Paweł Rydzewski

Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie

---

Studia Demograficzne, 1998, nr 3

 

 

TYP PROCESU ROZWODOWEGO A PRZYSTOSOWANIE POROZWODOWE KOBIET ZE ŚRODOWISK WIELKOMIEJSKICH NA PRZYKŁADZIE LUBLINA

 

 

Wprowadzenie

 

Do niedawna w badaniach nad rozwodami  koncentrowano się przede wszystkim na takich aspektach jak uwarunkowania społeczno - demograficzne, przyczyny rozpadu, konsekwencje rozwodów, regulacje prawne itp. Stopniowo jednak zaczęło dochodzić do głosu nowe podejście, charakteryzujące się inną perspektywą badawczą. Podejście to cechuje koncentracja na rozwodzie jako procesie i jego wewnętrznej dynamice. Do tego nurtu badań można zaliczyć próby konstruowania typologii procesu rozwodowego. Celem tych działań jest uwolnienie się od modelu uproszczonego - pomijającego różnorodność form procesu rozwodowego – obejmującego zarówno okres poprzedzający rozwód (okres rozpadu małżeństwa), jak i okres porozwodowy, aż do odzyskania przez jednostkę równowagi psychicznej i społecznej. Chodzi więc o ukazanie różnych typów procesu rozwodowego, z podkreśleniem specyfiki każdego z nich

 

Wspomniane rozszerzenie pola badań odnosi się przede wszystkim do zwrócenia większej uwagi na zjawiska zachodzące po orzeczeniu rozwodu przez sąd. W literaturze światowej (zwłaszcza anglosaskiej) od ponad dwóch dziesięcioleci wyraźnie zaznacza się tendencja do koncentracji wysiłków badawczych na procesach porozwodowych. Wynika to prawdopodobnie z przeświadczenia o znacznie większym praktycznym znaczeniu tego typu badań. Rozwód jest w wielu przypadkach doświadczeniem ogromnie bolesnym, nierzadko traumatycznym. Proces przystosowania porozwodowego, pokonywanie trudności natury psychologicznej, społecznej, zdrowotnej - jest bardzo często procesem długotrwałym i trudnym. Powrót do stanu pełnej równowagi emocjonalnej, redefinicja celów życiowych, zmiana stylu życia, osiągnięcie zdolności do ponownego, właściwego wypełniania ról społecznych i zawodowych - to niektóre z zadań, które stają przed osobami rozwiedzionymi.

 

Typy procesu rozwodowego

 

Próby stworzenia empirycznej typologii procesu rozwodowego podjęło dotychczas niewielu badaczy. Do najbardziej udanych prób w tym zakresie należy typologia skonstruowana przez K.Kressela - oparta na doświadczeniach poradnictwa rozwodowego.[1] Aczkolwiek koncepcje Kressela wyrosły na bazie obserwacji amerykańskich, to wydaje się jednak, iż mają one charakter bardziej uniwersalny.

 

Kressel wyróżnił następujące typy procesów rozwodowych:  powikłany (enmeshed), autystyczny (autistic), konfliktowy (direct conflict) i obojętny (disengaged conflict). Przy budowie tej typologii brano pod uwagę następujące kryteria: stopień ambiwalencji wobec decyzji rozwodowej, częstość i otwartość konfliktu oraz poziom komunikacji[2].

 

Typ powikłany charakteryzuje się wysokim poziomem ambiwalencji wobec rozwodu. Przez długi okres czasu  małżonkowie nie potrafią podjąć ostatecznej decyzji. Mimo licznych dyskusji okres decyzyjny wydłuża się, a podejmowane decyzje ulegają częstym zmianom. Partnerzy nie są psychicznie przygotowani do rozwodu nawet po podjęciu decyzji rozwodowej często w dalszym ciągu mieszkają razem i utrzymują kontakty seksualne. Charakterystyczny dla tego typu rozwodzenia się jest długi okres decyzyjny, niezdecydowanie i bardzo trudny okres przystosowania porozwodowego. W skrajnych przypadkach dochodzi do aktów przemocy fizycznej. Silne i zmienne emocje leżą u podstaw licznych konfliktów.

 

Typ autystyczny stanowi przeciwieństwo typu powikłanego. Zarówno komunikacja, jak i konflikt prawie nie występują, gdyż małżonkowie unikają się wzajemnie fizycznie i emocjonalnie. Ambiwalencja wobec rozwodu nie jest otwarcie manifestowana, chociaż może osiągać wysoki poziom. Charakterystyczny jest chłód emocjonalny i czasem ostentacyjna obojętność; występuje też tendencja do unikania kontaktów.

 

Typ konfliktowy cechuje się wysokim poziomem konfliktu. Komunikacja jest utrzymana na dobrym poziomie. Charakterystyczny jest początkowo wysoki, a następnie obniżający się poziom ambiwalencji wobec rozwodu.

 

W typie obojętnym poziom ambiwalencji wobec rozwodu jest niski przez cały okres decyzyjny. Komunikacja i konflikt są prawie na równie niskim poziomie, jak w typie autystycznym, co nie stanowi z góry przyjętej pozy, lecz jest raczej wyrazem rzeczywistego braku zaangażowania. Okres decyzyjny jest stosunkowo długi, jednak prób pojednania jest niewiele.

 

Przedstawiona tu typologia wyrosła z doświadczeń poradnictwa rozwodowego, dlatego akcent położony jest głównie na fazę decyzyjną, w której negocjuje się porozumienie. Niewiele uwagi poświęcono okresom porozwodowym. Ponadto, jak sam autor zaznacza, ze względu na małą i specyficzną próbę, zaproponowana typologia ma jedynie wartość sugestii. Może ona natomiast stanowić dobry punkt wyjścia do dalszych badań.

 

Cele badania i hipotezy

 

Celem badań, których wyniki zostaną tu przedstawione - było (między innymi) ukazanie częstości występowania poszczególnych typów procesu rozwodowego oraz ich uwarunkowań. Badania dotyczyły wyłącznie kobiet ze środowisk wielkomiejskich. Przede wszystkim chodziło o zbadanie (na przykładzie Lublina) od jakich podstawowych czynników zależy przynależność do poszczególnych typów rozwodu. Pytanie to nie ma charakteru wyłącznie teoretycznego. Zdaniem Kressela rokowanie co do zakończenia procesu rozwodowego, umożliwiającego uzyskanie tzw. rozwodu psychicznego i przystosowania prozwodowego, zależy właśnie od typu procesu rozwodowego[3]. Kressel zauważył, że rokowanie najbardziej pomyślne jest w typie obojętnym i konfliktowym, natomiast w typie powikłanym i autystycznym mogą wystąpić poważne problemy. W przypadku małżeństw (czy raczej ex-małżeństw) należących do typu powikłanego i autystycznego wskazana jest interwencja terapeuty, gdyż burzliwy i przedłużający się proces rozwodowy jest czynnikiem silnie traumatyzującym, niekorzystnie odbijającym się na zdrowiu fizycznym i psychicznym. Wczesna identyfikacja typu procesu rozwodowego pozwala więc na podjęcie właściwych działań doradczych i terapeutycznych. Wskutek tego jest bardzo istotna ze względów praktycznych.

 

Jednakże typologia zbudowana przez Kressela w istocie ma charakter abstrakcyjny. Jej podstawowe idee pochodziły z niestandaryzowanej obserwacji - całość zaś była konstrukcją teoretyczną, której brakowało weryfikacji empirycznej. Celem prezentowanych w tym artykule wyników badań jest wypełnienie tej luki poprzez nadanie kresselowskiej typologii rozwodów wymiaru empirycznego.

 

W badaniach założono, że przynależność do określonego typu procesu rozowodowego zależy od następujących dwóch grup czynników: (1) czynników demograficznych (liczby dzieci, długości trwania małżeństwa, poziomu wykształcenia), (2) czynników psychospołecznych (pewności wyboru partnera na współmałżonka, oceny perspektyw związku)[4]. Podstawową hipotezą badawczą testowaną w omawianych badaniach jest twierdzenie, że poziom przystosowania porozwodowego związany jest z typem procesu rozwodowego.

 

Metody badawcze i źródła danych

 

Metodą badawczą był standaryzowany wywiad socjologiczny przebiegający z wykorzystaniem kwestionariusza ankiety. Kwestionarusz ‘Problemy osób rozwiedzionych’ powstał w wyniku adaptacji dwóch innych narzędzi badawczych: części kwestionariusza polskiego ‘Małżeństwo i rozwód’[5] oraz amerykańskiego ‘Post Divorce Problems and Stress Scale’[6]. W tym drugim przypadku dokonano adaptacji do warunków polskich. Kwestionariusz składał się z 71 pytań (zdecydowaną większość stanowiły pytania zamknięte). Do kwestionariusza włączono kilka dodatkowych pytań - w tym pytania będące podstawą konstrukcji typologii procesu rozwodowego. Oto treść tych pytań: (1) Jak często w okresie poprzedzającym złożenie pozwu o rozwód dochodziło w Państwa małżeństwie do konfliktów?, (2) Jak często w okresie poprzedzającym złożenie pozwu o rozwód Państwo wspólnie dyskutowaliście na temat Państwa problemów małżeńskich lub ewentualnego rozwodu?, (3) Niektóre osoby stosunkowo łatwo podejmują decyzję o rozwodzie, innym - podjęcie takiej decyzji przychodzi z trudnością. Czy podjęcie przez Pana/Panią ostatecznej decyzji rozwodowej (lub wyrażenie zgody na rozwód) było dla Pana(i).... Do każdego z powyższych pytań dołączono 10. punktową skalę graficzną ze skrótowo opisanymi krańcami continuum: bardzo często --- bardzo rzadko (dla dwóch pierwszych pytań) oraz bardzo łatwo --- bardzo trudno, w przypadku pytania ostatniego[7].

 

Konstrukcja typów procesu rozwodowego polegała na przydzieleniu odpowiedzi na postawione wyżej pytania do poszczególnych kategorii - kierując się w tym zakresie sugestiami Kressela. Przyjęto następujące definicje: (1) typ powikłany: ambiwalencja, konflikt i komunikacja na poziomie wysokim, (2) typ autystyczny: ambiwalencja na poziomie wysokim, komunikacja i konflikt na poziomie niskim, (3) typ konfliktowy: ambiwalencja na poziomie niskim, konflikt i komunikacja na poziomie wysokim, (4) typ obojętny: ambiwalencja, komunikacja i konflikt na poziomie niskim. Typologia ta nie wyczerpuje wszystkich możliwych kombinacji, ale liczba przypadków, których nie dało się zaliczyć do wymienionych grup była niewielka.

 

Techniką badawczą była ankieta pocztowa wysłana (wraz z listem zapowiednim i kopertą ze znaczkiem i adresem zwrotnym) do 215 kobiet, których adresy uzyskano z akt sądowych. Warunkiem wejścia do operatu losowego było spełnienie następujących dwóch kryteriów, które musiały być spełnione jednocześnie: (1) zamieszkanie na terenie Lublina, (2) uzyskanie prawomocnego rozwodu w latach 1994 - 1995. Jako metodę doboru próby zastosowano dobór losowy - systematyczny. Jednostką doboru były akta sądowe. Jeżeli oboje ex-małżonkowie zamieszkiwali na terenie Lublina wówczas wchodzili oni do próby, w przypadku, gdy na terenie Lublina mieszkał tylko jeden z byłych małżonków - wówczas tylko ta osoba wchodziła do próby. W ten sposób uzyskano próbę badawczą, w której znalazło się (z założenia) 500 osób (284 kobiety i 216 mężczyzn). Po analizie kosztów podjeto decyzję o zmniejszeniu próby kobiet do 215. Badania przeprowadzono na przełomie lat 1997/98.

 

Decyzja o objęciu badaniami jedynie kobiet wymaga wyjaśnienia. Po pierwsze, jak wskazują wyniki innych badań przystosowanie porozwodowe kobiet przebiega trudniej niż przystosowanie porozwodowe mężczyzn. Na przykład częstość zawierania małżeństw powtórnych lub pozostawania w związkach nieformalnych jest znacznie większa w grupie mężczyzn niż w grupie kobiet.[8] Dlatego też objęcie badaniami tej grupy jest szczególnie istotne. Po drugie, jak wiadomo - mobilność przestrzenna rozwiedzionych mężczyzn jest znacznie większa niż rozwiedzionych kobiet. Rozwiedzeni mężczyźni są trudniej uchwytni, częściej zmieniają miejsce zamieszkania. Objęcie badaniami także mężczyzn wiązałoby się z obniżeniem współczynnika realizowalności próby - i tak zwykle niskiego w przypadku ankiet pocztowych.

 

Szacuje się, że odsetek zwrotów ankiet pocztowych wynosi zwykle 20 -30%. Aby zwiększyć tę liczbę niekiedy stosuje się tzw. procedury ponaglające (procedurę ponaglającą Dillmana). W przypadku tak specyficznej problematyki badań jednak nie zdecydowano się na stosowanie procedur ponaglających. W rezultacie otrzymano odpowiedzi od 54 kobiet i współczynnik realizowalności próby na poziomie 25%. W tej sytuacji oczywiście nie można zakładać, że próba jest reprezentatywna. Także niewielka liczebność próby znacznie utrudnia analizę danych. Pomimo powyższych mankamentów oraz płynących stąd ograniczeń generalizacji wniosków[9] - wydaje się jednak, że można podjąć próbę wstępnego sondażu problemu - nawet jeżeli odkryte zależności między zmiennymi trzeba będzie potraktować bardziej jako hipotezy wskazujące kierunki przyszłych badań niż udokumentowane ustalenia[10].

 

Wyniki

 

1.      Typy procesu rozwodowego i ich uwarunkowania

 

Najczęściej występującym typem procesu rozwodowego jest typ powikłany (54,3%). Znacznie rzadziej występuje typ autystyczny (21,7%) oraz konfliktowy (15,2%). Najrzadziej wystepującym typem procesu rozwodowego jest typ obojętny (8,7%).

 

Zaobserwowano istnienie związku między typem procesu rozwodowego i długością trwania małżeństwa. Najdłuższym stażem małżeńskim charakteryzują się związki, które można zaliczyć do typu powikłanego i autystycznego (ok. 10 lat trwania). Związki typu konfliktowego lub obojętnego trwają krócej (niecałe 7 lat). Cechą wspólną typu powikłanego i autystycznego jest wysoki  - natomiast typu konfliktowego i obojetnego - niski poziom ambiwalencji. Wydaje się więc, że długość trwania małżeństwa, które uległo rozpadowi zależy głównie od poziomu ambiwalencji wobec decyzji rozowodowej. Można jednak postawić pytanie: czy wysoki poziom ambiwalencji przedłuża trwanie związku, czy też odwrotnie - w związkach o dłuższym stażu proces podejmowania decyzji jest trudniejszy i dłuższy? Skłaniam się raczej ku pierwszej alternatywie, gdyż różnice w długości trwania małżeństw nie są na tyle duże (ok. 3 lata), aby w istotny sposób wpływać na proces podejmowania decyzji rozwodowej.

 

[Tabela 1]

 

Nie można także wykluczyć, iż w związkach powikłanych jednym z czynników utrudniających podjęcie decyzji rozwodowej jest większa liczba dzieci (1,6) niż w typach pozostałych (autystycznym 0.6, konfliktowym 0.57, obojętnym 0.75).

 

[Tabela 2]

 

Kolejny problem badawczy dotyczył przewidywanego związku między typem procesu rozwodowego i poziomem wykształcenia. Okazało się, że osoby posiadające wykształcenie wyższe częściej niż osoby nieposiadające wyższego wykształcenia reprezentują autystyczny typ procesu rozwodowego (nieco rzadziej - obojętny), natomiast osoby z wykształceniem średnim i zasadniczym zawodowym częściej reprezentują typ powikłany. Zależności te nie są jednak silne i - ze względu na niewielką liczebność próby - trudne do interpretacji.

 

[Tabela 3]

 

Wyniki badań wydają się wskazywać, że istotnym czynnikiem określającym typ procesu rozwodowego jest stopień pewności wyboru partnera na współmałżonka. Typ konfliktowy występuje znacznie częściej, gdy pojawia się wątpliwość co do wyboru partnera na współmałżonka. W nieco mniejszym stopniu dotyczy to także typu obojetnego. Typ powikłany pojawia się raczej przy braku wspomnianych wyżej wątpliwości. Tak więc - paradoksalnie - większe szanse na łatwe przystosowanie porozwodowe mają pary, w których pojawiły się przed ślubem wątpliwości co do wyboru partnera na współmałżonka.

 

[Tabela 4]

 

 

Osoby, które jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego miały wątpliwości w stosunku do osoby partnera charakteryzują się znacznie niższym poziomem ambiwalencji wobec decyzji rozwodowej.

 

[Tabela 5]

 

Bardzo podobnie przedstawia się związek typu procesu rozwodowego i retrospektywnej oceny perspektyw małżeństwa. Otóż do typu konfliktowego należą najczęściej te pary, w których przynajmniej jedna ze stron jeszcze przed ślubem dopuszczała możliwość rozwodu. Pary niedopouszczające przed ślubem możliwości rozwodu, a więc pary bardziej zdeterminowane, aby pozostać razem na zawsze - częściej rozwodzą się według schamatu właściwego dla rozwodu powikłanego.

 

[Tabela 6]

 

 

Małżeństwa, w których przynajmniej jeden z partnerów w okresie przedmałżeńskim dopuszczał możliwość rozwodu charakteryzują się niższym poziomem ambiwalencji wobec decyzji rozwodowej oraz niższym poziomem komunikacji.

 

[Tabela 7]

 

2. Problem przystosowania porozwodowego

 

W celu zbadania poziomu przystosowania porozwodowego (głównie w aspekcie psychologicznym) utworzono skalę przystosowania porozwodowego. Skala ta została skonstruowana w oparciu o odpowiedzi na 4 pytania kwestionariuszowe dotyczące: (1) poczucia depresji, (2) poczucia winy, (3) poczucia braku celu w życiu, (4) poczucia ‘bycia rozbitym’. Odpowiedzi na pytania przekodowano w taki sposób, aby ostatecznie otrzymać dychotomię zerojedynkową: 0 przypisywano odpowiedziom wskazującym na niski lub bardzo niski poziom przystosowania, 1 przypisywano odpowiedziom wskazującym na bardzo dobry lub dość dobry poziom przystosowania. W rezultacie każdy respondent mógł otrzymać od 0 do 4 punktów. 0 punktów oznacza bardzo niski (minimalny) poziom przystosowania, 4 punkty - bardzo wysoki (maksymalny) poziom przystosowania. Skonstruowana skala charakteryzuje się wysoką rzetelnością: alfa Cronbacha = 0.6528.

 

Zgodnie z przewidywaniami Kressela najlepszego przystosowania porozwodowego można oczekiwać w przypadku typu obojętnego. Natomiast najgorszego przystosowania porozwodowego można oczekiwać w przypadku typu powikłanego. Pozostałe dwa typy zajmują pozycje pośrednie.

 

[Tabela 8]

 

Okazało się ponadto, że dobre przystosowanie porozwodowe związane jest z niskim poziomem ambiwalencji wobec decyzji rozwodowej, niskim poziomem komunikacji oraz niskim poziomem konfliktu. Innymi słowy - dobrego przystosowania porozwodowego należy oczekiwać wśród par niezaangażowanych, które przy niskim konflikcie i słabej komunikacji stosunkowo szybko podjęły ostateczną decyzję o rozwodzie.

 

[Tabela 9]

 

[Tabela 10]

 

[Tabela 11]

 

 

Podsumowanie

 

Większe szanse na łatwe przystosowanie porozwodowe mają pary, w których pojawiły się przed ślubem wątpliwości co do wyboru partnera na współmałżonka oraz pary dopuszczające możliwość rozwodu: dotyczy to głównie typu konfliktowego i obojętnego. Dobre przystosowanie porozwodowe związane jest z niskim poziomem ambiwalencji wobec decyzji rozwodowej, niskim poziomem komunikacji oraz niskim poziomem konfliktu. Innymi słowy - dobrego przystosowania porozwodowego należy oczekiwać wśród par niezaangażowanych, które przy niskim konflikcie i słabej komunikacji stosunkowo szybko podjęły ostateczną decyzję o rozwodzie. Zgodnie z przewidywaniami Kressela najlepszego przystosowania porozwodowego można oczekiwać w przypadku typu obojętnego. Natomiast najgorszego przystosowania porozwodowego można oczekiwać w przypadku typu powikłanego. Pozostałe dwa typy zajmują pozycje pośrednie. Warto jednak jeszcze raz podkreślić, iż wyniki badań przedstawionych w tym artykule należy traktować z odpowiednią ostrożnością wynikającą z małej liczebności próby badawczej.