest małżeństwo, które następnie uległo rozpadowi, tym częściej jest to małżeństwo powtórne. Kobiety w wieku do 24 lat zawierają małżeństwa powtórne sporadycznie (kilka procent), podczas gdy w wieku 25 - 30 lat odsetek małżeństw powtórnych wzrasta do 33.7%. Wśród małżeństw zawieranych przez kobiety w wieku 30 lat i starszym małżeństwa powtórne stanowią już większość - 79.2%. Sytuacja wygląda podobnie w przypadku mężczyzn. Mężczyźni zawierający małżeństwo w wieku do 24 lat w ogromnej większości przypadków zawierali małżeństwa pierwsze, małżeństwa powtórne stanowiły zaledwie nikły odsetek (kilka procent). Odsetek ten wzrósł do 11.2% w grupie mężczyzn zawierających małżeństwo w wieku 25 - 30 lat i do 73.9% w grupie mężczyzn zawierających małżeństwo w wieku 30 lat i starszym. 

[Tabela 3]

 

[Tabela 4]

 

Średni wiek zawarcia małżeństwa pierwszego wynosił ok. 21 lat dla kobiet i ok. 24 lat dla mężczyzn, natomiast średni wiek zawarcia małżeństwa powtórnego wynosił ok. 31 lat dla kobiet i ok. 36 lat dla mężczyzn. Małżeństwa powtórne kobiet były zawierane przeciętnie o ok. 9 lat później niż małżeństwa pierwsze, natomiast małżeństwa powtórne mężczyzn były zawierane przeciętnie o ok. 12 lat później niż małżeństwa pierwsze.

 

Średnia długość małżeństw powtórnych (ok. 9 lat) jest o ok. 3 lata krótsza niż średnia długość trwania małżeństw pierwszych (ok.12 lat) (t=3.79, p<.000).  

 

[Tabela 5]

 

[Tabela 6]

 

 

Do 5 lat po ślubie rozwiodło się prawie dwukrotnie więcej małżeństw powtórnych niż małżeństw pierwszych (odpowiednio: 38.3%, 20%; χ²=11.477, df=1, p=.001).

 

Wyniki obu zestawień mogą świadczyć o mniejszej stabilności małżeństw powtórnych z porównaniu z małżeństwami pierwszymi. Co może być tego przyczyną?

 

Jedno z pytań zadawanych respondentom dotyczyło stopnia determinacji rozwodowej w okresie od złożenia wniosku o rozwód do momentu formalnego rozwiązania małżeństwa. Przypuszczano, że posiadanie (i liczba) dzieci mogły wpływać na stopień determinacji rozwodowej. Przypuszczenia te potwierdziły się. Wśród respondentów nie mających dzieci było 25% takich, którzy nie chcieli rozwodu lub wahali się i 75% całkowicie pewnych decyzji rozwodowej. Odsetek rozwiedzionych, którzy nie chcieli rozwodu lub byli niezdecydowani rośnie wraz z liczbą dzieci (dla respondentów posiadających 1 dziecko wynosi - 34.7%, dla respondentów posiadających 2 dzieci - 40.5%, dla respondentów posiadających 3 i więcej dzieci - 40.7%; χ²=8.9315, df=3, p=.0302). Największe różnice w stopniu determinacji rozwodowej dzielą osoby nieposiadające dzieci od osób posiadających dzieci, liczba dzieci odgrywa mniejszą rolę.

 

[Tabela 7]

 

Dzieci wydają się więc stanowić barierę przed rozwodem. Im mniejsza liczba dzieci, tym słabsze wydają się być bariery przed rozwodem.

 

Małżeństwa powtórne posiadają znacznie mniej dzieci niż małżeństwa pierwsze. Średnia liczba dzieci dla małżeństw pierwszych wynosi 1.39, natomiast dla małżeństw powtórnych 0.67 (F=54.347, df=1, p=.0000). 51.6% wszystkich rozwiedzionych małżeństw powtórnych stanowią małżeństwa bezdzietne, dla małżeństw pierwszych odsetek ten wynosi 15.2%. 

 

[Tabela 8]

 

Bezdzietność lub mała liczba dzieci może być jednym z czynników wpływających na mniejszą stabilność małżeństw powtórnych.

 

Czynniki wpływające na częstość zawierania małżeństw powtórnych przez osoby rozwiedzione

 

Część osób rozwiedzionych zawiera powtórne związki małżeńskie, które stanowią szansę powrotu do życia w pełnej rodzinie. Nowe rodziny założyło 27.5% rozwiedzionych, 32.2% osób przyznało, że posiada bliską osobę, choć ślubu nie zawarło, 40.3% rozwiedzionych jest samotnych. Rozwiedzeni zawierający powtórne małżeństwo najczęściej wiążą się z pannami lub kawalerami - 47.6% oraz z rozwiedzionymi - 44.9%. Rzadko pobierają się z osobami owdowiałymi - 7.5%.

 

W sumie, wśród małżeństw, które uległy rozpadowi było 83.9% małżeństw pierwszych i 16.1% małżeństw powtórnych. Po rozwodzie powtórne małżeństwa zawarło 29.4% osób z małżeństw pierwszych i 17.9% osób z małżeństw powtórnych.

 

[Tabela 9]

 

Do zawarcia nowego małżeństwa najczęściej dochodzi już w pierwszym roku po rozwodzie - 45.1%. W drugim roku po rozwodzie pobiera się 29.7%, w roku trzecim 11.5%, w roku czwartym 9.9%, w roku piątym 3.8%. Nowe małżeństwa częściej zawierają mężczyźni niż kobiety (odpowiednio: 35%, 22.9%; χ²= 8.106, df=1, p=.004). Kobiety częściej niż mężczyźni pozostają samotne (odpowiednio: 48%, 27.6%; χ²= 15.784, df=1, p=.000).

 

[Tabela 10]

 

Częstość zawierania małżeństw powtórnych przez kobiety zależy od wieku w chwili rozwodu. Generalny trend jest taki, że im młodsza jest kobieta w chwili rozwodu, tym częściej zawiera powtórne małżeństwo (χ²= 26.765, df=6, p=.000) lub znajduje sobie partnera, z którym żyje bez ślubu (χ²= 15.752, df=6, p=.015). Szczegółowe zestawienie zawiera tabela. Należy podkreślić, że najbardziej sprzyjającym wiekiem dla zawierania małżeństw powtórnych przez kobiety jest wiek do 24 lat - 46.7% rozwiedzionych kobiet w tym wieku zawarło nowe małżeństwa. Również dość duży odsetek rozwiedzionych kobiet zawiera powtórne małżeństwa w wieku 25 - 29 lat (28.4%) oraz w wieku 30 - 34 lata (28.6%). Po tym okresie następuje gwałtowny spadek częstości zawierania przez kobiety małżeństw powtórnych. W kolejnych przedziałach wiekowych zawierało małżeństwa przeciętnie 7 - 12% kobiet. Wraz z wiekiem rośnie liczba kobiet samotnych (χ²= 40.152, df=6, p=.000). Wśród kobiet rozwodzących się w wieku do 24 lat odsetek kobiet samotnych jest niski i wynosi 8.9%, ale już w następnym przedziale wiekowym - 25 - 29 lat - rośnie do 31.4%. W wieku 30 - 34 lat jest już 44% kobiet samotnych, w wieku 35 - 39 - 65.5%, w wieku 40 - 44 - lata 72.5%, w wieku 45 - 49 - 80%, w wieku 50 lat i więcej - 73.5%.

 

[Tabela 11]

 

Wiek nie wpływa istotnie na szanse zawarcia powtórnego małżeństwa przez mężczyzn. Nawet starsi mężczyźni stosunkowo często zawierają nowe małżeństwa (w wieku 50 lat i starszym - 25%). Z wiekiem rośnie natomiast odsetek mężczyzn samotnych (χ²= 17.182, df=6, p=.009).

 

[Tabela 12]

 

Częstość zawierania małżeństw powtórnych nie zależy od poziomu wykształcenia osób rozwiedzionych.

 

Badając zjawisko rozwodów nie sposób pominąć faktu, że rozpad rodziny ma miejsce w konkretnym momencie jej historii, w konkretnej fazie jej rozwoju. Nasuwa się pytanie, czy na częstość zawierania małżeństw powtórnych ma wpływ miejsce rozwodu w cyklu życia rodziny?

 

Dotychczas opracowano wiele koncepcji cyklu życia rodziny. Jednym z najbardziej interesujących ujęć tego zagadnienia jest koncepcja cyklu życia rodziny zaproponowana przez S.Wierzchosławskiego.[9] Definicje faz cyklu życia rodziny według S.Wierzchosławskiego przedstawia poniższa tabela.

 

[Tabela 13]

 

Częstość zawierania małżeństw powtórnych pozostaje w związku z fazą cyklu życia rodziny, w której doszło do rozwodu (χ²= 18.643, df=8, p=.017). Małżeństwa powtórne najczęściej zawierają osoby rozwiedzione w fazie młodego małżeństwa bez dzieci (46.2%), stosunkowo często - osoby rozwiedzione w fazie rodziny z dziećmi w wieku przedszkolnym (27.6%) oraz w fazie rodziny z dziećmi w wieku szkolnym (29.2%). W kolejnych fazach odsetek osób zawierających nowe małżeństwa stopniowo maleje - minimum osiąga wśród osób, które rozwiodły się w końcowym stadium okresu stabilizacji rozwoju rodziny (10.5%) - po czym stopniowo rośnie do 21.4% wśród rozwiedzionych w fazie pustego gniazda i 22.9% wśród starszych bezdzietnych małżeństw.

 

Związek częstości zawierania małżeństw powtórnych z fazą cyklu życia rodziny, w której doszło do rozwodu ma postać U - kształtną. Najczęściej małżeństwa powtórne zawierają osoby rozwiedzione w początkowych i końcowych fazach cyklu życia rodziny, najrzadziej - rozwiedzione w fazach środkowych.

 

[Tabela 14]

 

Częstość zawierania małżeństw powtórnych wydaje się być wypadkową działania kilku czynników jednocześnie. Bardzo istotne znaczenie posiada płeć, wiek w chwili rozwodu, zwłaszcza w przypadku kobiet, duże znaczenie ma fakt posiadania lub nieposiadania dzieci, ich wiek oraz miejsce zamieszkania (z rodzicami lub samodzielnie). O wpływie tych ostatnich czynników możemy wnosić z fazy cyklu życia rodziny, w której doszło do rozwodu. Małżeństwa powtórne zawierane są najczęściej wtedy, gdy osoby rozwiedzione nie mają dzieci, lub gdy mają dzieci, ale są jeszcze w młodym wieku. Małżeństwa powtórne najrzadziej zawierają osoby, które rozwiodły się w średnim wieku, posiadające dzieci. Stosunkowo często powtórne małżeństwa zawierają osoby starsze, samotne (wdowy, wdowcy), nieobarczone dziećmi, które zdążyły się już usamodzielnić.

 

Podsumowanie

 

Wśród małżeństw, które uległy rozpadowi było 83% małżeństw pierwszych i 17% małżeństw powtórnych. Po rozwodzie sytuacja przedstawiała się następująco: 56.9% to osoby rozwiedzione z małżeństw pierwszych, które nie zawarły nowych związków, 26.1% to osoby rozwiedzione z małżeństw pierwszych, które zawarły powtórne małżeństwa, 14% to osoby rozwiedzione z małżeństw powtórnych, które nie zawarły nowych związków, 3% to osoby rozwiedzione z małżeństw powtórnych, które zawarły ponowne małżeństwa powtórne.

 

[Rysunek 1]

 

Rozpatrując sprawę z perspektywy losów małżonków prześledźmy oddzielnie sytuację kobiet i mężczyzn.

 

Wśród kobiet, których małżeństwo uległo rozpadowi było 89.8% panien, 2.7% wdów i 7.5% rozwiedzionych. Po rozwodzie sytuacja kobiet wygląda następująco: 41.6% to kobiety, które przed zawarciem małżeństwa były pannami - po rozwodzie nie zawarły nowego małżeństwa; 21.5% to kobiety, które przed zawarciem małżeństwa były pannami - po rozwodzie zawarły małżeństwa powtórne; 6.4% to kobiety, które przed zawarciem małżeństwa były rozwiedzione - po rozwodzie nie zawarły nowego związku; 2.7% to kobiety, które przed zawarciem małżeństwa były wdowami - po rozwodzie nie zawarły nowego małżeństwa; 1% stanowią kobiety, które przed zawarciem małżeństwa były rozwiedzione - po rozwodzie zawarły ponowne powtórne małżeństwa.

 

[Rysunek 2]

 

Wśród mężczyzn, których małżeństwo uległo rozpadowi było 89.3% kawalerów, 1.4% wdowców i 9.8% rozwiedzionych. Po rozwodzie sytuacja wygląda następująco: 56.4% to mężczyźni, którzy przed zawarciem małżeństwa byli kawalerami - po rozwodzie nie zawarli nowego małżeństwa; 33% to mężczyźni, którzy przed zawarciem małżeństwa byli kawalerami - po rozwodzie zawarli małżeństwa powtórne; 6.7% to mężczyźni, którzy przed zawarciem małżeństwa byli rozwiedzeni - po rozwodzie nie zawarli nowego związku; 2.3% stanowią mężczyźni, którzy przed zawarciem małżeństwa byli rozwiedzeni - po rozwodzie zawarli ponowne powtórne małżeństwa; 0.9% to mężczyźni, którzy przed zawarciem małżeństwa byli wdowcami - po rozwodzie zawarli ponowne powtórne małżeństwa; 0.5% to mężczyźni, którzy przed zawarciem małżeństwa byli wdowcami - po rozwodzie nie zawarli nowego małżeństwa.

 

[Rysunek 3]

PRZYPISY